Гольфстрим

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Гольфстрим ағымының йылы күсереү схемаһы
Төньяҡ Америка ярҙары буйындаГольфстримдың йылылыҡ картаһы. Сығанаҡ: НАСА.

Гольфстри́м (ингл. gulf stream — ҡултыҡтан ағым) — Атлантик океанда йылы диңгеҙ ағымы. Тар мәғәнәлә Төньяҡ Америка ярындағы Флорида ҡултығынан Ньюфаундленд банктары тиклем. Киң мәғәнәлә Төньяҡ Американан Скандинавия ярымутрауына, Шпицберген, Баренкц диңгеҙе һәм Төньяҡ Боҙ океанына тиклем йылы диңгеҙ ағымы системаһы[1]. Гольфстрим океан төбөнә тиклем таралған 70—90 км киңлектәге көслө ағым, океан өҫтөндә максималь тиҙлеге секундына бер нисә метр, аҫтараҡ тиҙлеге аҡрыная (1000—1500 м тәрәнлектә 10-20 см/с). Һыу сығымы 0,1 км3/с.[2][3].

Гольфстрим һыу сығымы секунд һайын 50 миллион кубик метров һыу, был донъялағы бөтә йылғаларҙың һыу сығымынан 20 тапҡыр артыҡ. Йылылыҡ ҡеүәте, яҡынса, 1,4·1015 ватт. Йыл әйләнәһенә ағым динамикаһы үҙгәрә.

Ағымдың Көнбайыш Европа һәм АҠШ-ҡа йоғонтоһо[үҙгәртергә]

АҠШ һәм Көнбайыш Европаның йылы климаты 90 процентка Гольфстрим ағымына бәйле. Океандың был ағымы секундына 50 миллион кубометр йылы һыу ағыҙа, был – 1015 киловатт йылылыҡ энергияһы тигән һүҙ! Йәғни, Атлантика тирәһендәге Европа, АҠШ һәм Канаданы йөҙҙәрсә йылдар буйы миллион атом электр станцияһы йылытып торған кеүек. Әлеге «йылылыҡ өҫтәмәһе» Европа һәм АҠШ климаты температураһын 8—10 градусҡа, хатта Мәскәүҙеке лә 2 градусҡа арттыра. Рәсәй баш ҡалаһының йыллыҡ уртаса температураһы +3,8 градус. Шаҡтай төньяҡтараҡ урынлашҡан Рейкъявикты иһә Гольфстрим +5С°-ҡә, Хельсинкины +6,8 градусҡа тиклем йылыта. Ә бына шул уҡ киңлектәге Якутскийҙа температура минус 10,2 градус тәшкил итә. Лондонда Гольфстрим арҡаһында уртаса йыллыҡ температура плюс 11 булһа, шул уҡ киңлектәге Воронежда иһә плюс 5 (сөнки Гольфстрим «ярҙам итмәй»), Берлинда плюс 10С° булһа, Новосибирскийҙа минус 0,2С°.

Был АКШ, Канада һәм Көнбайыш Европаның ауыл хужалығы өсөн иҫ киткес уңай шарттар тыуҙыра. Ҡара тупрағы булмаған Германия, Франция, Бөйөк Британия, Швеция, Ирландияла бөтөклөләр уңышы гектарҙан 60-тан алып 85 центнерга тиклем. Ә уңдырышлы ҡара тупраҡлы Украинала ни бары 24, ә Рәсәйҙең ҡара тупраҡлы булмаған төбәктәрендә ғөмүмән 12—15 центнер ғына. Европа һәм АҠШ-та сәсеүлектәрҙе харап итерлек ҡоролоҡ һәм яҙғы һалҡындар булмай, шуға күрә АҠШ менән Канада бөртөклөләрҙе йылына 100 миллион тонна, ә Көнбайыш Европа йылына 50 миллион тонна ситкә һата. Гольфстрим арҡаһында, уларда уңыштың 5 проценты ғына тәбиғәт шарттарына бәйле, ә Рәсәйҙә иһә 50 процент уңыш тәбиғәт шарттарының нисек килеүенә бәйләнгән! Рәхәт, йылы климат, туң ерҙәрҙең булмауы Көнбайышҡа триллионлаған долларҙы янға ҡалдырырға һәм был аҡсаны инфраструктураға һәм уны эшләтеүгә тотоу мөмкинлеге бирә. Гольфстрим Көнбайыштың гигант күләмдә яғыулағын, төҙөлөш материалдарын янға ҡалдыра. Ҡеүәтле йылылыҡ централдары һәм йылылыҡ трассалары төҙөргә кәрәкмәй. Йылы климатта халыҡ йылы кейемгә лә, юғары калориялы ризыҡҡа ла мохтаж түгел. Юлдар ҙа, һалҡындың емергес тәъҫире булмағанлыҡтан, ун мәртәбә тиәрлек оҙағыраҡ хеҙмәт итә һ.б., һ.б...

