Мәсетле районы

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Мәсетле районы
урыҫ. Мечетлинский район
Герб
Герб
Флаг (аңлатма)
Флаг
Ил

Рәсәй Рәсәй

Статус

муниципаль район

Урынлашҡан урыны

Башҡортостан Башҡортостан Республикаһы

Берләштерә

12 ауыл советы

Административ үҙәк

Оло Ыҡтамаҡ

Барлыҡҡа килеүе

1930 йылдың 20 августында

Муниципаль район башлығы

Могильников Иван Петрович

Муниципаль район советы председателе

Латыпов Юрис Хәйҙәр улы

Халҡы (2010)

25 032

Тығыҙлығы

16,07 кеше/км²

Милли состав

Башҡорттар, Урыҫтар, Татарҙар

Майҙаны

1 557 км² (50 урын)

Мәсетле районы на карте

Ваҡыт бүлкәте

MSK+2 (UTC+6)

Автомобиль номерҙары коды

02, 102

Рәсми сайты
ОКАТО коды

80242000000


Мәсетле районы Башҡортостандың төньяҡ-көнсығышында, Әй йылғаһының түбәнге ағымында урынлашҡан. Төньяҡтан Свердловск өлкәһенең Красноуфим, Әртә райондары, көнсығыштан Башҡортостандың Балаҡатай, көньяҡтан Ҡыйғы, көнбайыштан Дыуан райондары менән сиктәш.

Ҡыҫҡаса мәғлүмәт[үҙгәртергә]

Район Әй буйы убалы тигеҙлегенең бер өлөшен биләй. Климаты уртаса йылы, етерлек дымлы. Район аша Әй, уның ҡушылдыҡтары Оло Ыйыҡ, Ыйыҡ, Ләмәҙ, Аҡа йылғалары аға. Ере ҡара-һоро урман һәм көлһыуланған ҡара тупраҡлы. Урмандары имән, ҡарағай, ҡайын ағастарынан тора һәм райондың 1/5 өлөшен тәшкил итә. Газ ятҡылығы (Оло Устикин), ҡомло балсыҡ (Ҡыҙылбай, Кесе Ыҡтамаҡ), балсыҡҡа ҡушыла торған ҡом (Ҡыҙылбай), төҙөлөш ташы (Оло Ыҡтамаҡ), төҙөлөш ҡомо (Салйоғот), эзбизташ (Яңы Мөслим), агрономик руда (Әжекәй, Буртаковка, Оло Ыҡтамаҡ) һәм эзбизташ туфы (Мәләкәҫ) бар.

Район аша Мәсәғүт- Әчет, Оло ЫҡтамаҡЯңы Балаҡатай, Оло ЫҡтамаҡҮрге Ҡыйғы автомобиль юлдары үтә.

Төп етештереү тармағы булған ауыл хужылығы бөгөнгө көндә иҡтисади көрсөктә. Ауыл хужалығы малсылыҡ-игенселек йүнәлешендә мағсуслашҡан. Картуф үҫтереү, ҡымыҙ етештереү, умартасылыҡ менән дә шөғөлләнәләр. Аыул хужалығы ерҙәре 106,7 мең га, шул иҫәптән һөрөнтө ерҙәр - 83,7 мең, көтөүлектәр - 19,2 мең, сабынлыҡтар - 3,8 мең га майҙан биләй.

Районда йыл әйләнәһенә эшләүсе республика балалар шифаханаһы, "Ҡарағай" шифаханаһы урынлашҡан.

40 дөйөм белем биреү , шул иҫәптән 13 урта мәктәбе бар. Оло Ыҡтамаҡта музыка мәктәбе, 123 - се профессионал белем биреү училищеһы эшләп килә. 25 дөйөм китапхана, 42 мәҙәниәт клубы, үҙәк район һәм 3 участка дауаханаһы бар.

Башҡорт телендә һәм урыҫ телендә "Мәсетле тормошо" — "Мечетлинская жизнь" гәзите сыға.

