Йәйғор

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Ладога күле өҫтөндәге йәйғор
Һыу һиптергән саҡта бөрсөктәренә барлыҡҡа килгән йәйғор. Takakkaw Falls, Канада
Йәйғор барлыҡҡа кмлеҡ схемаһы
1) сферик тамсы
2) эске сағылыу
3) беренсел йәйғор
4) яҡтылыҡтың һыныуы
5) икенсел йәйғор
6) инеүсе яҡтылыҡ нуры
7) беренсел йәйғор барлыҡҡа килгәндә нурҙарҙың юлы
8) икенсел йәйғор барлыыҡҡа килгәндә нурҙарҙын юлы
9) күҙәтеүсе
10) беренсел йәйғор барлыҡҡа килгән урын
11) икенсел йәйғор барлыҡҡа килгән урын
12) тамсылар болото

Йәйғор — атмосфераның оптик һәм метеорологик күренеше, башлыса юғары дымлылыҡ яланында күҙәтелә. Ул төрлө төҫтәрҙә хасил була һәм дуға йәки ярым түңәрәк формаһын һыҙатландыра. Төҫтәр спектры, дуғаның эс яғынан ҡараһаң былай: ҡыҙыл, һарғыҙыл, һары, йәшел, зәңгәр, күк, зәңгәр күк).

Күк йөҙөндә йәйғор пәйҙә булғас, балалар ниҡаҙәр шатлыҡ кисерә, уның нисек барлыҡҡа килеүе тураһында һорап, ата-әсәләрҙе йөҙәтеп бөтөрә.

Йәйғорҙо өйрәнеү тарихы[үҙгәртергә]

Фарсы астрономы Кутб ад-Дин аш-Ширази (1236—1311), ә бәлки, уның уҡыусыһы Камал ад-Дин Ширази (1260—1320) булғандыр, беренселәрҙән булып феномендың теүәл аңлатмаһын бирә.[1]

Йәйғорҙң дөйөм тасуирламаһын 1611 йылда Марк Антоний де Доминис «De radiis visus et lucis in vitris perspectivis et iride» китабында бирә. Күҙәтеүҙәр нигеҙендә ул йәйғор тамсының эске өҫлөгөнәнн сағылыу һәм ике тапҡыр һыныу нәтижәһендә (тамсыға кергәндә һәм сыҡҡанда) барлыҡҡа килә тигән фекергә килә.

Рене Декарт 1635 йылда «Метеорлар» китабының «Йәйғортураһында» бүлегендә күренешкә тулы тасуирлау бирә.

Спектрҙы билдәләү өсөн төҫләр һанын, йәғни 7 һанын Исаак Ньютон керетә. Ул фәнгә таянмый, ә бәлки 7 һанының символик мәғәнәгә эйә булуын ғына иҫенә төшөрә. Башта ул биш төҫкә генә туҡкталырға уйлай (ҡыҙыл, һары, йәшел, зәңгәр һәм миләүшә). Сөнки 5 һаны ла символик мәғәнәгә эйә. Ләкин был һанды аҙһынып, 7 һанына туҡталырға була.

Ысынында иһә, йәйғорҙа айырым-асыҡ ярылып ятыусы төҫтәр юҡ. Спектр тоташ, бер төҫ икенсеһенә ҡушылып кереп китә, шуға күрә ентекләберәк, текәлеберәк ҡараһаң, унда «рәсми» төҫтәрҙән тыш әле тағы әфлисун, ҡурай еләге (ҡуйы ҡыҙыл), салат (асыҡ йәшел), фирүзә төҫтәрне лә күрәһең...

Тәбиғәттә йәйғор күренеше[үҙгәртергә]

Физика дәрестәрендә был мөғжизәнең атмосфералагы оптик күренеш булыуыуы, ҡояш яҡтыһының һыу тамсыһында һынып, спектрҙың ете төҫөнә тарҡалыуы тип аңлаттылар. Төрлө оҙонлоҡтағы тулҡынды һыу тамсыһы төрлөсә һындырып, аҡ төҫ спектрға тарҡала – иң кескенә һыныу мөйөшө ҡыҙыл төҫтөҡө, ә иң ҙурыһы —– миләүшәнеке. Был күренеш дисперсия тип атала.

