Алтын Урҙа

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Алтын Урҙа
(Жуси улусы)

Flag of the Mongol Empire.svg
1224 — 1483


Golden Horde flag 1339.svg
Флаг
Golden Horde 1389.svg
Алтын Урҙа 1389 йыл
Баш ҡалаһы Һарай-Батыу
Һарай-Бәрәкә
Эре ҡалалар Һарай-Батыу, Ҡаҙан, Астрахань, Узак, Башҡорт, Болғар, Дәрбәнт, Көфә, Мажар, Мухша, Үргәнч, Чинк-Тура һәм башҡа
Тел (телдәр) монгол теле, төрки теле

XIII—XIV бб. — Ҡыпсаҡ телдәре[1] [2]

XIV б.: төрки теле[3]

Дин ислам, тенгрианлыҡ, христианлыҡ
Майҙаны яҡ. 6 млн км² (1310)
Халҡы төрки, славяндар, фин-уйғур
Алдан килеүсе:
Һуңынан килеүсе:
Flag of the Mongol Empire.svg Монгол империяһы
Оло Урҙа Blank.png
Ҡазан ханлығы Flag of the Kazan Khanate.svg
Касим ханлығы Blank.png
Ҡырым ханлығы Gerae-tamga.svg
Астрахан ханлығы Blank.png
Себер ханлығы Blank.png
Нуғай Урҙаһы Blank.png
Ҡаҙаҡ ханлығы Kazakh Khanate.svg
Үзбәк ханлығы Blank.png

Алтын Урҙа, Жуси улусы — боронғо төрки дәүләт. Төньяҡ-көнбайыш Монгол империяһы ярсығы. XIII быуатта булдырылған, XVI быуатта тиклем булған.

Тарих[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Бату хан
Алтын Урҙа картаһы

Алтын Урҙа шулай уҡ Жуси улусы XIII быуат 2‑се сиреге — XV быуат уртаһында көнбайышта Түбәнге Дунайҙан алып көнсығышта Иртыш йылға бассейн тиклем, көньяҡта Ҡара һәм Каспий диңгеҙҙәренән һәм Балхаш күленән алып төньяҡта Новгород ерҙәренә тиклем территориялағы дәүләт. Монголдарҙың яулап алыу походтары һөҙөмтәһендә Батый хан тарафынан төҙөлә (Монгол империяһы). Баш ҡалалары: Болғар, XIII быуат 2‑се яртыһында алып — Һарай әл‑Мәхрүсә (Һарай-Батыу), XIV быуат 1‑се яртыһында — Һарай әл‑Йәдит (Һарай-Бәрәкә). Дәүләт менән Сыңғыҙхан нәҫеле ырыуынан ҡоролтай һайлап ҡуйған хан (юғары власҡа эйә була, бөтә ерҙәрҙең милексеһе һәм хужаһы һанала) идара итә. Дәүләт дине — ислам. Рәсми теле — төрки. Дәүләт ҡоролошо ярым хәрби характерҙа була. Территория уң (Аҡ Урҙа) һәм һул (Күк Урҙа) ҡанаттарға, шулай уҡ улустарға һәм уделдарға (төмәндәр, меңдәр, йөҙҙәр һәм башҡалар) бүленә. Улустар башында әмирҙәр тора, уделдарҙыҡында — төмәндәр, мең баштары, йөҙ баштары һәм башҡа. Мөһим вазифаларҙы идара итеүсе династия ағзалары һәм уделдарға эйә булған, ғәскәр башында торған Алтын Урҙа аҡһөйәктәренең эре вәкилдәре (бәктәр, нойондар, әмирҙәр) биләй. Ҡалаларға һәм өлкәләргә төп бурыстары һалым һәм яһаҡ йыйыу булған даруғалар һәм хәрби отрядтар башында тороусы баҫҡаҡтар ебәрелә. Күсмә малсылыҡ, игенселек, балыҡсылыҡ һәм һунарсылыҡ төп хужалыҡ тармаҡтары була. Балсыҡтан әйберҙәр яһау һәм зәргәрлек һөнәрселеге, ағас эшкәртеү, тимер металлургияһы, быяла эшләү үҫешә. Европа, Яҡын һәм Урта Көнсығыш илдәре менән сауҙа-иҡтисади бәйләнештәр тота (Каруан сауҙа юлдары). Алтын Урҙа иген, тире, күн әйберҙәр, мал сығарыла, зиннәтле әйберҙәр, туҡымалар, тәмләткестәр һәм башҡалар индерелә.

