Татарстан Республикаһы

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Рәсәй Федерацияһы субъекты

Татарстан
Татарстан Республикасы
 

Flag of Tatarstan.svg Coat of Arms of Tatarstan.svg
Татарстан Флагы Татарстан Гербы
Map of Russia - Republic of Tatarstan (2008-03).svg

Башҡала

Ҡазан

Майҙаны

44-се

- Барлығы
- һыу өҫтө %

67 800 км²
6,4 %

Халҡы

8-се

- Барлығы
- Тығыҙлыҡ

3 768 580 (2002)

55,4/км²

Федераль округ

Иҙел буйы

Иҡтисади район

Иҙел

Дәүләт теле

татар, урыҫ

Президент

Миңлеханов Рөстәм Нурғәли улы

ViceNm= LegislTtl=Дәүләт йыйылышы рәйесе

{{{ViceNm}}}

Гимн

Медиа: Татарстан гимны

РФ субъекты коды

16

ISO 3166-2 коды

RU-TA

Сәғәт бүлкәте

Q842320?
Tatar03.png

ТатарстанРәсәй Федерацияһы төбәге, үҙаллы демократик дәүләт. Иҙел буйы федераль округына ҡарай. Пермь крайы, Киров, Ырымбур өлкәләре, Һамар өлкәһе, Сембер өлкәһе, Сыуашcтан, Башҡортостан һәм Удмуртия республикалары менән сиктәш.

Татарстан Рәсәй Федерацияһының үҙәгендә Көнсығыш-Европа тигеҙлегендә, ике ҙур йылға — Волга һәм Кама ҡушылған ерҙә урынлашҡан. Республиканыњ дөйөм майҙаны — 67836,2 квадрат километр. 2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Татарстанда 3 миллион 776 мең 265 кеше йәшәй, шуларҙын 14 мең 901-е башҡорт милләтенән.

Географик мәғлүмәт[үҙгәртергә]

Татарстан Рәсәй Федерацияһы үҙәгендә, Көнсыгыш Европа тигеҙлегендә, ике ҙур йылға — Иҙел һәм Ҡама осрашҡан урында урынлашҡан. Ҡазан ҡалаһы Мәскәүҙән 797 саҡырым йыраҡта урынлашкан.

Республика территорияһы оҙонға — төньяҡтан көньяҡҡа 290 саҡырым һәм көнбайыштан көнсығышҡа 460 саҡыым. Татарстан сит ил дәүләттәре менән сиктәш түгел.

Татарстан территорияһы — урманлы ерҙә ятҡан тигеҙлек. Республиканың көньяҡ-көнсыгышында калкыулыктар бар. Территорияның 90% диңгез бейеклегенән 200 метрҙан юғарыраҡ.

Татарстан территорияһының 16% урмандар менән ҡапланған. Фаунаһында биш мендән артыҡ һайыуан төре бар.

Рельеф[үҙгәртергә]

Татарстан Көнсығыш Европа тигеҙлегенең көнсыгыш өлешенә урынлашкан һәм уның төп үзенсәлектәренә эйә. Ғөмүмән, Татарстандың ер өстө төҙөлөшө тулҡын-һыман тигеҙлектән ғиберәт. Уның уртаса бейеклеге диңгеҙ өҫтеннән 170 метрға, ә айырым урындары 300—350 метрға етә. Күбеһенсә, бейеклеге 100 метрдан уҙмаған түбәнлектәрҙән тора.

Көнсығыш Европа тигеҙлеге Иҙелдән алып көнсығышҡа, Урал тауҙарына таба күтәрелә бара. Татарстандың ер өстө өсөн дә был үҙенсәлек хас: уның иң түбән урындары — Идел аръяғының көнбайышына, ә иң бейек ерҙәре көнсығышына таба урынлашҡан. Республиканың көньяҡ-көнсығышында, Бөгелмә-Бәләбәй ҡалкыулығы ята.

