Башҡорт дәүләт университеты

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Башҡорт дәүләт университеты
(БДУ)
Bashkir State University (Ufa).jpg
Халыҡ-ара исеме

Bashkir State University

Элекке исеме

Уҡытыусылар институты (1909-1919)
Халыҡ мәғарифы институты (1919-1923)
Практик институты (1923-1929)
К.А.Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты (1929-1957)
Октябрҙен 40-йыллығы исемендәғе Башҡорт дәүләт университеты (1957-1991)

Девиз

Тиңдәр араһында беренсе

Асылған йылы

1909

Тип

классик университет, Федераль дәүләт юғары һөнәри белем биреү учреждениеһы (2012 йылдан)

Ректор

Морозкин Николай Данилович - ф.-м. ф. д, профессор (2013 йылдын апрелдән)

Президент

вазифа юҡ

Студенттар

27 000

Сит ил студенттары

100-300 кеше

Специалитет

13000

Бакалавриат

10000

Магистратура

3000

Аспирантура

100-500

Докторантура

50 тиклем

Докторҙар

310

Уҡытыусылар

2000

Урынлашыуы

Башҡортостан: Өфө, Стәрлитамаҡ, Бөрө, Сибай, Нефтекама, Учалы (факультет).

Юридик адресы

Рәсәй флагы Өфө, 450074, Зәки Вәлиди ур., 32

Сайт

http://www.bashedu.ru http://башгу.рф

Координаты: 54°43′17″ с. ш. 55°56′01″ в. д. / 54.72139° с. ш. 55.93361° в. д. / 54.72139; 55.93361 (G) (O) (Я)

Башҡорт дәүләт университеты (БДУ) — 1909 йылда Башҡортостандың баш ҡалаһында, Өфөлә асыла. Иң беренсе ул уҡыу йорто 1909 йылдан Уҡытыусылар институты тип атап йөрөтөлгән. 1920 йылдың ғинуар айынан Халыҡ мәғарифы институты итеп үҙгәртелә. Ошо уҡ йылдың октябренән алып Климент Тимирязев исемендәге институт, ә инде 19231929 йылдарҙа Халыҡ мәғарифы буйынса Климент Тимирязев исемендәге ғәмәли институт исемен ала.

1957 йылда Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университеты итеп ойошторола. 1992 йылда Октябрҙең 40 йыллығы исеме төшөрөп ҡалдырыла һәм Башҡорт дәүләт унивеситеты тип атала башлай.

Тарих[үҙгәртергә]

Өфөлә беренсе педагогик юғары уҡыу йорто асыу мәсьәләһе 1905 йылда, Ырымбур, Өфө, Пермь губерналарын, шулай уҡ Турғай һәм Урал өлкәләрен хеҙмәтләндергән Ырымбур уҡыу округы үҙәге Ырымбурҙан Өфөгә күсерелгәндән һуң күтәрелә.

1909 йылдың 2 июлендә Рәсәйҙең халыҡ мәғарифы министры Александр Шварц Өфөлә 1909 йылдың 1 июленән, йәғни финанслау башланған көндән өс йыллыҡ уҡытыусылар институты асырға рөхсәт итеү тураһында күрһәтмә бирә. Бер үк ваҡытта Халыҡ мәғарифы министрлығы Ырымбур уҡыу округы попечителенә директор вазифаһына тейешле кандидатура табырға ҡуша. Һөҙөмтәлә Өфө гимназияһы уҡытыусыһы Александр Николаевич Лисовкий һайлап алына.

