Алюминий

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
13 МагнийАлюминийКремний
B

Al

Ga
Водород Гелий Литий Бериллий Бор Углерод Азот Кислород Фтор Неон Натрий Магний Алюминий Кремний Фосфор Көкөрт Хлор Аргон Калий Кальций Скандий Титан Ванадий Хром Марганец Тимер Кобальт Никель Баҡыр Цинк Галлий Германий Мышьяк Селен Бром Криптон Рубидий Стронций Иттрий Цирконий Ниобий Молибден Технеций Рутений Родий Палладий Серебро Кадмий Индий Олово Сурьма Теллур Иод Ксенон Цезий Барий Лантан Церий Празеодим Неодим Прометий Самарий Европий Гадолиний Тербий Диспрозий Гольмий Эрбий Тулий Иттербий Лютеций Гафний Тантал Вольфрам Рений Осмий Иридий Платина Алтын Тере көмөш Таллий Свинец Висмут Полоний Астат Радон Франций Радий Актиний Торий Протактиний Уран Нептуний Плутоний Америций Кюрий Берклий Калифорний Эйнштейний Фермий Менделевий Нобелий Лоуренсий Резерфордий Дубний Сиборгий Борий Хассий Мейтнерий Дармштадтий Рентгений Коперниций Унунтрий Унунквадий Унунпентий Унунгексий Унунсептий УнуноктийЭлементтарҙың периодик системаһы
13Al
Cubic-face-centered.svg
Electron shell 013 Aluminium.svg
Ябай матдәнең тышҡы күренеше
Алюминий
Йомшаҡ, еңел, көмөш-аҡ төҫтәге металл
Атом үҙенсәлектәре
Исеме, символы, номеры

Алюминий / Aluminium (Al), 13

Төркөм, период, блок

13, 3,

Атом массаһы
(моляр массаһы)

26,981539 а. м. б. (г/моль)

Электрон конфигурация

[Ne] 3s2 3p1

Электрон тышсаһында электрондар

2, 8, 3

Атом радиусы

143 пм

Химик үҙенсәлектәре
Ковалент радиус

118 пм

Ван-дер-Ваальс радиусы

140 пм

Ион радиусы

51 (+3e) пм

Электроотиҫкәрелек

1,61 (шкала Полинга)

Электрод потенциалы

-1,66 в

Окисланыу дәрәжәһе

3

Ионлашыу энергияһы

1-я: 577,2 (5,98) кДж/моль (эВ)
2-я: 577,2 (5,98) кДж/моль (эВ)

Ябай матдәнең термодинамик үҙенсәлектәре
Термодинамик фаза

Ҡаты

Тығыҙлыҡ (н. ш.)

2,6989 г/см³

Иреү температураһы

660 °C, 933,5 K

Ҡайнау температураһы

2518,82 °C, 2792 K

Иреү йылылығы

10,75 кДж/моль

Парға әйләнеү йылылығы

284,1 кДж/моль

Моляр йылы һыйышлығы

24,35[1] Дж/(K·моль)

Моляр күләм

10,0 см³/моль

Ябай матдәнең кристалл рәшәткәһе
Рәшәткә структураһы

кубик

Рәшәткә параметры

4,050 Å

Дебай температураһы

394 K

Башҡа характеристикалар
Йылы үткәреүсәнлек

(300 K) 237 Вт/(м·К)

Тауыш тиҙлеге

5200 м/с

13
Алюминий
Al
26,982
3s23p1

Алюми́нийД. И. Менделеевтың химик элементтарҙың периодик системаһыда 13 һанлы химик элемент. Периодик таблицала өсөнсө периодтың өсөнсө төркөмөнөң төп подгруппаһында (кесе төркөмсәһендә) тора. Al билдәһе менән билдәләнә. Еңел металдар төркөмөнә ҡарай. Киң таралған металл. Ер ҡабығында кислородтан һәм кремнийҙан ҡала өсөнсө урында тора.

Алюминий ябай матдә (CAS-номер: 7429-90-5) — еңел, парамагнитлы металл, көмөш аҡ төҫтә, механик эшкәртеүгә, иретеп ҡойоп формалаштырыуға еңел бирелә. Алюминий йылы һәм электр ағымын (ток) яҡшы үткәрә. Сөнки уны эшкәрткән саҡта яҡшы һаҡлаусы тышсаһы барлыҡҡа килә.

Тарих[үҙгәртергә]

Иң беренселәрҙән булып уны дат физигы Ганс Эрстед таба. 1825 йылда Калий амальгамаһының алюмин хлоридына тәҫьиренән һәм унан терегөмөштө айырып алыуҙан һуң килеп сыҡан. Атамаһы лат. aluminisасыуташ, әсеүташ һүҙенән барлыҡҡа килгән.

Эшкәртеү ысулы[үҙгәртергә]

Яңыса эшкәртеү ысулы американлы Чарльз Холл һәм француз Пол Эру тарафынын 1886 йылда эшкәртелә. Ул алюмин оксидын Al2O3 криолит Na3AlF 6 иретмәһендә эҙмә эҙлекле электролиз ярҙамында кокс йәки графит электродтарын файҙаланыуҙан барлыҡҡа килә. Былай эшкәртеү бик күп электр энергияһын талап итә. Шуға күрә ул XX быуатта ғына файҙаланыла. 1000 кг сеймал алюмин алыу өсөн 1920 кг балсыҡ, 65 кг криолит, 35 кг алюмин фториды, 600 кг анод массаһы һәм 17 мең кВт сәғәт электр энергияһының даими ағымы (ток) кәрәк була.[2]

Лаборатор шарттарҙа[үҙгәртергә]

Алюминий-тәбиғәттә киң таралған элементарҙын береһе.

  1. Химическая энциклопедия. В 5-ти т / Редкол.: Кнунянц И. Л. (гл. ред.) — М.: Советская энциклопедия, 1988. — Т. 1. — С. 116. — 623 с. — 100 000 экз.
  2. Краткая химическая энциклопедия. Т. 1 (А—Е). — М.: Советская энциклопедия. 1961

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]

Һылтанмалар[үҙгәртергә]

  • Алексеев А. И., Валов М. Ю., Юзвяк З. Критерии качества водных систем: Учебное пособие. — СПб: ХИМИЗДАТ, 2002. ISBN 5-93808-043-6
  • ГН 2.1.5.1315-03 Предельно-допустимые концентрации (ПДК) химических веществ в воде водных объектов хозяйственно-питьевого и культурно-бытового водопользования.