Иран

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Иран Ислам Республикаһы
фарсыса جمهوری اسلامی ایران
Иран гербы Иран
Иран флагы Иран гербы
Iran (orthographic projection).svg
Милли девиз: «Бәйһеҙлек, азатлыҡ Ислам республикаһы »
«اﺳﺘﻘﻼﻝ، ﺁﺯﺍﺩﻯ، جمهوری اسلامی»
«
Эстекля́ль, азади́, джомхури́йе эслами́»
Гимн: «سرود ملی اﻳﺭﺍﻥ»
«
Сору́де мелли́йе Ира́н»
(Loudspeaker.png тыңларға (белешмә • ярҙам))
Нигеҙ һалынған 1 апрель 1979
(Ислам революцияһы)
Рәсми телдәр фарсы
Башҡала Тегеран
Иң ҙур ҡалалары Тегеран, Мешхед, Кередж, Тебриз, Шираз, Исфахан, Ахваз
Идара итеү формаһы Ислам республикаһы
Юғары етәксе
Президент
Беренсе Вице-президент
Әли Хаменеи
Хасан Рухани
Эшаг Джахангири
Территория
  • Барыһы
  • % һыу.
17-се/сө/сы урын
1 648 000 км²
0,7
Халыҡ
  • Барыһы (2011)
  • Тығыҙлыҡ
17- се/сө/сы урын
77 891 220
42 кеше/км²
ЭТП
  • Бөтәһе (2011)
  • Кеше башына
17- се/сө/сы урын
930,2 млрд $
12570 $
Валюта Иранский риал (IRR, код 364)
Телефон коды +98
Ваҡыт бүлкәте UTC +3:30 (йәйен — UTC+4:30), IRST


Ира́н Исла́м Респу́бликаһы (фарс. جمهوری اسلامی ایران — Джомхури-́йе Эслɒми́-йе Ирɒ́н, шулай уҡ ҡулланыла Ира́н (фарс. ایران [ʔiˈɾɒn]) йәки Пе́рсия) — Азияның көньяҡ-көнбайышындағы дәүләт. Баш ҡалаһы — Тегеран.

Көнбайышта Ираҡ, төньяҡ-көнбайышта Әзербайжан[1], Әрмәнстан[1], Төркиә менән сикләшә[1] һәм шулай уҡ БМО ХШның 1993 йылғы ҡарарына ярашлы, әрмән көстәре тарафынан яулап алынған[2][3][4][5] биләмә танылмаған Таулы-Ҡарабах Республикаһы[6] хәүефһеҙлек һыҙаты, төньяҡтан — Төрөкмәнстан[1], көнсығыштан — Афғанстан[1] һәм Пакистан сиктәш[1]. Төньяҡтан Каспий диңгеҙе, көньяҡтан Һинд океанының Фарсы ҡултығы һәм Ғосман ҡултығы.

Яҙмаларға ҡарағанда Иран тарихы биш мең йылды эсенә ала. Беренсе дәүләт булараҡ беҙҙең эраға тиклем 5 меңенсе йылда, Хузестанда Элам дәүләте төҙөлгән. Ә беҙҙең эраға тиклемге 3 меңенсе йылда инде Дарий I Ахеменид дәүере Фарсы империяһы булған. Ул Грек иленән алып Һинд йылғаһынаса киңәйгән. Ул ваҡытта ил зороастризм динендә булған. XVI быуатта ислам ҡабул ителгән.

1979 йыл Иранда Ислам революцияһы булып уҙа. Етәксеһе булып аятулла Хомейни торған. Ошо ваҡытта монархия ҡолатыла һәм Ислам Республикаһы төҙөлә.

Иран иҡтисады ЭТП күләме буйынса Көнбайыш Азияла һәм Ислам донъяһында Төркиәнән ҡала икенсе урында килә[7] һәм регионда технология яғынан иң үҫешкән илдәр иҫәбендә. Иран Евразияла стратегик мөһим төбәк, ул нефть, тәбиғи газ запастарының ятҡылыҡтарына бай.