1909 йылдың 4 июлендә Өфө уҡытыусылар институты үҙенең ишектәрен аса, ул Телеграф урамының 9-сы йортонда (хәҙерге ваҡытта Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө сәнғәт академияһы корпустарының береһе, Цюрупа урамы, 9) урынлаша. Ырымбур уҡыу округы попечителе институтты асыҡ тип иғлан иткәс, тантанала ҡатнашҡандарҙың барыһы исеменән халыҡ мәғарифы министрына телеграмма төҙөлә һәм ебәрелә. Унда императорға тоғролоҡ тойғолары белдерелә. Телеграммаға Өфө губернаторы, Өфө һәм Минзәлә епискобы, преосвященный Нафанил, Ырымбур уҡыу округы попечителе, дворяндарҙың өйәҙ башлығы, губерна земство идаралығы рәйесе, Өфө уҡытыусылар институты директоры һәм башҡа рәсми кешеләр ҡул ҡуя. Был телеграмма Рәсәйҙең төрлө төбәктәренән «императорға тоғролоҡ тойғоларын, сикһеҙ һөйөүҙәрен» белдергән 20 башҡа хат, мөрәжәғәттәр араһында 1909 йылдың 12 ноябрендә халыҡ мәғарифы министры тарафынан Николай II императорға тапшырыла.

1912 йылда институттың тәүге сығарылышы була. Уны, тулы уҡыу курсы үтеп, 24 кеше тамамлай. Педагогик советтың 1912 йылдың 4 июне ҡарары менән уларға ҡала училищеһы уҡытыусыһы исеме бирелә. Институтты алтын миҙал менән — Борткевич Михаил һәм Самарин Николай, көмөш миҙал менән — Антонюк Иосиф, Младенцев Никита, Панков Иосиф, Проскуряков Николай һәм Толмачев Дмитрий тамамлайҙар. Уларҙың барһы ла Ырымбур уҡыу округының ҡала училищеларына уҡытыусылар итеп тәғәйенләнә.

1917 йылдың сентябрендә 2-се курс уҡыусыларын артабан уҡыу өсөн тәүге тапҡыр ике ағымға бүләләр: физика-математика һәм тәбиғи-география бүлектәре. 1-се курсҡа ҡабул итеү 3 бүлектең: тарих-әҙәбиәт, физика-математика һәм тәбиғи-география бүлектәренең һәр береһенә айырым атҡарыла.

1919 йылда Өфө уҡытыусылар институты Халыҡ мәғарифы институты итеп үҙгәртелә[1]. 1923 йылдан алып институт “Практик институт” исемен ала һәм өҫтәмә рәүештә ауыл хужалығы белгестәре лә әҙерләй башлай.

1929 йылда уның базаһында Климент Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты ойошторола. 1930 йылда институттың эсендә үҙгәртеп ҡороуҙар була, бүлектәр факультеттарға әйләндерелә (физика-математика факультеты, тәбиғи фәндәр факультеты, география факультеты, тарих-филология факультеты). Был факультеттарҙа 15 кафедра эшләй. Шул уҡ йылда ситтән тороп уҡыу бүлеге, тағы бер йылдан киске уҡыу бүлеге асыла.

1957 йылда, СССР Министрҙар Советының 1957 йылдың 20 июлендәге ҡарары менән педагогия институты Башҡорт дәүләт университеты тип үҙгәртелә. 6 ноябрҙә университетты асыу тантанаһы үткәрелә. Илдә ул 37-се уҡыу йорто була. Уны ойоштороусы һәм университеттың беренсе ректоры — Шәйхулла Хәбибулла улы Чанбарисов була[2].

Башҡорт дәүләт университеты белем көсөнөң ҡеүәтле сағылышына һәм бик күп кешеләр өсөн уларҙың туған йорттарына әйләнде.

Факттар шуны һөйләй: түәге уңыштар гуманитар дисциплиналар белгестәре әҙерләүҙә яуланған. 1934 йылда башҡорт теле һәм әҙәбиәте факультеты студенты Һәҙиә Дәүләтшина СССР Яҙыусылар союзының Беренсе съезында ҡатнаша. Унда Максим Горький, Александр Фадеев тарафынан уның ижады шәхсән яҡлау таба һәм баһалана. Артабан тап Һәҙиә Дәүләтшина үҙенең классик реалистик «Ырғыҙ» романын ижад итә. Икенсе булып бөтә Союз киңлектәрендә профессор Йәлил Кейекбаев танылыу яулай. Төрки һәм Һинд-Европа телдәренең сағыштырма-тарихи анализы тел ғилеме өлкәһендә бөтә донъя күләмендәге ғилми асыш тип табыла. Һәҙиә Дәүләтшина менән Йәлил Кейекбаевтың уңыштары башҡорт теле һәм әҙәбиәте менән филология фәненең үҫешендә Башҡорт дәүләт университетының ҙур ролен раҫлай.

