Йәһүҙилек

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Йәһүҙилеккә хас билдәләр: шофар (һарыҡ мөгөҙөнән эшләнгән музыка ҡоралы), яд (Тораны уҡыу өсөн күрһәткес таяҡ), Танах, доғалыҡ, шәмдәл, тәһәрәт ҡомғаны.

Иудаи́зм, йәһүдилек (бор. грек. Ἰουδαϊσμός), «йәһүди дине» (Йәһүд батшалығына исем биргән Йәһүдә ырыуы атамаһынан, һуңынан, Икенсе ҡорам осоронан (б.э.т. 516 — б.э. 70 бб.), иври халҡының атамаһына әйләнә — йәһ. יהודה‎) — иври халҡының дини, милли һәм этик ҡараштары, кешелектең иң боронғо монотеистик диндәренең береһе.

Күп телдәрҙә «йәһүд» һәм «иври» төшөнсәләре бер термин менән йөрөтөлә һәм һөйләш барышында уларға айырма яһалмай, был иврилыҡты иудаизмдағы аңлатыуға тап килә. Хәҙерге рус телендә лә, башҡортса ла «иври» һәм «йәһүд» төшөнсәләре араһында айырмаға бар, береһе иври милләтен, икенсеһе иудаизм диненә ҡарағанлыҡты белдерә, грек теле һәм мәҙәниәтендә лә шундай бүленеш бар. Йәһүҙиҙан күпкә киңерәк төшөнсәгә эйә булған грек һүҙенән — Ioudaiosтан килеп сыҡҡан[1].

Йәһүдтәр — йәһүд булып тыуған һәм ҡабул иткәндәрҙе лә эсенә алған этнодини төркөм[2]. 2010 йылда бөтә донъяла йәһүдтәр һаны 13,4 миллион, йәғни Ерҙә йәшәүселәрҙең 0,2%-ы, тип иҫәпләнә. АҠШ менән Канадала, ҡалғандарының күпселеге Европала йәшәй[3]..

Йәһүд тигән һүҙҙең баш мәғәнәһе — Йәһүдиә батшалығы кешеһе[4], һуңғарыраҡ — Рим провинцияһы булған Йәһүдиәлә йәшәүсе, йәки Йәһүдә ырыуына ҡараған исраил[5]. Төньяҡ Исраил батшалығы ҡолағас, халҡы әсирлеккә алып кителгәндән һуң Йәһүдиә батшалығы бөтә халыҡтың вәкиле булып тороп ҡала, шул саҡтан «йәһүд» атамаһы «иври» атамаһына тулыһынса тиерлек тиңләшә[6].

Иудаизм 3000 йылдан ашыу мөҙҙәтле мираҫҡа дәғүә итә. Иудаизм — иң боронғо монотеистик диндәрҙең береһе[7], бөгөн дә Иудаизм — иң боронғо монотеистик диндәрҙең береһе, бөгөнгә тиклем йәшәп килгәндәрҙең дә иң боронғоһо[8][9]..

Иудаизм тарихы түбәндәге ҙур үҫеш осорҙарына бүленә:

  • «Тәүрат» иудаизмы (б.э.т. XX б. — б.э.т. VI б.),
  • Икенсе ҡорам иудаизмы (б.э.т. VI б. — б.э. II б.), шул иҫәптә эллин осоро иудаизмы (б.э.т. 323 йылдан һуң),
  • Талмуд иудаизмы (б.э. II б. — б.э. XVIII б.)[10].

Хәҙерге иудаизмға 19-20 быуаттарҙа барлыҡҡа килгән төрлө «ағымдар» йәки «йүнәлештәр» инә. Иң эреләре — ортодоксаль иудаизм (үҙ сиратында хәсидтәрҙе, «литвактарҙы», заман ортодоксияһын, дини сионистарҙы һ.б. эсенә ала), реформистик һәм консерватив ағымдар (нигеҙҙә, АҠШ-та һәм Канадала). Ҡайһы бер илдәрҙә яҡынса реформистикка тап килгән ағым либераль йә прогрессив иудаизм тип атала, ә консерватив иудаизм эйәрсендәрен АҠШ менән Канадала «масорти» тип йөрөтәләр. Бынан тыш, «традицион» иудаизмға эйәреүселәр, йәғни «масорти», тип, үҙҙәре ортодокс булмаһа ла, күп йолаларҙы тотҡан һәм ортодоксаль иудаизмды хуплаған кешеләр (тәү сиратта Израилдә) атала. Элекке СССР-ҙа ла шулай булған һәм был әле лә дауам итә: иудаизм динен тотҡан күптәр көнкүреш кимәлендә уның бөтә ҡанундарын үтәмәй, ләкин үҙҙәрен башҡа ағымдарға индермәй һәм ортодоксаль раввиндарҙы хөрмәт итә. Ләкин СССР тарҡалғас, Рәсәйҙә прогрессив ағымдарға ҡараған общиналар ҙа барлыҡҡа килде.