В 2012 йылдан (ошо йылдың 3 авгусынан сәркәтиб-ил булараҡ) Иран Берләшмәүселәр хәрәкәте лидеры, БМО-нан ҡала халыҡ-ара икенсе хәрәкәт булып тора.[8]

Этимология[үҙгәртергә]

Ирандың әлеге исеме (фарс. ايراﻥ) пехл. Erān һүҙе аша авест. Airyāna килеп сыҡҡан, һәм үҙ атама һүҙ борноғо һинд иран халҡы — «arya» булып киткән. Йәғни арийҙар иле.[9]

Беҙҙең эраға тиклем (550—327 йылдар) Әһәмәниҙәр осоронда «Aryānam Dahyunam» төшөнсәһе үҙгәреп Ҡалып:Lang-peo — «Арийҙар дәүләте» исеменә алмаштырылған. Тәүҙәрәк, беҙҙең эраға тиклемге 250 йылдарҙа һәм беҙҙең эраның 224 йылдарында Аршакиҙар иле тип йөрөтөлгән. Фрай Ричард билдәләүенсә: парфяндар экспансияһынан Aria термины (грек сығанаҡтарынан Ariane) таралып, ҙур арияға әйләнеп, арийҙар батшалығы эквивалент исемен ала һәм йәйерәп ятҡан Сәсәниҙәр үҙҙәренең илен шулай атай.[10] Страбон Ариана (Άριανή) атамаһы аҫтында фарсы батшалығының көнсығыш провинцияларын: Гедрозия, Дрангиана, Арахозия, Паропамиз, Ария (йәғни Areia, боронғо фарсы телендә Haraiva, хәҙерге Герат), Парфия и Карманияны күҙ уңында тотҡан.[11]

Беҙҙең эраның 224—651 йылдарында ил Сәсәниҙәр иле тип йөрөтөлгән — пехл. Erānšahr (Eranshahr.svg) был исем авест. «Airyānam Xšaθram» һүҙбәйләнешенән килеп сыҡҡан, һәм «ариҙар батшалығы» тип йөрөтөлгән. Авест «ai» дифтонгһы фарсы телендә үҙгәреп киткән «е» тип [12]. Сәсәниҙәрҙең рәсми титулы Эран һәм Анеран батшаларының батшаһы булған.[11].

Иранлыларҙың үҙ атамаһы — ирани. Бер нигә ҡарамай борон-борондан Иран тип йөрөткәндәр. Башҡа илдәрҙә «Персия» тип иҫкесә атап йөрөтөлгән. 1935 йылда шаһ Реза барыһына ла Иран тип йөрөтөргә талап иткән.

Тарихы[үҙгәртергә]

Иран дәүләтселеге тарихы донъяла иң боронғоларҙан иҫәпләнә. Быуаттар буйына ил Көнсығышта мөһим роль тота. Дарий 1-се ваҡытында Фарсы империяһы Грециянан алып, Һинд океанынаса йәйрәп ятҡан. Урта быуаттарҙа ла(XVII быуат һәм XVIII быуат) Иран бик көслө ил һаналған.XIX быуат аҙағында ил ярым колониаль илгә әйләнгән. 1935 йылдан исемен үҙгәртеп - Иран булып киткән. 1979 йылғы Ислам революцияһынан һуң, Ислам республикаһы исемен алған.

Боронғо Иран. Беренсе дәүләт — Элам (ҡыҙыл төҫтә) һәм күрше халыҡтар — фарсылар, парфяндар, мидийсылар, касситтар; Вавилония һәм Ассирия дәүләттәре.

Боронғо Иран[үҙгәртергә]

Иран биләмәһендә тәүге халыҡтарҙың килеп ултырыуы бик боронға барып тоташа. Иран халыҡтары был ерҙәрҙә тәү халыҡтар булараҡ, беҙҙең эраға тиклемге I быуатта уҡ билдәле. (Фарсы, мидия, бактриялылар, парфяндар) ҡәбиләләренең бер өлөшө көнбайышта тау типһәненә килеп урынлашҡан, ә киммерийҙар, сарматтар, аландар, белуджиҙар Ғосман ҡултығы буйына яр буйлап ултырған.

Мөһим иран дәүләте булараҡ Мидия батшалығы танылған, ул беҙҙең эраға тиклемге VIII быуат аҙағында VII башында нигеҙләнгән. Баш ҡалаһы булып, Хамадандағы (Экбатана). Улар тиҙ рәүештә көнбайыш иранды тотош, көнсығышын яртылаш контролгә алған. Вавилондар менән бергәләп Ассирия империяһын тар-мар иткән. Йылға арауығын һәм Урартуҙы буйһондорған, һуңғараҡ Әрмән тауҙарын баҫып алған.