Тарих факультетында ла ҙур уңыштарға өлгәшелә. Тәү сиратта XVIII быуаттағы башҡорт ихтилалдарының идеологик, социаль, националь йөкмәткеһен яңынан ҡарап баһалаған һәм Зәки Вәлидиҙең ижтимағи-сәйәси, ғилми һәм әҙәби-публицистик эшмәкәрлеген яңынан тергеҙгән хеҙмәттәрҙе әйтергә кәрәк. Шул уҡ факультетта иң боронғо ваҡыттарҙан алып хәҙерге көнгә тиклем осорҙо үҙ эсенә алған, ике киҫәктән торған «Башҡортостан тарихы» баҫылып сыға.

Университет Башҡортостан, шулай уҡ бөтә ил менән бергә үҫешә. Нефть сығарыусы, нефть эшкәртеүсе промышленностың һәм машиналар етештереүҙең үҫеше физика-математика, химия, биология һәм геология-география фәндәренең үҫешенә лә көслө йоғонто яһай. Был йәһәттән профессорҙар Дмитрий Ожиганов, Валентин Иванов, Миркашир Фарзтдинов, Фәнил Саяхов, Алексей Леонтьев, Карл Минскер, Евгений Журавлев, Григорий Заблуда, Юрий Кулагин, Камил Вәлиевтарҙың исемдәрен атап үтергә кәрәк.

Төп корпусы

Был йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты ижтимағи, донъяға ҡараш өлкәһендә ысын мәғәнәһендә фәнни ҡараш формалашыу үҙәгенә әйләнде. Гуманитар фәндәр өлкәһендә профессорҙар Әхнәф Кирәев, Миҙхәт Ғәйнуллин, Лев Бараг, Игорь Распопов, Ромен Нәзировтар ҙур абруй яуланылар. Егерме йылдан ашыу университет менән Шәйхулла Чанбарисов етәкселек итте. Ул университеттың материаль базаһын булдырыу, уҡыу йортон педагогик кадрҙар менән нығытыу, яңы специальностар асыу өҫтөндә ныҡышмалы эшләне. Уның СССР-ҙа университет белеме үҫеше тураһындағы ғилми хеҙмәте тәүгеләрҙән булып баҫылып сыҡты, был хеҙмәт юғары белем буйынса белгестәрҙең юғары баһаһын алды.

Бөгөн Башҡорт дәүләт университетының штатында 1000-дән ашыу юғары квалификациялы уҡытыусылар эшләй, 27 меңгә яҡын студент уҡый.

2012 йылда Рәсәй Мәғариф һәм фән министрлығының юғары уҡыу йорттарҙы кәметеү һәм эрләштереү пландар буйынса БДУ-ға Бөрө дәүләт социаль-педагогия институты һәм Зәйнәб Биишева ис. Cтәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһы индерелде. БДУ-ң Стәрлетамак филиалы һәм Зәйнәб Биишева ис. Cтәрлетамаҡ дәүләт педагогия «БДУ-ң Стәрлетамак филиалы» тип эшләй башланы.

2012 йылда Рөстәм Хәмитов РФ Мәғариф һәм фән министры менән осрашыуҙа БДУ М. Аҡмулла ис. БДПУ, Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университеты нигеҙендә «Өфө федераль университетты» төҙөргә тәкдимде әйтте.