Район тарихы[үҙгәртергә]

1930 йылдың 20 авгусында Дыуан-Мәсетле исемендә ойошторолған. Ойошторолған ваҡыттағы ике документта райондың исеме ике төрлө яҙылған. ВЦИК РСФСР ҡарарында — «ДЫУАН-МӘСЕТЛЕ», ЦИК и СНК БАССР— «МӘСЕТЛЕ». 1932 йылда ВЦИК РСФСР ҡарары менән «МӘСЕТЛЕ» исеме беркетелә. XX быуаттың 30-сы йылдарында район етәкселеге тарафынан районға «ӘЙ» исемен биреү тураһында тәҡдимдәр индерелә, әммә ләкин улар тормошҡа ашмай. 1963 йылдың 1 февраленән Балаҡатай һәм Мәсетле райондары берләштерелә. Яңы райондың исеме «БАЛАҠАТАЙ», район үҙәге Оло Ыҡтамаҡ була. 1965 йылдың 14 ғинуарынан Мәсетле районы яңынан тергеҙелә. Райондың сиктәре һәм биләмәһе шул ваҡыттан үҙгәрмәгән.

Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]

2014 йылда Мәсетле районының иҫтәлекле ваҡиғалары

Район үҙәге[үҙгәртергә]

Район үҙәге Оло Ыҡтамаҡтан Өфө ҡалаһына 283 км. Яҡындағы тимер юл станциялары Красноуфим (Свердловск өлкәһе) — 76 км, Сулея (Силәбе өлкәһе) — 126 км алыҫлыҡта.

Биләмәһе һәм ауыл советтары[үҙгәртергә]

Район яңынан тергеҙелгәндә (14 ғинуар 1965 йыл) түбәндәге ауыл советтарынан торған: Әләгәҙ, Оло Аҡа, Оло Ыҡтамаҡ, Дыуан-Мәсетле, Ләмәҙтамаҡ, Кесе Ыҡтамаҡ, Мишәр, Ростов. Шул уҡ йылды Яңы Мөслим ауыл советы тергеҙелгән, яңы Йонос ауыл советы төҙөлгән. 1985 йылда Кесе Ыҡтамаҡ ауыл советынан бүленеп Әжекәй ауыл советы булдырыла. 1987 йылда Ҡорғат ауыл советы тергеҙелә, ул Ростов ауыл советынан бүленеп сыға. 1989 йылда Мишәр ауыл советын бүлеп Яңы Яуыш ауыл советы төҙөлә. 1996 йылда Абдулла ауыл советы тергеҙелә, ул Оло Аҡа ауыл советынан бүленеп сыға. 2003 йылдың 14 ғинуарында (Рәсәй хөкүмәте ҡарары №14) Мишәр ауыл советың исеме Яңы Мишәр итеп үҙгәртелә. Башҡортостан Республикаһы ҡанунына ярашлы 2008 йылда Оло Ыҡтамаҡ, Әжекәй, Яңы Мөслим ауыл советтары берләштерелде. Берләштерелгән ауыл советының исеме Оло Ыҡтамаҡ итеп ҡалдырылды. Үҙәге Оло Ыҡтамаҡ ауылы. Шулай итеп, әлеге ваҡытта районда 12 муниципаль ауыл берәмегенә ингән 12 ауыл советы бар.


Төрлө йылдарҙа район биләмәһе майҙаны, ауыл советтары һәм ауылдар һаны тураһында

Теркәү ваҡыты Майҙаны (кв.км.) Ауыл советы/Ҡасаба советы Ауылдар
1 июнь 1940 йыл 1717 15/1 125
1 июнь 1952 йыл 1556 13/1 91
1 ғинуар 1961 йыл 1543 8 65
1 ғинуар 1969 йыл 1557 10 54
1 июль 1972 йыл 1557 10 52
1 сентябрь 1981 йыл 1557 10 51
1 ғинуар 1999 йыл 1557 14 50
18 ноябрь 2008 йыл 1557 12 49

Республиканың административ-территориаль ҡоролошо исемле мәғлүмәт йынтыҡтары буйынса төрлө йылдарҙа ауыл советтары.

№п/п Ауыл советы исеме 1935 1940 1952 1961 1969 1972 1981 1999 2008
Текст Текст Текст Текст Текст Текст Текст Текст Текст Текст Текст
1 Әбдрәхим + + + - - - - - -
2 Абдулла + + + - - - - + +
3 Әжекәй - - - - - - - + -
4 Әләгәҙ - - - + + + + + +
5 Арый + + - - - - - - -
6 Оло Ҡыҙылбай + + + - - - - - -
7 Оло Аҡа + + + + + + + + +
8 Оло Ыҡтамаҡ + + + + + + + + +
9 Дыуан-Мәсетле + + + + + + + + +
10 Ҡорғат + + + - - - - + +
11 Ләмәҙ-Тамаҡ + + + + + + + + +
12 Кесе Ыҡтамаҡ + + + + + + + + +
13 Мелекәҫ + + + - - - - - -
14 Мишәр - + + + + + + + -
15 Яңы Мишәр - - - - - - - - +
16 Яңы-Мищәгәр[1] + - - - - - - - -
17 Яңы Мөслим + + + - + + + + -
18 Яңы Яуыш - - - - - - - + +
19 Ростов + + + + + + + + +
20 Иҫке Хәлил + + - - - - - - -
21 Йонос - - - - + + + + +
22 Яңыбай + - - - - - - - -
23 Мәсәғүт ҡ/с - + + - - - - - -

