Айыутабан

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Айыутабан
Айыутабан
Борец клобучковый (Aconitum napellus)
типовой вид рода
Фәнни классификация
Халыҡ-ара фәнни исеме

Aconitum L., (1753)

Төр өлгөһө
Бүлендек таксондар
Wikispecies-logo.svg
Викитөркөмдә
Систематика
Commons-logo.svg
Викиһаҡлағыста
рәсемдәр
ITIS   18411
NCBI   49188
EOL   53012
GRIN   g:112
IPNI   326013-2


Айыутабан (урыҫ. Боре́ц, Акони́т, лат. Aconítum) — лютиктар ғаиләһенә ингән уҡ япраҡлы, төрлө төҫтәге өйкөм сәскәле күп йыллыҡ үҫемлек; бал ҡорттары уның татын һәм һеркәһен яратып йыя.

Illustration Aconitum napellus0 clean.jpg
Йомғаҡлы айыутабан. О. В. Томе, «Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz», 1885 китабынан ботаник иллюстрация
Сәскә һәм уның диаграммаһы.


Таралышы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Яҡынса 300 төрө билдәле, Төньяҡ ярымшарҙың уртаса бүлкәтендә таралған. Башҡортостанда 2 төрө үҫә: имәнлек айыутабаны һәм бүре айыутабаны. Имәнлек айыутабаны ҡоро болонда һәм ташлы далала, бүре айыутабаны урманда, аҡланда, урман буйында, тау болононда үҫә; республиканың бөтә биләмәһендә, йышыраҡ урманлы һәм таулы райондарҙа таралған.

Ботаник яҙма[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Күп йыллыҡ үлән. Һабағы төҙ, бейеклеге 80—200 см. Япрағы бармаҡ бүленешле йәки теленмә. Сәскәһе торҡа һымаҡ, һары, шәмәхә төҫөндә, сәскәлеге — тәлгәш, июнь—июлдә сәскә ата. Емеше күп япраҡлы, июль—августа өлгөрә.

Декоратив һәм ағыулы үҫемлек. Составында алкалоидтар бар, медицинала ҡулланыла.



Төрҙәр теҙмәһе[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Ырыу үҙенә 250-300 төрҙө берләштерә. Улар Төньяҡ ярымшарҙатаралған. Рәсәй биләмәләрендә 75 төрө билдәле. Шуларҙың бер нисәһе:


Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

  • Г. Д.Зәйнуллина.Умартасылыҡ һүҙлеге. 2001 й. Өфө. 255 бит. ISBN 5-295-02 844-5
  • Агапова Н. Д. Семейство лютиковые (Ranunculaceae) // Жизнь растений. В 6-ти т. Т. 5. Ч. 1. Цветковые растения / Под ред. А. Л. Тахтаджяна. — М.: Просвещение, 1980. — С. 210—216.
  • Штейнберг Е. И. Род 525. АКОНИТ или БОРЕЦ — ACONITUM L. // Флора СССР. В 30-ти томах / Главный редактор акад. В. Л. Комаров; Редактор тома Б. К. Шишкин — М.—Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1937. — Т. VII. — Б. 183—236. — 792 + XXVI б. — 5200 экз.
  • Гиляров М. С. Биологический энциклопедический словарь — М.: Советская энциклопедия, 1986. — Б. 15. — 831 б.
  • Гаммерман А. Ф., Гром И. И. Дикорастущие лекарственные растения СССР — М.: Медицина, 1976. — 288 б.
  • Gardeners’ Encyclopedia of Plants & Flowers. — Dorling Kindersley Limited, London, 1995.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]