Татарҙар

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Татарҙар
Татарлар
Tuqay.jpgҺади Такташ.jpgГалиәсгар Камал.jpgAyaz İshaki.jpg
Sadretdin Maksudov.jpegYusuf akcura.jpgМуса Җәлил.jpg58пкс
Sara Sadíqova Mäskäw konservatoriäsendä uqığan çaqta 1924.jpg64пксMarat Safin, 2006.jpgRuslan Nigmatullin.jpg
Ғабдулла ТуҡайҺади ТаҡташҒәлиәскәр КамалГаяз Исхаки
Садретдин МаксудовЮсуф АкчуринМуса ЙәлилСәлих Сәйҙәшев
Сара СадыҡоваРашид ВагаповМарат СафинРуслан Ниғмәтуллин
Айырыу Рәсәй Рәсәй:
 5 310 649 (пер. 2010)[1], 5 554 601 (пер. 2002)[2]

Үзбәкстан Үзбәкстан: 324 080 (2002)[3]
Ҡаҙағстан Ҡаҙағстан: 204 229 (перепись 2009)[4]
Украина Украина: 73 304 (перепись 2001)[5]
Төрөкмәнстан Төрөкмәнстан: 61 000
Ҡырғыҙстан Ҡырғыҙстан: 31 491 (2009)
Әзербайжан Әзербайжан: 25 900 (2009)[6]
Төркиә Төркиә: 26 000[7]
Таджикстан Таджикстан: 19 300 (2000)[8]
Америка Ҡушма Штаттары АҠШ: 11 000
Ҡытай Ҡытай: 7 500[7]
Беларусь Беларусь: 7 316 (перепись 2009) [9]
Грузия Грузия: 3 700[7]
Литва Литва: 3 235 (перепись 2001)[10]
Молдавия Молдавия: 2 900[7]
Латвия Латвия: 2 739 (2010) [11]
Эстония Эстония: 2 445 (2010)[12]

Польша Польша:  495 (перепись 2002)[13]
Барлығы 7 млн тирәһе
Тел татар теле, урыҫ теле
Дин ислам суннизм, кряшендәр — православие
Раса тибы күпселек европеоидтар, монголоидтар
Телдәр ғаиләһе Алтай ғаиләһе

  Төрки төркөмө

   Ҡыпсаҡ телдәре
   

Татарҙар — Иҙел-Урал буйында йәшәгән төрки халыҡ. Күпселек өлөшө Татарстанда һәм Башҡортостанда, шаҡтай өлөшө Рәсәйҙең башҡа өлкәләрендә (күберәк Мәскәүҙә һәм Себерҙә) йәшәй.

Халыҡ төркөмө[үҙгәртергә]

Татар халҡы 3 төп төркөмгә бүленә.

  • Иҙел-Урал татарҙары
    • Ҡазан татарҙары
    • Ҡасим татарҙары
    • Мишәрҙәр
    • Типтәрҙэр
  • Себер татарҙары
  • Хажитархан татарҙары
  • Ҡырым татарҙары
  • Нуғайҙар

Польша-Литва татарҙары төркөмө лә бар. Иҙел-Урал төбәге төркөиә иң ҙурыһы, унда 4 млн. артыҡ татар иҫәпләнә.

Дин[үҙгәртергә]

Татарҙарҙың күпселеге мосолман-сөнниҙәр. Татар милләтен көсләп суҡындырылған өлөшөлә бар: керәшен татарҙары, нағайбаҡтар. Был халыҡтар көсләп суҡындырылмаған, электән христиан динен ҡабул иткән тигән ҡарашта бар. Татарҙарҙың хәҙерге дин үҙәктәре: Ҡазан, Мәскәү, Өфө, Ырымбур, Төмән һэм башҡа ҡалаларҙы мөфтиәттәр бар, шул иҫәптән Польша-Литва таратҙарыныңда дини ойошмалары бар.

Милләт сығышы[үҙгәртергә]

Татар халҡының килеп сығышы тураһында фәндә 3 төп концепция йәшәй.

Иҙел-Урал концепцияһы[үҙгәртергә]

Уның буйынса татарҙың килеп сығышының төп нигеҙе — Булғарҙар һәм төркиләшкән ерле Фин-Уғыр халҡы. Ә. Вәлиди, Х. Ғәбәши, М. Зәки, Ф. Урмансы х.б. ғәлимдәр Болғарҙарҙың килеп сығышында иң боронғо осарҙан билдәле күсмә Скиф, Сармат, Алан һәм башҡаларҙың ҡатнашы бар тип иҫәпләйҙәр.

Татар-Монгол концепцияһы[үҙгәртергә]

Был концепция Көнсығыш Европаға Татар-Монгол ҡәбиләләре менән бергә күсеп килеп, ерле ҡыпсаҡтар менән ҡушылып һэм Алтын Урҙа дәүләтендә Ислам динен ҡабул итеп татар мәҙәниәтен һәм дәүләтселеген барлыҡҡа килтергәндәр тигән ҡарашҡа нигеҙләнә. Был ҡараш ҡайһы бер урыс, башҡорт, сыуаш ғәлимдәре Н.А.Мәзитов, В.Ф. Кахавский, В.Д. Дмитриев, Н.И. Егоров, М.Р. Федотов һәм башҡаларҙың хеҙмәттәрендә сығылыш таба.

Төрки-Татар концепцияһы[үҙгәртергә]

Был концепция татар халҡының килеп сығышында Булғарҙар менән бергә Ҡыпсаҡ дәүләте берләшмәләренә кергән халыҡтар ҡатнашыуына ҙур урын бирә.

Татар халҡының Милли тарихының төп үҫеш дәүере Алтын Урҙа осорона тура килә. Шул осорҙа ерле Болғар һәм Ҡыпсаҡтар менән Төрки ҡэбиләләргә ҡушыла. Төрки нигеҙҙә уртаҡ әҙәби тел барлыҡҡа килә.

Тормош һәм көнкүреш[үҙгәртергә]

Татарҙарҙың тормош һәм көнкүрештә иң мөһим урын тотҡан тотҡан шөғөлдәре: игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ һәм һунарсылыҡ.

Диаспора[үҙгәртергә]

Хәҙерге көндә татарҙар бөтә донъяла йәшәй тип була. Алманияла, Финляндияла, Польшала, Литвала, Эстонала, Мәскәүҙә татарҙар бик күп.

Был биттең сығанағы Tatarça - Татарса |http://tt.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D1%8B"

  1. 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2010 года. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года
  2. Всероссийская перепись населения 2002 года. Национальный состав населения по регионам России
  3. Этнический атлас Узбекистана. Ташкент — 2002 г.
  4. Итоги переписи населения Казахстана 2009 г.
  5. Всеукраїнський перепис населення 2001 (русская версия)
  6. Ethnic composition of Azerbaijan 2009
  7. Өҙөмтә хатаһы: <ref> билдәһе дөрөҫ түгел; joshua төшөрмәләре өсөн текст юҡ
  8. Итоги переписи населения Таджикистана 2000 года: национальный, возрастной, половой, семейный и образовательный составы
  9. Белстат. Предварительные итоги переписи 2009
  10. Национальный состав населения Литвы. Перепись 2001
  11. Распределение населения ЛР по национальному составу и государственной принадлежности на 01.07.2010. (латыш.)
  12. Национальный состав населения Эстонии. 2010
  13. Нациоанльный состав населения Польши. Перепись 2002