Ахеменидтар[үҙгәртергә]

Беҙҙең эраға тиклемге 553 йылда йәш фарсы Аншаны батшаһы һәм Фарс Бөйөк Кир II (Ахменидтар династияһы) мидейсыларға ҡаршы сыға. Кир Экбатанды яулап ала һәм үҙен Персия һәм Мидия батшаһы тип иғлан итә. Шул авҡытта мидия батшаһы Иштувегу әсирлеккә алына. Һуңғараҡ бер провинцияның наместнигы итеп билдәләнә. Бөйөк Кир II үҙенең үлеменә хәтле (беҙҙең эраға тиклемге 529-сы йыл) Ахминедтар империяһын буйһондора, бөтә Көнсығыш Азияны, Урта диңгеҙҙән һәм Анатолиянан алып Һырдаръя ғә хәтле баҫып ала. Кир беҙҙең эраға тиклемге 546-сы йылда батшалыҡтың баш ҡалаһы Пасаргадты нигеҙләй. Ул шунда ерләнгән. Уның улы Камбиз атаһы биләмәһен Египт һәм Эфиопияғаса киңәйтә.

Ахеменидтар дәүләте сәскә атҡан осор

Камбиз вафатынан һуң уның вариҫтары һәм яҡындары араһынан власҡа Дарий Гистасп килә. Дарий тиҙ рәүештә тәртип керетә башлай, һәм баҫып алыу сәйәсәтен яңынан башлап ебәрә. Ахеменидтар дәүләте Балҡанға ҡәҙәре киңәйә. Ә көнсығышта Һиндҡа ҡәҙәре барып етә. Һәм шул ваҡыттағы иң көслө, ҡеүәтле дәүләткә әүерелә. Ул илде эске административ берәмектәргә бүлгеләй. Влас страпияларға бүленә, тик ғәскәр уларға буйһондоролмай. Хәрби башлыҡтар администрация хакимдәре булып тора. Дарий шулай уҡ аҡса реформаһы ла үткәрә. Алтын аҡса дарик керетә. Сауҙа селтәре үҫешә. Дарий зороастризм динен үҙ итә, ул дәүләт дине булараҡ ҡабул ителә. Шул уҡ ваҡытта баҫып алынған дәүләттәренң диндәренә тыныс ҡарай, түҙемлелек күрһәтә.

Дарий I вариҫтары эске ҡоролошто емерә башлай. Страпиялар үҙаллылыҡ ала, ил тарҡала. Ошо шарттарҙа македония полководецы Александр Македонский хәрби паходтар башлай һәм беҙҙең эраға тиклемге 330 йылда Ахеменидтар дәүләтен ҡолата.

Парфия һәм Сасанидтар[үҙгәртергә]

Александр Македонский вафатыынан һуң (беҙҙең эраға тиклемге 323 йыл уның империяһы бер нисә дәүләткә бүлгеләнә. Хәҙерге Иран биләмәһенең ҙур өлөшө Селевкияла тороп ҡала, шулай ҙа Парфия батшаһы Митридат I селевикидтарға ҡаршы һуғыш башлай һәм Персияға индерә. Беҙҙең эраға тиклемге 92 йылда Йылға арауығын да буйһондора. Парфия һәм Боронғо Рим араһында Евфрат буйлап сик билдәләнә. Әммә римлеләр шунда уҡ килешеүҙе боҙа, һәм баҫып керә. Әммә еңелеү кисерә. Яуап итеп парфяндар бөтә Левантты һәм Анатолияны яулай, тик Марк Антоний кире Ефратҡаса сигендерә. Ошонан һуң парфяндарҙа Рим ҡыҫылышы менән граждандар һуғышы тоҡана.

224 йылда Ардашир Папакан, Фарсылағы Хәйер ҡалаһы башлығы улы, Артабана IVсенең армияһын ҡыйрата һәм Фарсы империяһы — Ираншахрға (« Арийҙар батшалығы») — нигеҙ һала. Баш ҡалаһы итеп Фирузабад һайлана. Сасанидтар династияһы башлана. Аристократия һәм зороастрий руханилыҡтары көсәйтелә. Башҡа диндәгеләргә ҡарата эҙәрлекләүҙәр башлана. Административ реформалар үткәрелә. Сасанидтар римлеләр һәм Урта Азияның күсмә халыҡтарына ҡаршы көрәш дауам ителә.

Ахура Мазда (уңда) Ардашир ға батша власы символы — балдаҡ тапшыра.. III в. н. э.

Хөсрәү I (531579) хакимлыҡ иткән саҡта әүҙем экспансиялар башлана. Антиохия, 540 йыл Египет баҫып алына. Шулай уҡ Ғәрәп ярым утрауы яр буйҙары яулана, шул иҫәптән Йемен. Хәсрәү хәҙерге Таджикистан биләмәһендәге эфталиттар дәүләтен юҡҡа сығара. Хәсрәүҙең хәрби уңышлыҡтары Иран мәҙәниәтенһәи сауҙаһын сәскә атыуға килтерә.

