Бөйөк күлдәр

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү

Координаты: 45°00′00″ с. ш. 84°00′00″ з. д. / 45.00000° с. ш. 84.00000° з. д. / 45.00000; -84.00000 (G) (O)

Great Lakes 1.PNG
Бөйөк күлдәрҙә һыу кимәле
Үрге күле күренеше (Миннесота штаты)

Бөйөк күлдәрТөньяҡ Америкалағы, АҠШ һәм канада биләмәһендәге сөсө һыулы күлдәр системаһы. Йылға һәм ҡултыҡтар менән ҡушылған эре һәм ваҡ һыу ятҡылыҡтарын берләштерә. Майҙаны яҡынса 245,2 мең  км², һыу күләме 22,7 мең  км³. Бөйөн күлдәр тип биш күлде атайҙар: Үрге, Гурон, Мичиган, Эри һәм Онтарио. Улар менән бер нисә урта күл тоташҡан. Улар араһында иң мөһимдәре: Сент-Мэрис, Сент-Клэр, Нипигон. Күлдәр Атлантик океан бассейнына ҡарай. Изге Лаврентий йылғаһы буйлап аҡҡан һыу. Күлдәрҙең нигеҙ соҡорон формалауға тектоник процесстар ҙур йоғонто яһаған.

Боҙлоҡ массаһы Ер ҡабығына бата, ә һуңынан, боҙлоҡ эрегәс, кире процесс башланған. Боҙлоҡ эрегәс һыу массаһы барлыҡҡа килгән. Бөйөк күлдәрҙең төньяҡ яр буйы көньяҡҡа ҡарағанда тиҙерәк күтәрелә, был "ауҙарыу" процессы көньяҡты һыу аҫтында ҡалдыра.

Суднолар йөрөшө һәм балыҡсылыҡ үҫешкән. 3000 км оҙонлоғонда суднолар йөрөү өсөн каналдар яһалған. Бөйөк күлдәр Гудзон йылғаһы һәм Миссисипи йылғаһы бассейны менән каналдар менән тоташҡан.

Төп порттары: Чикаго, Милуоки, Детройт, Кливленд, Буффало, Торонто.

География[үҙгәртергә]

Бөйөк күлдәр, барыһын бергә ҡушһаң да Байкал күленән ҡалышҡан, Ерҙәге иң ҙүр сөсө һыу тупланмаһы булып тора. Улар бер-береһе менән йылғалар һәм каналдар менән тоташҡан, шуға һык бер күлдән икенсе күлгә аға. Үрге күле планеталағы майҙаны буйынса иң ҙур күл булып тора, ә биш күлдең иң бәләкәйе — Онтарио — Европаның иң ҙур күле Гадоганан ҙурырыҡ. Уртаса тәрәнлеге, бик ҙур булмаһалы, Балтик һәм Төньяҡ диңгеҙҙәренән тәрәненрәк.

Күл Эри Гурон Мичиган Онтарио Верхнее
Һыу өҫтө маҙаны 25 700 км² 59 600 км² 58 000 км² 19 500 км² 82 400 км²
Күләме 480 км³ 3540 км³ 4900 км³ 1640 км³ 12 000 км³
Диңгеҙ кимәленән бейеклеге 174 м 176 м 176 м 75 м 186 м
Уртаса тәрәнлеге 19 м 59 м 85 м 86 м 147 м
Максималь тәрәнлек 64 м 230 м 281 м 246 м 406 м
Төн торолмалар Буффало, Нью-Йорк
Кливленд, Огайо
Эри, Пенсильвания
Толидо, Огайо
Сарния, Онтарио
Порт-Гурон, Мичиган
Бей-Сити, Мичиган
Чикаго, Иллинойс
Гэри, Индиана
Грин-Бей, Висконсин
Милуоки, Висконсин
Гамильтон, Онтарио
Кингстон, Онтарио
Ошава, Онтарио
Рочестер, Нью-Йорк
Торонто, Онтарио
Миссисауга, Онтарио
Дулут, Миннесота
Су-Сент-Мари, Онтарио
Тандер-Бей, Онтарио
Маркетт, Мичиган

Әҙәбиәт[үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]

Һылтанмалар[үҙгәртергә]