Хәҙерге заман иудаизмында хоҡуҡ, остазлыҡ һәм власть сығанағы булып торған һәм дөйөм танылған институт йәки шәхес юҡ. Хәҙерге ортодоксаль иудаизмдың хоҡуҡ сығанағы (Галаха) — төрлө общиналарҙа нығынған традициялар һәм раввин респонстары, улар Танахҡа («Яҙма Тора») һәм Талмудҡа («Ауыҙ-тел Тораһы») нигеҙләнә. Галаха, атап әйткәндә, ивриҙарҙың тормошоноң башҡа хоҡуҡ системаларында енәйәт, граждан, ғаилә, корпоратив һәм йола хоҡуҡтары менән көйләнә торған яҡтарын көйләй. XVI быуатта Йосеф Каро төҙөгән Шулхан арух ҡағиҙәләр тупланмаһы ортодоксаль иудаизмдың төрлө ағымдарында ҡабул ителгән, ул Галаха белгестәренең күп быуаттар буйына барған хеҙмәт һөҙөмтәһе булып тора. Ашкеназ ивриҙары уны ашкеназ общинаһының йолаларын иҫәпкә алған Моше Иссерлесҙың (Рамо) һәм шулай уҡ һуңғыраҡ осор төҙәтмәләре һәм аңлатмалары менән ҡабул иткән.

Терминдың килеп сығышы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

«Иудаизм» термины Ἰουδαϊσμός тигән грек һүҙенән (русса әйтелеше — «иудаисмо́с») килеп сыҡҡан, ул иври-эллин әҙәбиәтендә б.э.т. I б. күренә башлай (2Макк.2:21[11]; 8:1) һәм иври динен эллин мәжүсилегенә ҡаршы ҡуя. Ҡайһы бер телдәрҙә тар мәғәнәлә иври динен белдергән «иудаизм» термины менән бер рәттән бөтә иври цивилизацияһын, шул иҫәптән, динде лә үҙ эсенә индергән дөйөм термин да бар: рустарҙа — еврейство, алмандарҙа — Judentum, инглиздәрҙә — Jewry йәки Jewish People. Ивритса «иудаизм» һәм «иврилыҡ» терминдары — синонимдар. йәһ. יַהֲדוּת‎ (Яһадут) термины Бабил әсирлегенән һуң барлыҡҡа килә. Идишта иудаизм ғәҙәттә идиш ייִדישקײט (идишка́йт) термины менән йөрөтөлә, һүҙмә-һүҙ тәржемәлә ул «иврилыҡ» (ивриса тигән сифаттан идиш ייִדיש, еврейский), йәғни ивриса йәшәү рәүеше тигәнде аңлата.

Символдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Доға уҡыу,шаббат һәм кашрутты тотоу, кипа (баш кейеме) кейеп йөрөү символик мәғәнәгә эйә[12].

XIX быуаттан мөһим символдарҙың береһе — алты ҡанатлы Дауыт йондоҙо[13].. Иудаизмдың боронғораҡ символы — ете сатлы шәмдәл (Менора), Тәүратҡа һәм йолаға ярашлы, ул Изге Сатырҙа һәм Йәрүсәлим ҡорамында торған. Өҫкө яғы түңәрәкләтелгән дүрт мөйөшлө ике йәнәш таш таҡта ла иудаизм билдәһе булып тора, был һын синагоналар биҙәлешендә йыш осрай. Был таш таҡталарға ҡайһы берҙә тулыһынса йә ҡыҫҡартылып 10 ҡанун йә булмаһа иври алфавитының ошо ҡанундар һаны булып йөрөгән тәүге 10 хәрефе соҡоп яҙыла.