Хөсрәү I-ҙең ейәне Хөсрәү II (590628) Визпнтия менән һуғышты тергеҙә. Әммә еңеү яулай алмай. Хәрби сығымдар сауҙанан килгән һалым менән ҡаплана, быға риза булмаған сауҙагәрҙәр баш күтәрә. Восстание ваҡытында Хәсрәү тотп язалап үлтерелә, ейәне Йездигерд III (632651) сасанидтарҙың һуңғы батшаһы була. Византия менән һуғыш тамамланһа ла, дәүләт юҡҡа сығыуын дауам итә. Көньяҡтан фарсылар яңы дошмандары ғәрәптәр менән бәрелешә.

Ғәрәп һәм төрөк ябырылыуҙары[үҙгәртергә]

Санасидтар Иранына ғәрәптәр 632 йылдан сапҡындар ебәрә башлайҙар. 637 йыл Кадисиә янындағы һуғыш та фарсы ғәскәре еңелә. 652 йылғаса барған ғәрәп ябырылыуҙары һөҙөмтәһе булып, Персия Хәлифәткә керетелә. Ғәрәптәр Персияға ислам керетә. Исламлашҡан Иран ныҡ үҫешә башлай. Әҙәбиәт, философия, сәнғәт, медицина бик үҫешә. Фарсы мәҙәниәте ислам алтын дәүерен башлап ебәрә.

750 йылдафарсы генералы Әбү Мөслим Омейядтарға ҡаршы Аббасидтар походына етәкселек итә. Тәүҙә Дәмәшкегә, унан һуң Хәлифәт баш ҡалаһы Бағдадҡа. Яңы хәлиф уға яуап итеп фарсы губернаторҙарына билдәле автономия бүләк итә. Шулай уҡ бер нисә фарсы вәкилен вәзирлекә ала. 822 йылда Хөрәсән губернаторы Таһир бин Гусейн бин Мусаб правинцияларға бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә һәм үҙен Таһиридтар династияһының беренсе ырыу башлығы итеп таныта. Саманидтар етәкселек итә башлауға, Иран ғәрәптәрҙән үҙенең бойондороҡһоҙлоғон тергеҙә.

XII быуат Ғәзнәүиҙәр империяһы.

Фарсы йәмәғәтселеге исламды ҡабул итеүгә ҡарамаҫтан, Иранда ғәрәпселек уңыш ҡаҙанмай. Ғәрәп мәҙәниәтен тағыу, киреһенсә фарсыларҙы ғәрәптәргә ҡаршы торорға этәргес була. Милли үҙаңды тергеҙеүгә фарсы теленең һәм әҙәбиәтенең яңыртылыуы мөһим роль уйнай. Пик ваҡыты булып IX—X быуаттар тора. Ошо айҡанлы Фирҙәүсиҙең “Шахнамә”һе билдәлелек ала. Ул тик фарсы телендә ижад ителгән.

962 йылда төрөк полководецы Алп-Тиген Саманидтарға ҡаршы Ғәзнәүиҙәр дәүләтенә нигеҙ һала. Баш ҡалаһы Ғәзни (Афғанстан). Ғәзнәүиҙәр ваҡытында фарсы мәҙәниәте сәскә аиыуын дауам итә. Уның баш ҡалаһын силжүктәр Исфаханға күсерә.

1220 йыл Ирандың Хорезм ханлығына ҡараған төньяҡ-көнсығыш өлөшө Сынғыҙхан ғәскәре һөжүменә эләгә. Бөтә Хөрәсән һәм хәҙерге Ирандың көнсығыш өлөшө бөлгөнлөккә төшә. Ярты халыҡ монголдар тарафынан үлтерелә. Аслыҡтан һәм һуғыш һөҙөмтәһендә 2,5 миллион халҡы булған Иранда ни бары 250 мең кешеһе тороп ҡала. [сығанаҡ 337 көн күрһәтелмәгән]. Иранды буйһондороуҙы Сынғыҙхандың ейәне Хулагу тамамлай. Бында улар ил хандары булып XIV быуат урталарына тиклем тора.

Аҡһаҡ Тимер үҙенең империяһы Сәмәрҡәндкә нигеҙ һала. Ул Ирандың барлыҡ маһир оҫталарын йыйып, Сәмәрҡәндте төҙөүгә йәлеп итә. Мәҫәлән, тебриз оҫталары Гүр Әмир кәшәнәһен төҙөй. Аҡһаҡ Тимерҙең кесе улы Шаһрух иран мәҙәниәтен һәм фәнен сәскә атуыға килтерә. Был тимуридтар эпохаһы Солтан Хөсәйен Байҡара етәкләгәнгә хәтле дауам итә.