Архитектура[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Тура-хан кәшәнәһе
Кесе манара

Архитектура үҫешә: ҡалаларҙа таш һәм кирбес йорттар, мәсеттәр һ.б. төҙөлә. Алтын Урҙала 150‑нән ашыу ҡала (иң ҙурҙары — Узак, Башҡорт, Болғар, Дәрбәнт, Көфә, Мажар, Мухша, Үргәнч, Чинк-Тура) иҫәпләнә. Алтын Урҙа халҡы ҡалдырған археологик ҡомартҡыларға Аҙнай ҡәберлеге, Байғусҡар ҡурғаны II, Берек-Алға торағы, шулай уҡ Оло Әбеш хазинаһы, Түбәнге Хәжәт хазинаһы һ.б. ҡарай.

Башҡортостан Алтын Урҙа составында[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Башҡорттар Алтын Урҙа 2 улусы (улар араһындағы сик Яйыҡ йылға буйлап үтә) составына инә. Урал буйы башҡорттары Батый хан, Урал аръяғыныҡы — Шибани хан улусында була. Башҡорттарға яһаҡ һалына, улар хәрби (Башҡорттарҙың хәрби хеҙмәте), юл, почта, күпер төҙөү һ.б. йөкләмәләр үтәй. XIV быуат 2‑се яртыһында Башҡортостанда бер нисә һуғыш була, уларҙың иң ҙурҙарының береһе булып 1391 йылда июнендә Ҡондорса й. (Иҙел йылға бассейн) буйында Туҡтамыш һәм Аҡһаҡ Тимер ғәскәрҙәре араһындағы һуғыш иҫәпләнә. Башҡорт ҡәбиләләре һәм ырыуҙарының А. У. составына инеү осоро башҡ. фольклорының бер нисә ҡомартҡыһында — «Бөрйәндәр хан замандарында», «Биксура», «Бошман-Ҡыпсаҡ батыр» һ.б. легенда һәм риүәйәттәрҙә — сағыла. Алтын Урҙа айырыуса билдәле хандары: Батый (1236—1243), Мәңгү-Тимур (1266—1282), Үзбәк (1313—42), Йәнебәк (1342—1357), Туҡтамыш (1380—1390), Иҙеүкәй (1399—1410/12). XV быуат уртаһында Алтын Урҙа тарҡала, Башҡортостан Нуғай Урҙаһы, Себер ханлығы һәм Ҡазан ханлығы араһында бүлгеләнә.

Алтын Урҙа хандары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

  1. ДОКУМЕНТЫ->ЗОЛОТАЯ ОРДА->ПИСЬМА ЗОЛОТООРДЫНСКИХ ХАНОВ (1393-1477)->ТЕКСТ
  2. Григорьев А. П. Официальный язык Золотой Орды XIII-XIV вв.//Тюркологический сборник 1977. — М, 1981. — С. 81—89.
  3. «Кыпчакские языки Урало-Поволжья: опыт синхронической диахронической характеристики» Т. М. Гарипов. М.: Наука, 1979

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

  • Башҡорт халыҡ ижады. Риүәйәттәр, легендалар. — Өфө, 1980;
  • Фёдоров‑Давыдов Г. А. Общественный строй Золотой Орды. — М., 1973;
  • Егоров В. Е. Историческая география Золотой Орды в XIII—XIV вв. — М., 1985.

Сығанаҡтар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Алтын Урҙа