Ҡыҫҡаһы, Гольфстрим булмаһа, Көнбайыштың эше хөрт... Һауа торошо кухняһы Төньяҡ Атлантика һәм Төньяҡ Боҙ океанында урынлашҡан. Ә Гольфстрим – йылылыҡ системаһы, йәғни «Европаның мейесе» ролен башҡара.

Ағымдың барлыҡҡа килеүе һәм курсы[үҙгәртергә]

Океан ағымдары түбәндәгесә «эшләй»: һалҡын һәм тығыҙыраҡ ҡатламы Лабрадор ағымы йылы һәм еңелерәк ҡатламы Гольфстрим ағымы аҫтына «сума» һәм, шулай итеп, уға Европаны йылытыу мөмкинлеге бирә. Шунан һуң Лабрадор ағымы, һалҡын Канар ағымы исеме менән Испания ярҙары тирәһендә өҫкә сыға ла, Атлантиканы киҫеп үтеп, Кариб диңгеҙенә етә, йылына һәм, Гольфстримға әйләнеп, бер ниндәй ҡаршылыҡһыҙ Төньяҡҡа ымтыла. Һалҡын Лабрадор ағымының һыу ҡатламы тығыҙыраҡ булыу – донъя өсөн ҙур бәхет. «Парник эффекты»ла, «озон ярыктары» ла, кешелек донъяһының техноген эшсәнлеге лә түгел, ә нәҡ бына Лабрадор ағымының һыу составы тығыҙыраҡ булыу йылылыҡты тәэъмин итә. Бөгөн был ағымдың тығыҙлығы Гольфстрим һыуы тығыҙлығынан проценттың ундан бер өлөшө ҡәҙәр генә артығыраҡ. Уйлап ҡына ҡарағыҙ: ни бары ундан бер! Ә был – Лондон пальмалары, Пальма де Майорка пляждары, Норвегияның туңмай торған фиордлары һәм Баренец диңгеҙендә йыл әйләнә навигация тигән һүҙ.

Гольфстрим ағымының боҙолоуы тураһында гипотеза[үҙгәртергә]

Климат үҙгәреүе менән бәйле гипотезалар[үҙгәртергә]

Гольфстримдың климатҡа йоғонтоһон иҫәпкә алып, ҡыҫҡа тарихи осорҙа ағымдың боҙолоуы менән бәйле климат катастрофаһы булыуы мөмкин тип иҫәпләнә. Глобаль йылыныу сәбәпле, Төньяҡ Боҙло океан боҙҙары иреп океан һыуы тоҙһоҙлана, ә Гольфстрим сөсө һәм тоҙло һыу ҡушылмау сәбәпле барлыҡҡа килә, ағым боҙола, Европала Боҙлоҡ осоро башлана – был Голивуд фильмдарының яратҡан темаһы.

Тарихи мәғлүмәт[үҙгәртергә]

Катастрофаның булыуы мөмкин тигән фараз файҙаһына, планета климатында элек булған осорҙар һөйләй. Шул иҫәптән, Кесе Боҙлоҡ осоро һәм Гренландия боҙҙарын анализлау мәғлүмәте.

Туфан ҡалҡыу[үҙгәртергә]

Шулай уҡ глобаль йылыныу ағымдың боҙолоуына килтерә тип иҫәпләнә. Ағым динамикаһы һыуҙың тоҙлолоғо менән бәйле. Һыу тоҙлолоғо боҙҙар ирегән һайын түбәнәйә. Быуланыу тәъҫире йоғонтоһонда полюс һәм экваторҙа температура айырмаһы булмауы ла ағымдың боҙолоуына килтерә. Шулай итеп, глобаль йылыныу һыу кимәле күтәрелеүгә килтерә, Европаға катастрофик һыуыҡлыҡ алып килә.

Лабрадор ағымының тәъҫире[үҙгәртергә]

Лабрадор ағымының һыу тығыҙлығы Гольфстримдыҡы менән тигеҙләнеүгә, ул Гольфстрим аҫтына «сума» алмай башлаясаҡ һәм, океан өҫтөнә күтәрелеп, Гольфстримдың төньяҡҡа табан ағыуына кәртә буласаҡ. Тура мәғәнәһендә 3—10 йыл эсендә Гольфстримны «һүндерәсәк». Океан ағымдарының бер-береһенә бәйле һигеҙ ағымы («бөйөк һигеҙлне») боҙлоҡ осорона хас ике ағымға әйләнәсәк.