Институттар һәм факультеттар[үҙгәртергә]

  1. Етәкселек һәм эшҡыуарлыҡ хәүефһеҙлеге инстититуты (институт управления и безопасности предпринимательства)
  2. Хоҡуҡ институты (институт права)
  3. Физика-техника институты
  4. Биология факультеты
  5. География факультеты
  6. Инженерия факультеты
  7. Тарих (исторический) факультеты
  8. Башҡорт филологияһы һәм журналистика факультеты
  9. Математика һәм информацион технологиялар факультеты
  10. Психология факультеты
  11. Роман-герман филологияһы факультеты
  12. Философия һәм социология факультеты
  13. Филология факультеты
  14. Химия факультеты
  15. Иҡтисад факультеты
  16. Дөйөм университет кафедралары
  17. Студенттарҙың өҫтәлмә белем биреү һәм тәрбиә үҙәге (студенческий центр дополнительного образования и воспитания)
  18. БДУ колледжы

Ректорҙар[үҙгәртергә]

16 май 2013 йылда һайлау конференцияһында Николай Морозкин Ректор вазифаһына һайланды.

БДУ бинаһы[үҙгәртергә]

Университеттын баш йорто 1950 йылда архитектор Кәлимуллин Барый Ғибәт улы проекты буйынса төҙөлдө.

Университетты тамамлаған шәхестәр[үҙгәртергә]

Сәйәсмәндәр[үҙгәртергә]

Яҙыусылар[үҙгәртергә]

Фән эшмәкәрҙәре[үҙгәртергә]

Филология[үҙгәртергә]

Химия[үҙгәртергә]

Математика[үҙгәртергә]

  • Мортазин Хәйрулла Хәбибулла улы – математик, БДУ кафедра мөдире [5] .

Өҫтәлмә профессиональ белем алыу[үҙгәртергә]

Программалар[үҙгәртергә]

2009 йылдың 12 февралендәге АА №000780 лицензияһына ярашлы, Башҡорт дәүләт университетының өҫтәмә профессиональ белем биреү бүлеге түбәндәге программаларҙы тормошҡа ашыра:

  • «Арбитраж идара итеүселәрҙе әҙеләүҙең берҙәм программаһы»
  • «Сифат менеджменты системаһының Р ИСО сер.9000 ГОСТ-ына ярашлылығын сертификациялау»
  • «Баһалау эшмәкәрлеге»
  • «Ломбардтарҙың һәм һатып алауҙарҙың эшмәкәрлеге менеджменты»
  • «Енәйәт юлы менән табылған килемдәрҙе һәм терроризмды финанслауҙарҙы легалләштереүҙәргә ҡаршы тороу»
  • «Медиация»
  • «Наркотиктарға бәйләнгән булыуҙы профилактикалау буйынса эште ойоштороу методикаһы».

Уҡыу ваҡыты: ҡыҫҡа курстар — 72-100 сәғәт, урта курстар — 100-500 сәғәт. Курстарҙы тамамлаусыларға дәүләт өлгөлө документтар тапшырыла.

Белгестәрҙең квалификацияһын күтәреү[үҙгәртергә]

Юғары уҡыу йортоноң профиле һәм профессиональ яңынан әҙерлек программалары буйынса белгестәрҙең квалификацияһын күтәреү:

  • «Предприятиеның (кәсепселектең) хаҡын баһалау»
  • «Кризисҡа ҡаршы идара итеү»
  • «Психология. Клиник психология»
  • «Баҡса-парк ландшафты төҙөлөшөндә фитодизайн»
  • «Система программисы»
  • «Документтар эшен алып барыу һәм идаралыҡты документтар менән тәьмин итеү»
  • «Персонал менән идара итеү»
  • «Культура — ара коммуникациялар һәм тәржемә»
  • «Һайлау хоҡуғы һәм процесы»

Уҡыу ваҡыты: 500 сәғәттән 1000 сәғәткә тиклем. Курстарҙы тамамлаусыларға яңынан профессиональ әҙерлек үтеү тураһында һәм тейешле өлкәлә эшләү хоҡуғы биргән дәүләт өлгөлө диплом тапшырыла.