Тәүратта шулай уҡ 12 ырыуҙың һәр береһенең байрағы ла һүрәтләнә. Ғәҙәттә хәҙерге ивриҙар сығышы менән, нигеҙҙә, Йәһүдә ырыуынан һәм уның биләмәһендә урынлашҡан Йәһүдиә батшалығынан тип иҫәпләнгәс, арыҫлан — ошо ырыуҙың билдәһе — шулай уҡ иудаизм символы булып иҫәпләнә. Ҡайһы берҙә арыҫлан хакимлыҡ таяғы — батшаның хакимлыҡ итеү билдәһе менән һүрәтләнә, был ырыуға үҙенең күрәҙәһендә Яҡуп пәйғәмбәр батшалыҡ юрай (Башл. 49:10). Таш таҡталарҙың ике яғында — «ҡанундар һағында» — торған ике арыҫлан һыны ла осрай.


Төп һыҙаттары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

  1. Иудаизм бер аллалылыҡ иғлан итә[14][15], уны кешенең Алла тарафынан Үҙ асылына һәм ҡиәфәтенә оҡшатып яралтылыуы тураһындағы тәғлимәт менән тәрәнәйтә — Алланың кешене һөйөүе, Алланың кешегә ярҙам итергә тырышыуы һәм Изгелектең еңәсәгенә ышаныс бының һөҙөмтәһе булып тора.
  2. Алла сикһеҙ Камиллыҡ, сикһеҙ Аҡыл һәм Ҡөҙрәтлелек, шулай уҡ Рәхимлек, Мөхәббәт һәм Ғәҙеллек сығанағы булып тора, ул кешене Яралтыусы ғына түгел, уға Атай ҙа итеп ҡарала.
  3. Тормошто Алла менән Кеше араһында — айырым кеше кимәлендә лә, халыҡ кимәлендә лә (милләт тарихында Тәҡдир), «бер бөтөндө тәшкил иткән кешелек» кимәлендә лә — барған Әңгәмә тип аңлау.
  4. Кешенең (һәр бәндәнең, һәр милләттең һәм тотош кешелектең) Алла Үҙ асылына һәм ҡиәфәтенә оҡшатып яралтҡан рухи йән эйәһе булыуы тураһындағы тәғлимәт, кешенең сикһеҙ һәм бөтә яҡлап рухи камиллашыуынан ғибәрәт булған идеаль тәғәйенләнеше тураһындағы тәғлмәт.
  5. Бөтә кешенең Аллаға мөнәсәбәттә тиң булыуы тураһында тәғлимәт: һәр бәндә Алла Улы булып тора, һәр кемгә Алла менән ҡушылыу йүнәлешендә камиллашыу өсөн юл асыҡ, һәр кемгә был тәғәйенләнешенә өлгәшеү өсөн саралар — ирекле ихтыяр һәм илаһи ярҙам — бирелә.
  6. Шуның менән бергә иври халҡының айырым Миссияһы (йәғни Һайланмалығы) бар, ул Илаһи хәҡиҡәттәрҙе кешелеккә еткереүҙән һәм шуның аша уға Аллаға яҡынайырға ярҙам итеүҙән тора. Был бурысты тормошҡа ашырыу өсөн Алла иври халҡы менән Килешеү төҙөй һәм уға ҡанундар бирә. Алла менән Килешеү юҡҡа сығарыла алмай; ул иври халҡына юғарыраҡ кимәлдәге яуаплылыҡты йөкмәтә.
  7. Иудтарға Тора аша кешелеккә бирелгән әхләҡи йөкләмәләрҙең мотлаҡ минимумын үтәргә тәҡдим итә: ивриҙар бойороҡтарҙы иғлан иткән Биш китаптан 613 өҙөмтәне (мицвот) мотлаҡ үтәргә тейеш булһа, Алланың Нух менән төҙөгән Килешеүенең ([[|Быт.]]9:9) ҡатнашыусыһы тип һаналған иври түгелдәр Нух улдарының ете ҡанунын үтәргә бурыслы[16]. Шул уҡ ваҡытта иудаизм миссионерлыҡ менән шөғөлләнмәй, йәғни прозелитизмға ынтылмай (ивритса — гиюр), һәм иври халҡының милли дине булып тора.
  8. Рухи башланғыстың матди донъя өҫтөнән тулы хакимлығы, шул уҡ ваҡытта матди донъяның да рухи ҡиммәте булыуы тураһында тәғлимәт: Алла — матдилыҡтың тулы Хакимы, уны Булдырыусы: һәм Ул Кешегә матди есеме аша матди донъяла үҙенең идеаль тәғәйенләнешен тормошҡа ашыра алһын өсөн матди донъяла өҫтөнлөк биргән;
  9. Мәсих (Мессия, йәһ. מָשִׁיחַ‎, «мәсехләнгән», йәғни батша) килеүе тураһында тәғлимәт Ҡалып:ВЗ2. (Мәсех ул батша, Дауыт батшаның тура вариҫы булып торасаҡ, йәһүд йолаһына ярашлы, тереләй күккә алынған Ильяс (Элияһу) пәйғәмбәр тарафынан батшалыҡҡа мәсехләнәсәк.)
  10. Үлеләрҙең донъя ахырында яңынан терелеүе (эсхатология) тураһында тәғлимәт, йәғни билдәле бер ваҡытта үлеләр үҙ кәүҙәләренә ҡайтасағына һәм ерҙә яңынан йәшәйәсәгенә ышаныу. Үлеләрҙең терелеүе тураһында иври пәйғәмбәрҙәренең күптәре әйтә, мәҫәлән, Иезекииль (Йехәзкел), Даниил (Даниел) һ.б. Әйтәйек, Даниел пәйғәмбәр был хаҡта шулай ти: Ҡалып:ВЗ2.

