Учалы (ҡала)

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Ҡала
Учалы
башҡ. Учалы
Флаг Герб
Флаг Герб
Регион Башҡортостан
Район Учалы
Координаталары Координаталары: 54°19′00″ т. к. 59°23′00″ кс. о. / 54.316667° т. к. 59.383333° кс. о. (G) (O) (Я)54°19′00″ т. к. 59°23′00″ кс. о. / 54.316667° т. к. 59.383333° кс. о. (G) (O) (Я)
Глава Дәүләтгәрәев Фәрит Фатих улы
Нигеҙләнгән 1955
Элекке исеме 1963 йылдан ҡала тибындағы касаба
Ҡала с 1963
Майҙаны 56 км²
Диңгеҙ кимәленән бейеклеге 525 м
Халҡы 39 788 кеше (2010)
Этнохороним учалылар
Телефон коды 34791
Почта индексы 453700, 453701
[[{{{вид идентификатора}}}]] 80455
Рәсми сайты сайт http://www.uchaly-rb.ru
Учалы (ҡала) (Земля)
Учалы

Учалы́Башҡортостанда, Урал тауының көнсығыш итәгендә, Өфөнән 350 км алыҫлыҡта урынлашҡан ҡала. Учалы районының үҙәге.

Исем[үҙгәртергә]

Учалы ҡалаһының исеме ҡала эргәһендәге күл атамаһынан килә. XVIII быуаттын бөтә документтарында һәм 1786 йылғы картала был күл Ачулы — Асулы тип бирелгән. Уның башҡортса мәғәнәһен ҡайһы бер ғалимдар «асыулы» һүҙенә бәйләй, икенселәр иһә «асылы» — әсе, татырлы һуҙенән алынған тип аңлата; "юшалы" (йәшмәле) тигән аңлатыуы ла бар.

Бер риүәйәт буйынса Учалы исеме «Үс алды» һүҙенән килә. XIV быуатта Аҡһаҡ Тимер Туктамыш ханды еңеп уның союздаштарҙы, бер-нисә башҡорт ырыуҙарҙы юҡҡа сығарған урыны тип аңлата.

Эрмитажда ятҡан Аҡһаҡ Тимер Туктамыш ханды еңеп алыу тураһында ғәрәп һәм уйгыр телендә яҙма. 1391 йыл. Ҡарасаҡбай, Ҡаҙағстан.

Тарих[үҙгәртергә]

РСФСР Юғары Шураһы Президиумының 1963 йылдын 1 февралендәге Указы менән Бәләкәй Учалы һәм Яңы Учалы ҡасабалары ҡушылып бер ҡалаға берләштерелде.

Учалы төбәге төрлө файҙалы ҡаҙылмаларға бай булғанлыҡтан, бында XVIII быуатта уҡ рудниктар барлыҡҡа килә Был ерҙәрҙә борон-борондан төрлө төҫлө һәм ҡара металл рудалары, шул иҫәптән алтын һәм баҡыр, сығарыла. Төрлө биҙәкләү таштары ла, айырыуса йәшмә күп табыла.

Транспорт[үҙгәртергә]

Район аша Белорет-Учалы-Мейәс-Силәбе, УчалыМагнитогорск (Ахун ауылы йәки Межозерный аша), Учалы-Ҡорама- УйСиләбе - автомобиль юлдары үтә.

Тимер юлы[үҙгәртергә]

Район аша Рәсәй тимер юлдарының Көнъяк Урал тимер юлының Межозерный-Учалы – Мейәс тимер юлы үтә. 1995 йылға тиклем ошо юл буйынса Учалы-Мейәс -Өфө-КүмертауЫрымбур поезы йөрөнө. 2000 йылда поез Күмертауға тиклем, 2005- Өфө тиклем, 2010 – Мейәскә тиклем йөрөнө.

2012 йылдан ошо юлда пассажир ташыу туҡтатылды. Учалы ауылда билет кассаһы ябылды. Тимер юлға билет алыу өсөн Учалылар күрше ҡалаларға йәки Баштрансагенство аша (1 билет өсөн 200 һум хеҙмәтләндереү һаҡты түләп) алырға мөмкин.

Галерея[үҙгәртергә]

Генераль планы [1][үҙгәртергә]

2009 йылдын ҡаланың генераль план раҫланыды. «Башкиргражданпроект» проект буйынса.