Ғилми-педагогик кадрҙарҙың квалификацияһын күәреү[үҙгәртергә]

Рәсәйҙең Мәғариф һәм фән министрлығы ҡарамағындағы профессиональ белем биреү учреждениелары ғилми-педагогик кадрҙарының квалификацияһын күтәреү:

  • «Рәсәй — демократик федератив дәүләт»
  • «Тәбиғәт ресурстарын рациональ ҡулланыуҙың физик нигеҙҙәре»
  • «Экологик-аналитик мониторинг»
  • «Скважиналарҙы геофизик һәм гидродинамик тикшереү»
  • «Йәшәйеште тәьмин итеүҙең сифатын күтәреү буйынса социаль-медицина хеҙмәте»
  • «Юғары уҡыу йорттарында сит тел уҡытыусыларының профессиональ эшмәкәрлегенең информацион-коммуникатив технологиялары»
  • «Үҫемлектәрҙең популяцион экологияһы»

Уҡыу ваҡыты: — 72 сәғәт.Курстарҙы тамамлаусыларға квалификацияны күтәреү тураһында танытма тапшырыла.

Хеҙмәткәрҙәрҙе профессиональ әҙерләү[үҙгәртергә]

Эшһеҙ граждандарҙы һәм эштән сығарылыуҙары мөмкин булған хеҙмәткәрҙәрҙе профессиональ әҙерләү:

  • «Бәләкәй кәсепселек менеджеры»
  • «ПЭВМ 1 С-та бухгалтер иҫәбе: Предприятие 8.0 Эш хаҡы һәм персонал менән идара итеү»
  • «ПЭВМ 1 С-та бухгалтер иҫәбе: Бухгалтерия 8.0»
  • «Менеджмент (ойошма менән идара итеү)».

Уҡыу ваҡыты: ҡыҫҡа курстар — 40 сәғәттән 500 сәғәткә тиклем. Курстарҙы тамамлаусыларға тейешле өлгөлө документтар тапшырыла.

Сит тел булараҡ рус теле буйынса дәүләт тестарын үткәреү үҙәге. Был курстар сит ил граждандары өсөн, гражданлыҡтары булмағандарҙы Рәсәй Федерацияһына ҡабул итеү өсөн һәм сит ил граждандарының урыҫ телле мөхиттә уҡыу һәм эшләү өсөн әҙер булыуҙарын тикшереү өсөн үткәрелә. Тестарҙы уңышлы үтеүселәргә дәүләт өлгөлө сертификат тапшырыл. Соискателдәр өсөн философия һәм сит телдәр буйынса кандидатлыҡ имтихандарын тапшырырға әҙерләү курстары. Уҡыу ваҡыты – 40 сәғәттән 60 сәғәткә тиклем.

Сит телдәрҙе ныҡлы өйрәнеү купстары[үҙгәртергә]

БДУ студенттары һәм уҡытыусылары өсөн сит телдәрҙе ныҡлы өйрәнеү курстары:

  • «Инглиз теле»
  • «Француз теле»
  • «Немец теле»
  • «Итальян теле»
  • «Ҡытай теле».

Уҡыу ваҡыты: 180 сәғәт (4 семестр). Курстарҙы тамамлаусыларға тейешле өлгөлө документтар тапшырыла.

Интенсив әҙерлек курстары[үҙгәртергә]

Берҙәм дәүләт имтихандарын тапшырырға интенсив әҙерләү курстары:

  • Рус теле;
  • Әҙәбиәт;
  • Математика;
  • Йәмғиәтте өйрәнеү;
  • Тарих;
  • Биология.

Уҡыу ваҡыты — 8 ай һәм 5 ай.

Башҡортостан Республикаһы фәненең һәм иҡтисадының актуаль проблемалары буйынса мастер-кластар һәм ҡыҫҡа ваҡытлы, бер-биш көнлөк семинарҙар.

Сығанаҡтар[үҙгәртергә]

Һылтанмалар[үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]