Ғәмәлдәге биләмәләр ҡоролошо

ОКАТО коды Мәсетле районы ауыл биләмәләре һәм ауылдары '
80 242 801 000 Абдулла ауыл советы
80 242 801 001 Абдулла
80 242 801 002 Жвакин
80 242 801 003 Ключевой
80 242 805 000 Әләгәҙ ауыл советы
80 242 805 001 Әләгәҙ
80 242 805 002 Әй
80 242 805 003 Борғатъя
80 242 805 004 Буртаковка
80 242 805 005 Оло Ҡыҙылбай
80 242 805 006 Кесе Ҡыҙылбай
80 242 805 007 Мәләкәҫ
80 242 805 008 Октябрьск
80 242 805 009 Сосновка
80 242 810 000 Оло Аҡа ауыл советы
80 242 810 001 Оло Аҡа
80 242 810 003 Степной
80 242 810 004 Урта Аҡа
80 242 815 000 Оло Ыҡтамаҡ ауыл советы
80 242 815 001 Оло Ыҡтамаҡ
80 242 815 002 Салйоғот
80 242 815 003 Әжекәй
80 242 815 004 Яңы Мөслим
80 242 820 000 Дыуан-Мәсетле ауыл советы
80 242 820 001 Дыуан-Мәсетле
80 242 820 002 Бурансы
80 242 820 003 Ғүмәр
80 242 820 004 Йыланыш
80 242 820 005 Ҡаранай
80 242 820 006 Түбәнге Туҡбай
80 242 823 000 Ҡорғат ауыл советы
80 242 823 001 Ҡорғат
80 242 823 002 Тимербай
80 242 823 003 Юлай
80 242 825 000 Ләмәҙтамаҡ ауыл советы
80 242 825 001 Ләмәҙтамаҡ
80 242 825 002 Ҡотош
80 242 825 003 Һабанаҡ
80 242 825 004 Һөләймән
80 242 830 000 Кесе Ыҡтамаҡ ауыл советы
80 242 830 001 Кесе Ыҡтамаҡ
80 242 830 002 Үрге Бобин
80 242 830 003 Түбәнге Бобин
80 242 835 000 Яңы Мишәр ауыл советы
80 242 835 001 Яңы Мишәр
80 242 835 002 Аҙанғол
80 242 835 003 Көршәле
80 242 835 007 Ясин
80 242 842 000 Яңы Яуыш ауыл советы
80 242 842 001 Яңы Яуыш
80 242 842 002 Иҫке Мишәр
80 242 845 000 Ростов ауыл советы
80 242 845 001 Теләш
80 242 845 002 Ишәле
80 242 845 003 Тәкә
80 242 850 000 Йонос ауыл советы
80 242 850 001 Йонос
80 242 850 002 Айып
80 242 850 003 Әбдрәхим
80 242 850 004 Тайыш
80 242 850 005 Тимерәк

Халыҡ һаны[үҙгәртергә]

2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу[үҙгәртергә]

2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 25,6 мең кеше йәшәй. Күпселеген башҡорттар (58,4%), татарҙар (23,6%), урыҫтар (16,6%) тәшкил итә. Уртаса тығыҙлыҡ — 1 км2 16 кеше тура килә. Халыҡ иҫәбен алыу ваҡытына ҡарата район исемлегендә 50 ауыл бар. Төрөпкилде ауылында кеше йәшәмәй һәм 2005 йылда ауыл рәсми исемлектән алынды. Ҙур ауылдар (500 кешенән күберәк) — Оло Ыҡтамаҡ (7557 кеше), Әләгәҙ (1323 кеше), Оло Аҡа (1201 кеше), Яңы Мөслим (1072 кеше), Әжекәй (750 кеше), Дыуан-Мәсетле (669 кеше), Октябрьск (580 кеше), Кесе Ыҡтамаҡ (570 кеше), Абдулла (553 кеше), Теләш (538 кеше), Яңы Яуыш (531 кеше), Ләмәҙ-Тамаҡ (522 кеше), Оло Ҡыҙылбай (508 кеше).