Республиканың көньяк-көнбайыш өлөшөнә 200—250 метр бейеклегендәге Иҙел буйы ҡалҡыулығы тармаҡтары кергән. Иҙелдең төп уңъяк ярының бейек һәм текә булыуы ошо ҡалҡыулыҡтың Иҙелгә яҡын уҡ килеп етеүе һәм уның Иҙел һыуы ағымы тәҙһирендә емерелеүе менән аңлатыла.

Шулай итеп, Татарстандың ер өстө урта өлөшөндә — түбәнлектәрҙән (Иҙел аръяғы түбәнлеге), ә ҡырый өлешләре ҡалҡыулыҡтарҙан (Бөгелмә, Иҙел буйы һ. б. ҡалҡыулыҡтар) тороуо белән айырыла. Был үҙенсәлек уның геологик төҙөлөшөнә бәйле.

Халыҡ[үҙгәртергә]

Татарстан халыҡтың тыгыҙлығы
Халык Кеше һаны, %
Татарҙар 53,24%
Урыҫтар 39,71%
Сыуаштар 3,08%
Арҙар 0,62%
Украиндар 0,48%
Мордвалар 0,51%
Марыйҙар 0,50%
Башҡорттар 0,36%

Телдәр[үҙгәртергә]

Татарстан Республикаһында дәүләт телдәре — тигеҙ хоҡуҡлы татар һәм урыҫ телдәре. Был турала Татарстан Конституцияһында һәм Татарстан телдәре турындағы законда әйтелгән.

Дин[үҙгәртергә]

Татарстан территорияһындә мендән артык дини берләшмә теркәлгән. Татарстандың ике төп дине — ислам һәм христианлык.

Ислам инде Иҙел буйы Болғарстанында 922 йылда ҡабул ителгән.

Сәнәғәт[үҙгәртергә]

Татарстан – Рәсәйҙәге иҡтисади ятан яҡшы үҫешкән төбәктәрҙең береһе. Татарстан Мәскәү, Санкт-Петербург, Башҡортостан Республикаһы, Ленинград өлкәһе, Свердловск өлкәһе һәм Ярославль өлкәһе региондар менән бер рәттән иң алдынғылар төркөмөндә килә.

Татарстан сәнәғәте башлыса яғыулыҡ һәм нефть химияһы тармаҡтары, конкуренцияға һәләтле продукция етештереүсе (ауыр йөк ташыусы машиналар, вертолеттар, самолеттар ћєм авиадвигателдєр, компрессорҙар, йылға һәм диңгеҙ суднолары, автомобилдәр) машина эшләү предприятиеларынан тора.

Республикала йылына 32 миллион тоннаға яҡын нефть сығарыла (Йәлил (ҡасаба), Әлмәт). Электр һәм радио приборҙары эшләү сәнәғәте лә яҡшы үҫешкєн. Ресәйҙә етештерелгән тракторҙарҙың - 24, ә ауыр йөк машиналарының 17,5 % Татарстанда сығарыла.

Рәсәйҙә етештерелгєн полиэтилен, синтетик каучук һәм автошиналар күләменең өстән бер өлөшөн тап ошо төбәк сәнәғәте етештерә.

Өҫтөнлөклө тармаҡтарҙың береһе булған агросәнәғәт комплексы ныҡ үҫешкән. Рәсәйҙәге ауыл хужалығы ерҙәренең 2,1 % биләгән республика ауыл хужалығы продукцияһының дөйөм күләменең 4,7 % етештерә.

Республиканың иҡтисади нигеҙен сәнәғәт һәм ауыл хужалығы тәшкил итә.

Татарстанда төҙөләсәк эре проекттар[үҙгәртергә]

  • Түбән Камалағы нефть химияһы һәм нефть эшкєртеү заводтары комплексы
  • «Алабуга» иҡтисади зонаћы
  • Аммиак, метанол, грануллы карбамид етештереүсе «Аммоний» заводы
  • Торлаҡ төҙөлөшө

Ҡоролош[үҙгәртергә]

Coat of Arms of Tatarstan.svg

Татарстан 43 муниципаль райондан һәм 2 ҡала округтан тора.

