Нуриман районы

Нуриман районы урыҫ. Нуримановский район
Ил	Рәсәй
Статус	Муниципаль район
Төбәк	Башҡортостан
Эске бүленеш	12 ауыл биләмәһе
Административ үҙәге	Ҡыҙылъяр ауылы
Халыҡ һаны	31247 кеше
Халыҡ тығыҙлығы	8.1
Майҙаны	2634 км²
Сәғәт бүлкәте	MSK +2
Автомобиль коды	02, 102

Нуриман районы (урыҫ. Нуримановский район) – Башҡортостандағы муниципаль район. Ҡариҙел йылғаһының һул яҡ яры буйлап түбәнге ағымында урынлашҡан. Көньяҡ-көнсығышта Силәбе өлкәһе менән сиктәш. 1930 йылдың августында Иҫке Күл районы булып ойошторолған, 1933 йылдан хәҙерге исеме бирелә. Район үҙәге — Ҡыҙылъяр ауылы, Өфөнән — 100 км, иң яҡын тимер юл станцияһы Иглиндән 40 км алыҫлыҡта ята.

Халыҡ һаны 2010 йылда 21,5 мең кеше (1970 — 34,3 мең; 1979 — 28,1 мең; 1989 — 22,9 мең; 1995 — 22,4 мең).

Районда 2 ҡасаба — Ҡыҙыл Шишмә (3,1 мең кеше), Павловка (1989 — 3,9 мең кеше) һәм 50 ауыл бар. Күпселек татарҙар, башҡорттар, урыҫтар, мариҙар тәшкил итә.

Географияһы

Территорияһы төньяҡта Өфө яйлаһында, ә көньяҡта Ағиҙел буйы убалы тигеҙлегендә ята. Территоряһының 78% урман биләй. Ҡариҙел йылғаһы үҙенең ҡушылдыҡтары менән гидрографик селтәрҙе барлыҡҡа килтерә.

Тупрағы: һоро урман, аҡһыл һоро, ҡара һоро урман, кәҫле-көлһыу. Тәбиғәт ҡомартҡылары: һыу сәтләүеге үҫкән Упҡанлы күл; Ҡыҙыл Шишмә карст сығанағы; Саруа күл шишмәһе. Районда аҡ шыршы, ҡарағай, ҡайын, йүкә, имән һәм уҫаҡ урмандары үҫә.

Доломит (Ильин), эзбизташ (Ҡыҙыл шишмә), ҡом-ҡырсынташ ҡатнашмаһы (Ҡыҙылъяр, Түбәнге Ахлыстин), кирбес балсығы (Ҡыҙылъяр) ятҡылыҡтары табылған.

Иҡтисад

Нуриман — урман сәнәғәте һәм ауыл хужалығы районы. 205,5 мең га ере урман менән ҡапланған. Ағас әҙерләүселәр: Башҡортостан Урман хужалығы министрлығының Нуриман урман хужалығы, хужалыҡ-ара урман хужалығы, “Башлеспром”дың Яманйылға урман сәнәғәте хужалығы (Ҡыҙыл Шишмәҡас.), Саруа ағас әҙерләү бүлексәһе (“Башнефть” АНК) һ.б. Ҡариҙел йылғаһында Павловка ГЭСы, Ҡыҙылъярҙа — РТП һәм май заводы эшләй.

44,6 мең га (район территоряһының 16,9%) ауыл хужалығы ерҙәре биләй, шул иҫәптән һөрөнтө ерҙәр — 27,8 мең, сабынлыҡтар — 6,8 мең, көтөүлектәр 10,0 мең га. Районда эре панелле йорттар төҙөү тресының ярҙамсы хужалығы (Өфө ҡалаһы) бар. Төп тармаҡтары — һөт-ит йүнәлешендәге мал үрсетеү, сусҡасылыҡ, игенселек, картуф үҫтереү. Умартасылыҡ үҫешкән.

Транспорт

Район терр. аша Иглин — Ҡыҙылъяр — Павловка автомобиль юлы үтә. Ҡыҙылъяр ауылы, Ҡыҙыл Шишмә һәм Павловка ҡасабаларында пристандәр урынлашҡан.

Социаль-мәҙәни өлкә

Районда 35 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 12 урта; музыка мәктәбе (Ҡыҙылъяр ауылы), лицей һәм ПУ (Павловка ҡасаба), Б.Й.Нуриманов музейы (Яңы Күл ауылы), 25 дөйөм китапхана, 33 клуб учреждениеһы, үҙәк район һәм 3 участка дауаханаһы бар.

Районда рус телендә “Красный ключ” гәзите сыға.

Һылтанмалар

• Башҡортостан. Ҡыҫҡа энциклопедия. «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәте. Өфө, 2007.
• * Официальный сайт Муниципального района Нуримановский район Республики Башкортостан