Иран дәүләтен үҙәкләштереү Сафауттар династияһы килгәс яңыртыла. Улар монголдар династияһына сик ҡуя.

Ислам Ираны[үҙгәртергә]

1501 йыл Сафауттар династияһынан Исмәғил I шаһ булған саҡта Иранға исламдың шиғый ағымын дәүләт дине булараҡ ҡабул итә . 1503 йыл Исмәғил Аҡ ҡайынлы ны тар-мар итә һәм емереклектәр өҫтөнә баш ҡалаһы Тебриз менән яңы дәүләт төҙөй. Сафауттар династияһы осоронда Ирандың иң үҫешкән осоро Бөйөе Ғәббәс ваҡытында була. Ул Ғосманлы империяһын тар-мар итә, үҙенә хәҙерге Ираҡты, Афғанстанды, Әзербайжан менән Әрмәнстан, Грузия биләмәләрен ҡуша. Шулай уҡ Гилән һәм Мазендеранды ла ҡушып, биләмәһен Тигр йылғаһынан алып Һинд ярҙарынаса киңәйтә. Баш ҡала Тебриздан Казвинға күсерелә, унан һуң Исфаханға. Баҫып алыуҙар Иранға байлыҡтар килтерә. Мәҙәниәт сәскә ата.

Мәҙәниәт алға китә. Иран үҙәкләштереләгн илгә әйләнә. Ҡораллы көстәр яңыртыла. Бөйөк Ғәббәс вафатынан һуң империя аҫҡа тәгәрәй. Етәкселек итә белмәгәнлектән Ҡандағар һәм Бағдадты юғалта. 1722 йыл әфған-ғизәйлеләр Иранға яу саба. Улар Исфаханды ала һәм Сфауттарҙың ил нтәксеһе үлтерелә. Иранда Афшаридтар власҡа килә.

Нәҙер Шаһ дәүләт динен сөнни исламға үҙгәртә. Унан тһуң Афғанстанды яулай һәм кире Фарсы иленә Ҡандағарҙы ҡайтара. Еңелгән афған ғәскәре Һиндостанға ҡаса. Нәҙер Шаһ һинд мағоло Мөхәммәд Шаһҡа ҡабул итмәҫкә саҡыра, тик шах уның һүҙенг ҡолағына элмәй. 1739 йыл Нәҙер Шаһ ғәскәре Дәһлигә (Дели) бәреп керә. Тик унда восстание ҡуба. Фарсылар ҡалала һуйыш ойоштора. Һиндостанды талап, кире Иранға ҡайталар. 1740 йылда Нәҙер шаһ Төркөстанға поход яһай, һөҙөмтәлә, Иран сиге Амударъяға хәтле киңәйә. Кавказда фарсылар Дағстанғаса барып етә. 1947 йыл Нәҙер шаһ үлтерелә.

1750 йыл власҡа Кәрим хан килә, ил менән етәкселек Зендтарға күсә. Ил башлығы булып 700 йылдан һуң, ниһәйәт фарсы милләтле кеше ултыра. Ул баш ҡаланы Ширазға күсерә. Илдә тыныслыҡ урынлаша. Һуғыштар булмай, мәҙәниәт сәскә ата. Зендтар династияһы өс быуын ғына хакимлыҡ итә. 1781 йыл власть Каджарҙар династияһына күсә. Династияны башлап ебәреүсе Мөхәммәт аға Каджар хан Зендтар һәм Афашаридтар династияһы вариҫтары менән килешә, Иранда Каджарҙар династияһын нығыта. Мөхәммәд хан Грузяның Тифлис ҡалаһына поход яһай,Ю 20 мең халыҡты юҡ итә. Икенсе тапҡырға Грузияға поход 1797 йыл ойошторола. Тик ул барып сыҡмай, Мөхәммәт хан ҡул аҫтындағы грузин һәм курд ялсылары уны үлтерә. Үҙенең үлеме алдынан баш ҡаланы Тәһаранға күсерә.

Рәсәйгә ҡаршы уңышһыҙ һуғыштар Каджар ваҡытында фарсы иле яртылаш биләмәһенән ҡолаҡ ҡаға. Оҙаҡҡа һуҙылған ҡаршылыҡ акцияларынан һуң, 1906 йыл илдә конституцион революция була. Иран конституцион манархия иленә әүерелә. 1918 йылдың йәйендә британ ғәскәре Иранды баҫып ала. 1919 йылдың 9 авгусында инглизиран килешеүе төҙөлә. 1920 йыл Гилян останда Гилян Совет Республикаһы иғлан ителә. Ул 1921 йылдың сентябренәсә йәшәй. 1921 йылдың 21 февралендә Риза Бәхләүи хан Әхмәт Шаһты ҡыйрата һәм 1925 йылда яңы шаһ тип иғлан ителә. 1921 йылдың 26 февралендә РСФСР Ирандың бойондороҡһоҙлоғон танып килешеү төҙөй.