2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу[үҙгәртергә]

Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса райондың халыҡ һаны:

Йылдар Бөтәһе (район) Ир-егеттәр Ҡатын-ҡыҙҙар Бөтәһе (район үҙәге) Ир-егеттәр Ҡатын-ҡыҙҙар
1939 29111 - - 2915 - -
1941 26592 11832 14760 2616 1213 1403
1959 26300 11386 14914 3696 1625 2071
1970 28069 12677 15392 4452 2067 2387
1979 25406 11882 13524 5761 2967 2794
1989 23408 10901 12507 6347 2979 3368
2002 25604 12261 13343 7557 3562 3995
2010 25032 11982 13050 7839 3671 4168

Милли состав, (кеше (бөтә халыҡ һанынан өлөшө))[2]

Йылдар Бөтәһе башҡорттар татарҙар урыҫтар Башҡалар
1939 29111 14392(49,44 %) 7988(27,44 %) 6484(22,27 %) 247(0,85 %)
1959 26409 12536(48,12 %) 7654(29,38 %) 5711(21,92 %) 148(0,57 %)
1970 28012 13739(49,05 %) 8702(31,07 %) 5296(18,91 %) 275(0,98 %)
1979 25406 12866(50,64 %) 7372(29,02 %) 4900(19,29 %) 268(1,05 %)
1989 23406 12042(51,45 %) 6983(29,83 %) 4180(17,86 %) 201(0,86 %)
2002 25604 14961(58,43 %) 6052(23,64 %) 4252(16,61 %) 339(1,32 %)
2010 25032/24979[3] 14926(59,8 %) 5886(23,6 %) 3845(15,4 %) 322(1,28 %)

Район ауылдары[үҙгәртергә]


Арҙаҡлы шәхестәр[үҙгәртергә]

Мәсетле районының хөрмәтле гражданы[үҙгәртергә]

Мәсетле районының хөрмәтле гражданы тигән рәсми исем Мәсетле районы муниципаль район Советы ҡарары менән 2005 йылдың 28 сентяберендә индерелгән.

  1. Әмиров Наҡий Сәбиғийәр улы — 2005
  2. Ҡорбанова Ғәфифә Мәғәфүр ҡыҙы — 2005
  3. Сәҙретдинов Әбрәр Мәсәлим улы — 2005
  4. Томилов Михаил Иванович — 2005
  5. Фуфаев Анатолий Федорович — 2005
  6. Дилмөхәмәтова Зөһрә Ҡолмөхәмәт ҡыҙы — 2006
  7. Латыпов Ҡотдос Ҡәниф улы — 2007
  8. Мөхәмәтйәрова Зилә Сәмей ҡыҙы — 2008
  9. Сәфиулиин Ғабулхаҡ Ҡашап улы — 2009
  10. Максимов Семен Ефимович — 2010
  11. Исрафилов Рифҡәт Вәкил улы — 2011
  12. Нәжипов Алмас Исмәғил улы — 2012
  13. Фомина Елизавета Владимировна — 2012

Дәүләт бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәр бирелгән кешеләр[үҙгәртергә]

Төп мәҡәлә Дәүләт бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәр бирелгән мәсетлеләр

Район ғалимдары[үҙгәртергә]

Төп мәҡәлә Мәсетле районы ғалимдары.

Академиктар

  1. Абдрахманов Рәфил Фазыл улы — геология-минералдар фәндәре докторы (1993)
  2. Байрамғолов Юлай Жыянғале улы — техних фәндәре докторы (1993)
  3. Вәлиев Ильяс Иштуған улы — педагогия фәндәре докторы (1999)
  4. Исрафилов Рифҡәт Вәкил улы
  5. Кәлимуллин Барый Ғибат улы — сәнғәт фәндәре докторы (1976)
  6. Мирсаев Рафаил Нурый улы — философия фәндәре кандидаты (1990)
  7. Сәҙретдинов Әбрәр Мәсәлим улы — иҡтисад фәндәре кандидаты (1974)
  8. Садиҡов Фәһим Бенийәмин улы — философия фәндәре докторы (1973)
  9. Хасанова Зилара Муллаян ҡыҙы — биология фәндәре докторы (1992)

Мәсетле районы илгә бик күп һанды ғалимдар үҫтереп бирҙе. Башҡорт теле буйынса мәшһүр ғалим Мәҡсүтова Нәжибә Хәйерзаман ҡыҙы Мәсетле районы Һөләймән ауылында тыуған.