Ҡалалар[үҙгәртергә]

Татарстан административ картаһы (урыҫса)
  1. Аҙнаҡай
  2. Әлмәт
  3. Баулы
  4. Бөгөлмә
  5. Быуа
  6. Алабуға
  7. Зәй
  8. Йәшел Үҙән
  9. Ҡаҙан — башҡала
  10. Лениногорск
  11. Яр Саллы
  12. Түбән Кама
  13. Нурлат
  14. Тәтеш
  15. Чистай

Райондар[үҙгәртергә]

Район Үҙәк Майҙан
км²
Халыҡ һаны[1]
кеше
Тығыҙлыҡ
кеше/км²
1 Әгерйә районы Әгерйә ҡалаһы 1796,6 36423 20,27
2 Аҙнаҡай районы Аҙнаҡай ҡалаһы 2143,3 64274 29,99
3 Аҡсубай районы Аҡсубай ҡалаһы 1440,1 32124 22,31
4 Аҡтаныш районы Аҡтаныш ауылы 2037,8 31161 15,29
5 Алексеевское районы Алексеевское ҡасабаһы 2080,1 26080 12,54
6 Әлки районы Базарлы Матаҡ 1726,8 20688 11.98
7 Әлмәт районы Әлмәт ҡалаһы 2500,2 194892 77,95
8 Апас районы Апас ҡасабаһы 1047,5 22264 21,25
9 Арса районы Арса ҡалаһы 1843,6 51223 27,78
10 Әтнә районы Оло Әтнә ауылы 681,4 13681 20,08
11 Баулы районы Баулы ҡалаһы 1210,4 37479 30,96
12 Балтас районы Балтас 1094,5 33634 30,73
13 Бөгөлмә районы Бөгөлмә ҡалаһы 1408,6 112043 79,54
14 Быуа районы Быуа ҡалаһы 1543 45144 29,29
15 Үрге Ослан районы Үрге Ослан 1373,9 16493 12,00
16 Биектау районы Биектау 1701,2 43241 25,42
17 Сүпрәле районы Иҫке Сүпрәле 1029,5 26302 25,55
18 Алабуға район Алабуға ҡалаһы 1362,1 81392 59,75
19 Зәй районы Зәй ҡалаһы 1861,6 58121 31,22
20 Йәшел Үҙән районы Йәшел Үҙән ҡалаһы 1396 159986 114.6
21 Ҡайбыҫ районы Оло Ҡайбыҫ ауылы 995,40 15166 15,24
22 Кама Тамағы район Кама Тамағы ҡасабаһы 1199 16776 13,99
23 Ҡуҡмара районы Ҡуҡмара ҡасабаһы 1493 52210 34,97
24 Лайыш районы Лайыш районы 2094,43 36968 17,65
25 Лениногорск районы Лениногорск ҡалаһы 1843,20 88840 48,20
26 Мамадыш районы Мамадыш 2600,7 45516 17,50
27 Менделеевск район Менделеевск ҡалаһы 746,4 30610 41,01
28 Минзәлә районы Минзәлә 1923,4 30136 15,67
29 Мөслим районы Мөслим 1464,3 21604 14,75
30 Түбән Кама районы Түбән Кама ҡалаһы 1672,3 265691 158,88
31 Яңы Шишмә районы Яңы Шишмә 1315,3 15362 11,68
32 Нурлат районы Нурлат ҡалаһы 2309 60444 26,18
33 Питрәc районы Питрәc ауылы 1352,4 28875 21,35
34 Балыҡ Биҫтәһе районы Балыҡ Биҫтәһе ҡасабаһы 2052 27964 13,63
35 Саба районы Байлар Сабаһы 1097,7 30738 28,00
36 Сарман районы Сарман аулы 1385 36680 26,48
37 Спас районы Болгар ҡалаһы 2028 20171 9,95
38 Тәтеш районы Тәтеш ҡалаһы 1632 24794 15,19
39 Тукай районы Яр Саллы ҡалаһы 1744 547497 313,93
40 Теләче районы Теләсе ауылы 1160 14438 12,45
41 Сирмешән районы Сирмешән ауылы 1364 20922 15,34
42 Чистай районы Чистай ҡалаһы 1823 81365 44,63
43 Ютазы районы Уруссу 759 22526 29,68

Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]