Бәхләүи «шахиншах» («шаһтар шаһы») тигән термин индерә. Уның осоронда Иранда индустриализация башлана., инфраструктура бөтөнләй модернизациялана Икенсе бөтә донъя һуғышында Бөйөк Британия менән Советтар союзына үҙҙәренең ғәскәрен керетеүгә рөхсәт һорай, шаһтар шаһы баш тарта. Союзташтар И ранға бәреп керә. Шаһты төшөрәләр һәм нефть ятҡылыҡтарына, тимер юлына контроллекте үҙҙәренә алалар. 1942 йыл И рандың суверенлылығы тергеҙелә. Власть Бәхләүиҙең улы Мөхәммәт Реза ҡулына күсә. Советтар союзы Төркиәнең баҫып кереүенән һаҡланыу өсөн үҙ ғәскәрҙәрен 1946 йылғаса Иранда тота.

Һуғыштан һуң Мөхәммәт Реза вестернизация һәм деисламизация буйынса әүҙем сәйәсәт алып бара, әммә халыҡ уны аңлай алмай. Бик күп забостовкалар митингылар уҙа. 1951 йылда Ирандың Хөкүмәт рәйесе булып Мөхәммәт Мосадиҡ килә. Ул реформасылыҡ менән әүҙем шөғөлләнә, British Petroleum компаниеһының килемен тәғәйенләү буйынса килешеүҙе яүынан ҡарарға өлгәшә. Ирандың нефть сәнәғәтен шәхси милектән дәүләт милкенә әйләндереү (национализация) уҙғарыла.

1957 йыл йәшертен полиция САВАК булдырыла.

1963 йыл радикаль реформалар һөҙөмтәһендә илдән («Аҡ революция») аятолла Хомейни ҡыуыла.

1965 йыл «Федаяне Ислам» группировкаһы кешеләре пример-министр Хәсән Әли Мансурҙы үлемесле яралай.

1973 йыл шаһ власын көсәйтеү сәйәсәте ваҡытында сәйәси фирҡәләр һәм берекмәләр тыйыла.

1970-се йылдар аҙағында Иран Бәхләүи режимына ҡаршы күпләп баш күтәреүҙәр башлана, һәм монархия бөтөрөлә.

1979 йыл Илдә Ислам революцияһы уҙа, ислам республикаһы төҙөлә.

Географияһы[үҙгәртергә]

Дамаванд тау панорамы
Дамаванд тау панорамы

Иран көньяҡ-конбайыш Азияның урта көнсығышында урынлашҡан. Майҙаны (1648 мең км²) , донъя буйынса ун етенсе урынды биләй. Әзербайжан (Нахичиван АР-һын да керетеп) 611 км арауыҡта сикләшә. км)[13] Төньяҡ-көнбайышты Әрмәнстан менән (35 км), төньяҡ-көнсығышта Төрөкмәнстан менән (992 км) , көнсығышта Пакистан менән (909 км) һәм Афғанистан менән (936 км) , көнбайышта Төркиә менән (499 км) һәм Ираҡ менән (1458 км) арауыҡта сиктәш. Төньяҡта Каспий диңгеҙе, көньяҡта Ғәрәп диңгеҙенең Фарсы һәм Ғосман ҡултыҡтары ярҙарын йыуа.


Ирандың админстратив бүленеше[үҙгәртергә]

Blank-Map-Iran-With-Water-Bodies.PNG

Ирандың төп административ берәмеге булып остандар (фарс. استان ostān; мн.ч. — استانﻫﺎ — ostānhā)тора. Улар кесерәк биләмәләргә шәһәростандарға бүленә (фарс. شهرستان)Ә улар тағы ла бахштарға (фарс. بخش) бүленә. Иң эре остан баш ҡала (фарс. مرکز — markaz)булып тора. Һәр остан етәксеһе булып остандар (остандар — استاندار)тора. Иран 31 останға бүленә. .