Тәбиғәт[үҙгәртергә]

Һыу сығанаҡтары[үҙгәртергә]

Әҙәбиәт[үҙгәртергә]

  1. Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия. Урыҫсанан тулыландырылған һәм төҙәтелгән тәржемәһе / Баш мөхәррир Р.З.Шәкүров. Өфө: Башҡорт энциклопедияһы дәүләт ғилми нәшриәте, 1997. 696 бит, һүрәттәре менән.
  2. БАССР. Административно-территориальное деление на 1 июня 1940 года – Уфа:Государственное издательство, 1941. – 387 с.
  3. Башкирская АССР. Административно-территориальное деление на 1 июля 1952 года. — Уфа:Башкирское книжное издательство, 1953. — 495 с.
  4. Башкирской АССР. Административно-территориальное деление на 1 января 1961 года./Изд. 4-е . — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1961. — 428 с.
  5. Башкирской АССР. Административно-территориальное деление 1 января 1969 года./Изд. 5-е. — Уфа:Башкнигоиздат, 1969. — 432 с.
  6. Башкирской АССР. Административно-территориальное деление на 1 июля 1972 года./Изд. 6-е. — Уфа:Башкирское книжное издательство, 1973. — 388 с.
  7. Башкирской АССР. Административно-территориальное деление на 1 сентября 1981 года. — Уфа:Башкирское книжное издательство, 1981. — 384 стр.
  8. Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан на 1 января 1999 года. -Уфа:"Башбланкиздат", 1999. — 416 с, 55 картосхем.
  9. Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан на 1 января 2007 года. — Уфа: ГУП РБ "Издательство «Белая река», 207. — 416 с.: илл.
  10. Мечетлинский район Республики Башкортостан. Краткая энциклопедия. — Уфа, 2000. — 166 c.
  11. Мечетлинский район Республики Башкортостан: энциклопедия / Редкол.: Ю. Ю. Султанов (гл.ред.), Н. Ф. Ахкамова (сост.), Г. К. Бикташева (отв.ред.) и др. — Уфа:Мир печати, 2010. — 284 с.:илл. ISBN 978-5-9613-0148-9
  12. Населенные пункты Республики Башкортостан. Статистический сборник. Комитет государственной статистики Республики Башкортостан. Уфа. 2004. стр. 110-111
  13. Гатауллин Р.Ш. Села и деревни Кущинского рода. - Уфа:Башкортостанстат, 2007. — 136 с.
  14. Гафаров М.Ф. Мой край родимый Мечетлинский. — Уфа:Мир печати, 2010. — 269 с.
  15. Гафаров М.Ф. Мечетлинская земля богата историей. — Большеустьикинское, 2012. — 104 с.
  16. Давлетбаев Б. С. Твое шежере. ч.1. — Большеустьикинское, 1996. — 80 с.
  17. Давлетбаев Б. С. Твое шежере. ч.2. — Большеустьикинское, 1997. — 102 c.
  18. Давлетбаев Б. С. Твое шежере. ч.3. — Большеустьикинское, 1997. — 65 с.
  19. Давлетбаев Б. С. Твое шежере. ч.4. — Большеустьикинское, 1997. — 107 с.
  20. Давлетбаев Б. С. Твое шежере. ч.5. — Большеустьикинское, 1997. — 177 с.
  21. Садретдинов А.М. Взгляд из провинции на минувшее, настоящее, будущее. — Уфа:«Диалог», 2003. — 220 с. ISBN 5-94524-017-6
  22. Хажиев Р. З. Есть такая земля — мечетлинская. 75 лет Мечетлинскому району. — Уфа:"Диалог",2005 — 37 с.

Һылтанмалар[үҙгәртергә]

Мәсетле районы һәм Мәсетлеләр тураһында

Интернет селтәрендә

Киң мәғлүмәт сараларында

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]

  1. Был мәғлүмәт асыҡлауҙы талап итә, 1940 йылғы китапта хата булыуы иғтимал
  2. Население Башкортостана:XIX-XXI века: статистический сборник/ Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан.- Уфа:Китап, 2008.- 448 с.:ил.
  3. икенсеһе - милләтен билдәләүселәр һаны, милләттәр проценты һандан иҫәпләнгән