Учалы ҡалаһының генераль планы

Иҡтисад[үҙгәртергә]


Радиостанциялар[үҙгәртергә]

Ҡала панорамаһы[үҙгәртергә]

Учалы ҡалаһы Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты идаралыһы яҡтан
Magnify-clip.png
Учалы ҡалаһы Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты идаралыһы яҡтан


Учалы ҡалаһы Юлдаш ауылы яҡтан
Magnify-clip.png
Учалы ҡалаһы Юлдаш ауылы яҡтан


Ҡыҙыkлы факттар[үҙгәртергә]

  • Учалы урамы Асҡарҙа, Сибайҙа һәм Белоретта бар.
  • Ҡаланың 1 километр алыҫлыҡта Учалы ауылы урынлашҡан. Учалы ауылда 6,5 мең кеше йәшәй һәм уның халҡы Учалы ҡалаhының халҡы иҫәбенә инмәй .
  • ҡала 1965 йылдан район үҙәге булып тора. 1965 йылға тиклем Учалы районының үҙәге Учалы ауылында урынлашҡан.
  • Райондың «район китапханаһы», «район мәҙәниәт йорто», тимер-юл станцияһы Учалы ауылында урынлашҡан
  • Ҡала Силәбе өлкәһе сиклегенә тиклем 15 километр алыҫлыҡта урынлашҡан
  • ҡалала 2 мәсет (үҙәк мәсете, З. Рәсүлев мәсете); 1 серкәү бар
  • ҡалала БДУ-ң филиалы бар. Ләкин нишләптер БДУ-ң сайтта уның тураһында мәғлүмәт юҡ. Был филиал лицензияны алмауна сәбәпле.
  • Учалы ҡалала урынлашҡан иң ҙур күле – Ҡарағайкүл Картон-рубероид заводы ҡалдыҡтары менән бысратылған.
  • Учалы районында Яйыҡ (Урал), йылғаһы башлана.
  • Учалы ҡалаһының иң оҙон урамы — Ленин урамы.
  • Учалы халҡы күпселеге Башҡортостан урамында йәшәй (2 мең кеше).
  • Учалыла күпселеге башҡорттар йәшәһә лә яңы биҫтәләр «Царское село»-«Батша ауылы» ,«Барвиха» ,«Сиротский приют»-«Йәтимдәр йорто» һәм «Дворянское гнездо»-«Алпауыттар ояһы» исемле.

Халыҡ һаны[үҙгәртергә]

Халҡы 37,9 мең кеше. Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)

Иҫәп алыу йылы һәм көнө Бөтә халыҡ Ир-егеттәр Ҡатын-ҡыҙҙар Ир-егеттәр өлөшө (%) Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)
1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)
1920 йыл 26 август
1926 йыл 17 декабрь
1939 йыл 17 ғинуар
1959 йыл 15 ғинуар
1970 йыл 15 ғинуар
1979 йыл 17 ғинуар
1989 йыл 12 ғинуар 32317 14855 17462 46,0% 54,0%
2002 йыл 9 октябрь 37196 17030 20166 45,8% 54,2%
2010 йыл 14 октябрь 37788 17351 20437 45,9% 54,1%

Халыҡ һаны буйынса аңлатма төрлө йылдарҙа иҫәп алыу тәртибенең айырмалығы булыу сәбәпле халыҡ һанының үҙенсәлегәнә иғтибар итегеҙ.

1939 йыл — бар булған халыҡ һаны.
1989, 2002, 2010 йылдарҙа — даими йәшәген урыны булып иҫәпләнгән халыҡ һаны

Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар Ауылдағы халыҡ һаны буйынса мәғлүмәтте халыҡ иҫәбе буйынса алыу урынлы. Бөтә ил күләмендә үткән 1897, 1920, 1939, 1959, 1970, 1979, 1989, 2002, 2010 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса мәғлүмәттәр бар һәм асыҡ ҡулланыуҙа табырға була. Ҡайһы бер китаптарҙы электрон төрҙә асып ҡарап була. 1926 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса һәр ауыл тураһында мәғлүмәт осрағаны юҡ әле. Унан башҡа Өфө виләйәтендә 1865, 1879, 1886 йылдарҙа урындағы халыҡ иҫәбе алынған. Тағы ла ревиз яҙмалары аша мәғлүмәт бар.

  • 1859 һәм 1865 йыл — Населенные пункты Башкортостана. Ч.I. Уфимская губерния, 1877. — Уфа:Китап, 2002. — 432 с. ISBN 5-295-03188-8 (ч. I). ISBN 5-295-03133-0.
Өфө виләйәте ауылдарында халыҡ һаны буйынса мәғлүмәт 1859 һәм 1865 йылдарға ҡарата бар.
Ырымбур виләйәте ауылдарында халыҡ һаны буйынса мәғлүмәт 1866 йылға ҡарата бар.
Был китапта Өфө виләйәте ауылдары буйынса мәғлүмәт бар. 500 кешенән күберек булған ауылдар исемлеге.
Был китап 1926 йылға ҡарата төҙөлгән, әммә халыҡ иҫәбе 1920 йылға ҡарата бирелгән.
Был китапта 1939 йылғы иҫәп алыу буйынса һәр ауыл буйынса мәғлүмәт бар.
Был белешмә китабынан алып еңеләйтелгән таблица эшләнде һәм ҡулланыуға сығарыла. Унда шулай уҡ ир-егеттрәҙең һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың өлөшө иҫәпләнгән. Таблицаны PDF йәки Exsel форматында алып була
1897 йылғы халыҡ иҫәбенән башлап ҡалалар, ҡала төрөндәге ҡасабалар, райондар, район үҙәктәре буйынса халыҡ һаны бар.

Һылтанмалар[үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]

  1. Генплан Учалы