1. Тегеран
2. Кум
3. Центральный остан
4. Казвин
5. Гилян
6. Ардебиль
7. Зенджан
8. Восточный Азербайджан
9. Западный Азербайджан
10. Курдистан 11. Хамадан
12. Керманшах
13. Илам
14. Лурестан
15. Хузестан
16. Чехармехаль и Бахтиария

17. Кохгилуйе и Бойерахмед

18. Бушир
19. Фарс
20. Хормозган
21. Систан и Белуджистан
22. Керман
23. Йезд
24. Исфахан
25. Семнан
26. Мазендеран
27. Голестан
28. Северный Хорасан
29. Хорасан-Резави
30. Южный Хорасан

31. Альборз

Халҡы[үҙгәртергә]

1950—1990 йылдарҙа ил демографик шартлау кисерә. 1979 йылдан алып 2006 йылғаса ил халҡы 70,495782 млн кешегә етә. Тик 1990 йылдарҙа тыуым һиҙелерлек кәмей. Һәм әле быуындар күсәгилешлеге буйынса түбән. Тыуымдың суммар коэфиценты — 1,87 Был бик түбән күрһәткес. Тыуымды үҫтереү өсөн кәмендә 2,15)[14]. Кәрәк. Халыҡтың 61%-ты утыҙ йәшкә етмәгән (май 2009). Белемлелек (грамоталылыҡ) 84% , урбанизация — 71 %.

Иранлыларҙың һаны сит мәмләкәттәрҙә 4 миллион кешене тәшкил итә. Уларҙың күбеһе 1979 йылғы Ислам инҡилабынан һуң Австралияға, Төньяҡ Америкаға һәм Европаға күсенгән. Унан башҡа 1996 йылға ҡарата мәғлүмәттәрҙә Иранда Афғанистандың һәм Вәзирстандың миллиондан артыҡ ҡасаҡтары йәшәгән[15].

Иран Конституцияһы милләтенә һәм ниндәй дин тотоуына ҡарамайынса һәр гражданына социаль һаҡлау гарантиялай: пенция, эшһеҙлек буйынса түләү (пособие), ғәриплек һәм медецина страховкалауы. Мәғариф һәм медецина хеҙмәттәре бушлай. Ил халҡының йән башына йыллыҡ килеме— 2700 АҠШ доллары (2006). Халыҡтың 18% хәйерселек сигендә кө күрә[16].

Иран — күп милләтле (полиэтник) дәүләт[17]. Рәсми сығанаҡтар юҡ. ҮРЕ(ЦРУ) мәғлүмәттәрен буйынса илдә: фарсылар (61%), азербайджандар (16%), курдтар (10%), лурҙар (6%), ғәрәптәр (2%), белуджиҙар (2%), төрөкмәндәр һәм төркиҙәр (2%) йәшәй[18].

Дин[үҙгәртергә]

Ирандың этно-дини төркөмдәре

Иранлыларҙың күпселеге мосолмандар. Халҡының 89%-ты шиғый мосолмандар (дәүләт дине иҫәпләнә). Иран дәүләте Ирак, Әзербайжан һәм Бахрейн менән бер рәттән шиғыйҙар күпселекте тәшкил иткән дәүләт булып тора. Иранда ике изге ҡала иҫәпләнә. Береһе Мәшхәд ҡалаһы. Унда Реза имамы кәшәнәһе урынлашҡан. Икенсеһе Ҡом ҡалаһы. Был ҡала шиғыйҙарҙың дини үҙәге булып тора. Ҡалала шиғый университеттары һәм семинарийҙары урынлашҡан.

Сөнни момолмандар йәмғеһе 9% тирәһе. Башҡа диндәгеләр 2% бахаиҙар, мандейҙар, индустар, езидтар, зороастрийсылар, Йәһүдтәр һәм христиандар. [19].

Иҡтисады[үҙгәртергә]

Өҫтөнлөктәре: донъяла ОПЕК илдәре араһында нефть етештереү буйынса икенсе урын; 2000 йылдан донъя баҙарында нефттең хаҡы күтәрелә бара. Уның традицион экспортҡа ебәреү өсөн сәнәғәт тармаҡтары: келәмдәр етештереү, ыуылдырыҡтар һәм төрлө сәтләүектәр(фисташка) етештереү үҫә.

Насар яҡтары: 1979 йылда Иранға ҡаршы йүнәлтелгән АҠШ-тың Иранға ҡаршы санкцияһы, Иран менән аралашыуҙы һәм илгә төрлө технологияларҙы индереүҙе тыя. Иң юғары эшһеҙлек (12%) һәм инфляция (2004 йыл — 11,3%; 2008 йыл — 28,2%).

2009 йыл инфляция бик ныҡ тәгәрәй. Ул октябрҙә 16,7% тәшкил итә. Был илдә ҙур иҡтисади проблемаларға алып килә. Бында ил призеденты Мәхмүт Әхмәдинежад ғәйепләнә, ул урындағы иҡтисадты нығытыу өсөн, бик түбән проценттарға заемдар тарата.