Танах

Ҡарағыҙ[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Тора
Шаббат

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

  1. [1] Webster, judaic
  2. См., напр., Deborah Dash Moore, American Jewish Identity Politics, University of Michigan Press, 2008, p. 303; Ewa Morawska, Insecure Prosperity: Small-Town Jews in Industrial America, 1890—1940, Princeton University Press, 1999. p. 217; Peter Y. Medding, Values, interests and identity: Jews and politics in a changing world, Volume 11 of Studies in contemporary Jewry, Oxford University Press, 1995, p. 64; Ezra Mendelsohn, People of the city: Jews and the urban challenge, Volume 15 of Studies in contemporary Jewry, Oxford University Press, 1999, p. 55; Louis Sandy Maisel, Ira N. Forman, Donald Altschiller, Charles Walker Bassett, Jews in American politics: essays, Rowman & Littlefield, 2004, p. 158; Seymour Martin Lipset, American Exceptionalism: A Double-Edged Sword, W. W. Norton & Company, 1997, p. 169.
  3. World Jewish Population, 2010. Sergio Della Pergola, Hebrew University of Jerusalem
  4. Иудей // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
  5. Ринекер Ф., Майер Г. Иудеи, иудаизм // Библейская энциклопедия Брокгауза — Christliche Verlagsbuchhandlung Paderborn, 1999. — 1226 б.
  6. Иудеи // Нюстрем Э. Библейский энциклопедический словарь, 1868 г. (репринт М.: Локид-пресс, 2005 г.)
  7. Religion & Ethics - Judaism. BBC. Тәүге сығанаҡтан архивланған 24 июнь 2012.(инг.)
  8. Religion: Three Religions, One God PBS (инг.)
  9. поиск в books.google.ru по «Judaism is the oldest surviving monotheistic religion»
  10. Judaism // Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online. Encyclopædia Britannica Inc., 2012.
    The history of Judaism here is viewed as falling into the following major periods of development: biblical Judaism (c. 20th-4th century BCE), Hellenistic Judaism (4th century BCE-2nd century CE), rabbinic Judaism (2nd-18th century CE), and modern Judaism (c. 1750 to the present).
  11. В русском синодальном переводе термин отсутствует, но может быть найден в английском переводе (Библия короля Якова)
  12. СубботаЭлекторон йәһүд энцклопедияһынан(урыҫ.)
  13. Маген ДавидЭлекторон йәһүд энцклопедияһынан(урыҫ.)
  14. ИудаизмЭлекторон йәһүд энцклопедияһынан(урыҫ.)
  15. Некоторые исследователи считают древнейшей монотеистической религией зороастризм. Однако монотеистичность зороастризма до сих пор остаётся спорным вопросом. Существует также мнение, что первым был атонизм, провозглашенный египетским фараоном Эхнатон (1364—1347 годы до н. э.). Однако монотестичность атонизма, как и зороастризма, ставится под сомнение. Кроме того, есть версия, что Моисей мог жить раньше Эхнатона (правда, существование Моисея не является историческим фактом), и Эхнатон заимствовал монотеизм из иудаизма. Ряд исследователей (см. напр. Бертран Рассел, «История западной философии») считает, что религия евреев на ранних этапах своей истории имела форму монолатрии, а монотеизм начал оформляться в VI в. до н. э., после возвращения евреев из Вавилонского пленения (то есть значительно позже жизни Эхнатона).
  16. Ноевых сынов законыЭлекторон йәһүд энцклопедияһынан(урыҫ.)