Гольфстрим Испаниягә йүнәлеш алып, кесе әйләнә буйынса хәрәкәт итә, ә һалҡын Лабрадор ағымы Европаға «сығып», уны шунда уҡ туңдыра башлаясаҡ. Был процесстың кинәт һәм киҫкен буласағы элекке туңдырыуҙарны тикшерү барышында кире ҡаҡҡыһыҙ дәлилдәр менән раҫланган (мәҫәлән, Гренландия боҙҙарын тикшереү). Европала һауа температураһы «күҙ асып йомғансы» (3—20 йыл эсендә) себер температураһына әйләнәсәк. Лабрадор ағымы «эшкә керешеү» менән, Европа, Канада һәм АҠШт-а йәшәү бик ауыраясаҡ. Бөгөн Лондонда пальмалар үҫеп ултыра, ә иртәгә ул ҡарға сумасаҡ, һыуыҡтар минус 40-ҡа етәсәк. Хатта төньяҡ боландары ла анда йәшәргә теләмәҫ. Киҫкен, ҡот осҡос һыуыҡ – яҡын йылдарҙың яҡын перспективаһы. Ябык ишектәр артында был проблема тураһында етди һөйләшеүҙәр инде башланды. Сөнки бөгөн Гольфстримдың көсө Европала кәмей бара (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, инде 30 процентҡа кәмегән). Моғайын, Европада һуңғы бер-ике йылда ҡышын аномаль һалҡындар булыу – шуның нәтижәһелер.

Deepwater Horizon платформаһындағы авария йоғонтоһо[үҙгәртергә]

Гольфстримның юҡҡа сығыуы тиҙләнүенә 2010 йылның 20 апрелендә Мексика ҡултығында «Бритиш петролиум» нефть платформаһындагы ҡот осҡос ҙур авария лә сәбәп булды. АҠШ президенты Барак Обама был фажиғаны «тиңе булмаған экологик фажиға» тип атаны. Мексика ҡултығы һыуҙарына 16-шар километрлы һәм ҡалынлығы 90-шар метрлы нефть «таптары» тулды. Был «таптарҙың» ҡайһы берҙәре 1300 метр тирәнлектә ята. Нефть таптарына ҡаршы көрәштә 9 миллион литр тирәһе короксит, 10 миллион литр башҡа төрлө диспергаторҙар ҡулланылған. Былар бит һыуҙағы миллиард тоннанан артығыраҡ сей нефтькә өҫтәмә! Шуға күрә лә Мексика ҡултығындагы әлеге химик өҫтәмәләр һәм миллиард тоннанан артыҡ сей нефть Гольфстрим ағымының тиҙлегенә ҡот осҡос йоғонто яһаған. Спутниктарҙан алынған һуңғы мәғлүмәттәр буйынса, элекке рәүешендәге Гольфстрим инде юҡ, ә уның менән бергә йылы Норвег ағымы да юҡҡа сыҡҡан. Әлеге ике йылы ағым – һыу циркуляцияһы системаһында үтә лә мөһим роль уйнай ине. Ә Европа һәм АҠШ-ның туңыуы был илдәр өсөн көтөлмәгән фантастик сығымдар «вәғәҙә итә».

Гипотезаның нигеҙһеҙ булыуы[үҙгәртергә]

Хәҙерге ваҡытта өҫтә күрһәтелгән факттарҙың климатҡа йоғонтоһо тураһында ышаныслы факттар юҡ. Ҡапма-ҡаршы фекерҙәр ҙә бар. География фәндәре докторы, океанолог Бондаренко А. Л. Фекернсә «Гольфстримдың „эш“ режимы үҙгәрмәй». Ағымда һыу күсмәй, ағым тик Россби тулҡындары ғына, шуға күрә Европа климаты ҡапыл һәм ҡот осҡос рәүештә үҙгәрмәйәсәк[4].

Һылтанмалар[үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]

  1. Большая советская энциклопедия: [В 30 т.]/ Гл. ред. А. М. Прохоров. Издание 3-е. — М.: Сов. энцикл., 1969—1978.
  2. М. И. Кошляков в книге “Десять открытий в физике океана”, авторы А. С. Монин, Н. Н. Корчагин, Институт океанологии им. П. П. Ширшова РАН, М., 2008
  3. А.С. Монин, Г.M. Жихарев. Океанские вихри. // УФН. — 1990. — В. 5. — Т. 160. — С. 1-47.
  4. А. Л. Бондаренко, «Куда течёт Гольфстрим?» // Океанология. Научно-популярный блог о Мировом океане и его обитателях.