Йәйғорҙы күреү өсөн, ҡояшка арт менән, ә һыу тамсыларына йөҙ менән баҫырға кәрәк. Әмма ләкин йәйғор берәү генә булмаҫҡа, уның янында икенсеһе, өсөнсөһө лә күренергә мөмкин. Тимәк, һыу тамсыһында нур ике йәки өс тапҡыр һына. Былары, билдәле, тоноғораҡ була. Иғтибарлы кеше икенсе йәйғорҙа төҫтәрҙең тәртибе төп күперҙәгегә ҡапма-ҡаршы булыуын да күрер. Әгәр төп күперҙә ҡыҙыл төҫ дуғаның тышында булһа, икенсеһендә ул эсендә булыр.

Ай йәйғор ҙа бар. Дөрөҫ, ай йәйғор күпкә тоноғораҡ була, шуға күрә уны йыш ҡына “аҡ йәйғор” дип атайҙар.

Төнгө йәйғор —– бик һирәк осорай торған тәбиғәт күренеше. Уны планетаның бер нисә урынында ғына күҙәтергә мөмкин. Иң атаклы ай йәйғор – шарлауыҡлы Калифорния штатының Йосемити Милли паркында күҙәтелә. Ай йәйғор шулай уҡ Кентуккидагы Камберленд шарлауыҡтарында һәм Замбия менән Зимбабве сигендәге Виктория шарлауығында күрергә була. Ә бына бик тә үҙенсәлекле ай йәйғор Себерҙә – Ямал ярымутрауының ҡуйы томандарында күҙәтелә.

Йәйғор тарих, мәҙәнәт һәм мифологияла[үҙгәртергә]

Иҫкитмәле күренеш булганға күрә, йәйғор боронғо замандарҙан бирле мөғжизә булараҡ ҡабул ителгән.

  • Боронғо гректар уны күк менән ерҙе тоташтырыусы тип һанаған.
  • Япон риүәйәттәрендә йәйғорҙө донъя яратылу менән бәйләҙәр. Ошо күперҙән тәңреләр Идзанаги һәм Идзанами үҙҙәре яһаған ерҙе ҡарарға төшкәндәр.
  • Боронғо ҡытайҙар йәйғорҙө күк йыланы дип белә.
  • Скандинавтларҙа ул – тәңреләр торағын ер менән тоташтырыусы күпер.

Йәйғор тураһында һынамыштар[үҙгәртергә]

Халыҡтарҙа был иҫ киткес матур тәбиғәт күренешенә бәйле йөҙләгән йомаҡ, әйтем, һынамыштар һ.б. бар. Мәҫәлән,

  • Йәйғор иртән күренһә, йәки күпер икәү булһа, йә түбән булһа, йә иһә күк йөҙөндә оҙаҡ торһа, һауа боҙолоп, ямғыр яуасаҡ.
  • Йәйғор көнбайышта күренгәндә лә ямғыр көтөлә.
  • Күпер йылға буйлап һуҙылған осраҡта ла ямғырҙан ҡаса алмайһың.
  • Әгәр ҙә ул йылғаға арҡыры ятһа – һауа торошоноң яҡшыруын көт тә тор.
  • Һауа торөшон билдәләү өсөн йәйғорҙөң төҫө лә әһәмиәткә эйә: йәшел төҫ күберәк икән – ямғырға, һары – көн яҡшырыуға, ҡыҙыл – эҫелеккә йәки елгә.

Сығанаҡ[үҙгәртергә]

Урыҫ телендә[үҙгәртергә]

Инглиз телендә[үҙгәртергә]

  1. Al-Farisi biography