Иран Азия ҡитғаһында эре иҡтисади дәүләт булып тора. Ул тик Ҡытайҙан, Япониянан, Һиндостандан, Төркиәнән, Индонезиянан һәм Көньяҡ Кореянан ғына ҡалыша.

Иран нефть сәнәғәте үҫешкән индустриаль дәүләт. Нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы предприятиелары бар. Нефть, күмер, тәбиғи газ сығарыу һәм баҡыр, тимер, марганец, ҡурғаш, цинк рудалары етештереү үҫешкән. Машина төҙөлөшө, металлэшкәртеү, шулай уҡ аҙыҡ-түлек сәнәғәте һәм текстиль сәнәғәте йәйелдерелгән. Шулай уҡ келәм һәм метиздар етештереүҙең кустар тармағы әүҙемләшкән. Ауыл хужалығы сәнәғәтенең тароңмаҡтары: бойҙай, арпа, дөгө, ҡуҙаҡлылар, мамыҡ, шәкәр сөгөлдөрө, шәкәр ҡамышы, тәмәке, сәй, сәтләүектәр, фисташкалар үҫтерелә. Малсылыҡта һарыҡтар, кәзәләр, дөйәләр һәм һыйыр малы үрсетелә. 7,5 млн га ер эшкәртелә.

Бюджет килеменең 45%-ты экспортҡа нефть һәм газ һатыуҙан килә. 31%-ты — һалым һәм йыйымдарҙан. 2007 йылғы ЭТП 852 млрд АҠШ доллары тәшкил иткән.

Экспорттың төп тауарҙары: сей нефть һәм нефть эшкәртмәләре, металл мәғдәндәре, емеш-еләк һәм сәтләүектәр, келәмдәр.

Төп һатып алыусы илдәр (2008 йыл): Ҡытай 15,3%, Һиндостан 10,4%, Көньяҡ Корея 6,4%, Төркиә 6,4%, Италия 4,5%.

Импорттың төп тауарҙары: ауыр машина төҙөлөшө продукцияһы һәм химия сәнәғәте, автомобилдәр, тимер, ҡорос, тәбиғи сеймал, аҙыҡ-түлек, ҡулланыу тауарҙары, текстиль, ҡағыҙ. Иранға һатыусы илдәр (2008 йыл) — БҒӘ 19,3%, Ҡытай 13%, Германия 9,2%, Көньяҡ Корея 7%, Италия 5,1%, Франция 4,3%, Рәсәй 4,2%.

Сығанаҡтар[үҙгәртергә]

Хөкүмәт сайтлар
Башҡа

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Иран — Общие сведения о стране
  2. Резолюция СБ ООН № 822 от 30 апреля 1993 года
  3. Резолюция СБ ООН № 853 от 29 июля 1993 года
  4. Резолюция СБ ООН № 874 14 октября 1993 года
  5. Резолюция СБ ООН № 884 от 12 ноября 1993 года
  6. Оджалан подался в Карабах
  7. Сравнение ВВП (инг.)
  8. Ахмадинежад заложил бомбу под ООН
  9. История древнего Востока: От государственных образований до древних империй / Под ред. А. В. Седова; Редкол.: Г. М. Бонгард-Левин (пред.) и др.; Ин-т востоковедения. — М.: Вост. лит., 2004. — 895 с.: ил., карты. — ISBN 5-02-018388-1 (в пер.)
  10. Ричард Фрай. Наследие Ирана — М.: «Восточная литература» РАН, 2002. — С. 20. — ISBN 5-02-018306-7.
  11. 11,0 11,1 Иран // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
  12. Этимологический словарь иранских языков. Том 1. — М.: Изд. фирма «Восточная литература» РАН, 2000. — 327 с. — ISBN 5-02-018124-2; ISBN 5-02-018125-0
  13. CIA — The World Factbook
  14. Iranian People (en). NationMaster.com. Тәүге сығанаҡтан архивланған 18 август 2013. 17 август 2013 тикшерелгән.
  15. Iran popin pages: Tables — Population by sex and nationality, Iran 1996 (en). Social Development Division. Тәүге сығанаҡтан архивланған 18 август 2013. 17 август 2013 тикшерелгән.
  16. Иран (en). Central Intelligence Agency. 17 август 2013 тикшерелгән.
  17. YouTube — Broadcast Yourself
  18. Ethnic groups (en). Central Intelligence Agency. 17 август 2013 тикшерелгән.
  19. Дискриминация бахаи в Иране