Ырымбур

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Ҡала
Ырымбур
Оренбург
Флаг Герб
Флаг Герб
Ил Рәсәй
Федерация субъекты Ырымбур өлкәһе
Координаталары Координаталары: 51°46′00″ т. к. 55°06′00″ кс. о. / 51.766667° т. к. 55.1° кс. о. (G) (O) (Я)51°46′00″ т. к. 55°06′00″ кс. о. / 51.766667° т. к. 55.1° кс. о. (G) (O) (Я)
Ҡала хәкимиәте башлығы Юрий Мищеряков
Беренсе мәртәбә
телгә алынған
1735
Элекке исеме Ырымбур (1938 йылға тиклем),
Чкалов (1957 йылға тиклем)
Ҡала (башлап) 1743
Майҙан 753,7 км²
Рәсми тел урыҫ
Халыҡ 526430 кеше (2008)
Агломерация 1130000
Милли состав Урыҫтар (83%)
Татарҙар (7,7%)
Ҡаҙаҡтар (2%)

Украиндар (1,97%)
Башҡорттар (1,1%)

Этнохороним ырымбурлы, ырымбурлылар,
урыҫ. оренбуржец, оренбурженка, оренбуржцы
Ваҡыт бүлкәте UTC+5, йәй UTC+6
Телефон коды +7 3532
Почта индексы 460000
Автомобиль коды 56
ОКАТО коды 53401
Сайт http://www.admin.orenburg.ru
Ырымбур (Рәсәй)
Ырымбур
Ырымбур (Ырымбур өлкәһе)
Ырымбур
(аудио)
Ырымбур гимны (Д. Тухманов, Ю. Энтин)
Помощь по воспроизведению
(аудио)
Эй Ырымбур кала (йыр тарихы билдэхез...)
Помощь по воспроизведению

Ырымбур (урыҫ. Оренбург) — Ырымбур өлкәһенең үҙәге.

Географик урынлашыу[үҙгәртергә]

Ырымбур Көньяк Уралда, Һаҡмар менән Яйыҡ ҡушылған урында ята.

Тарихы[үҙгәртергә]

  • 1735 йылда Ырымбур экспедицияһы нигеҙендә Ур (урыҫ. Орь) йылғаһының тамағында Ырымбур тигән ҡәлғә ҡорола башлай. Әммә был урын ҡала өсөн яраҡһыҙ тип табыла. Ҡаланы Яйыҡ буйындағы Ҡыҙылтау янына күсереп ҡарайҙар. Был урын да ҡала өсөн уңышһыҙ булып сыға.

1742 йылда тәүге урынынан 300 км алыҫ төбәктә, Яйыҡ йылғаһы буйында, хәҙерге Ырымбур ҡалаһына нигеҙ һалына. Ур тамағындағы Ырымбур ҡәлғәһенең исеме бында күсеп килә. Бороңғо урындағы ҡалған ҡәлғәне Орск тип атайҙар.

Шулай итеп, Ырымбур атамаһы Ур йылғаһының исеменән һәм немецсә «бург» (ҡала) һүҙенән алынған.

(аудио)
Эй Ырымбур, Ырымбур! Далан төркөмө йыры.
Помощь по воспроизведению

Административ ҡоролошо[үҙгәртергә]

Ҡалала өс баҫҡыслы ҡоролош. Ырымбур 2 округҡа бүленә [2]: Төньяҡ һәм Көньяҡ. Төньяҡ округ Сәнәғәт һәм Дзержинск райондарға, ә Көньяҡ — Ленин һәм Үҙәк райондарға бүленәләр. Төньяҡ округы составында 5 ауыл пункты инә: Ҡарғалы, Самородово, Краснохолм, Пруды, Поповка, 2012 йылдын 1 ғинуарына унда — 15.6 мең кеше йәшәй. Көньяҡ округҡа Городище ауылы, Бердянка һәм Нижнесакмарский ҡасабалары инә.

Ҡала гимны[үҙгәртергә]

Күренекле композитор Давид Федорович Тухманов һәм шағир Юрий Сергеевич Энтин «Йәшә, Ырымбур» Ырымбур ҡалаһының гимны яҙҙылар. Гимн ҡала советы тарафынан 2006 йылдың 27 апрелендә раҫланған [3].

Ырымбур менән бәйле[үҙгәртергә]

Юғары уҡыу йорттары[үҙгәртергә]

Сәнғәт һәм мәҙәниәт[үҙгәртергә]

  • М. Горький исемендәге драма театры (1997 йылдан баш режиссер Исрафилов Рифҡәт Вәкил улы)
  • Музыка комедияһы өлкә дәүләт театры
  • Ҡурсаҡ театры
  • «Пьеро» муниципаль ҡурсаҡ театры
  • Мирхәйҙәр Фәйзи исемендәге Татар дәүләт драма театры (1905 йылда асылған)
  • Урыҫ халыҡ академия хоры

2007 йылдың 30 июлендә Ырымбурҙың Милли ауылында башҡорт йорт-музейы асылған. [4]

Климаты[үҙгәртергә]

Ырымбурҙың климаты – киҫкен-континенталь. Йәй йылы: йылдың биш айында уртаса тәүлек температураһы 20 °C; ҡыш һалҡынса, иң ҙур ҡар ҡатламы февралдә күҙәтелә (26 см). Бер йылда аяҙ, болотло һәм һүрән-һалҡын көндәр һаны бер тиң кимәлдә — 162, 160 һәм 143.

Ырымбурҙың бер йылға уртаса климат күрһәткестәре:

Ҡала климаты
Күрһәткес Ғин Фев Мар Апр Май Июн Июл Авг Сен Окт Ноя Дек Йыл
Абсолют максимум, °C 4,7 5,8 18,9 31,3 36,5 39,8 41,6 40,9 38,0 27,0 19,2 8,1
Уртаса максимум, °C −8 −7,2 −0,8 12,8 22,1 27,5 29,0 27,4 20,9 11,2 0,3 −5,9
Уртаса температура, °C −11,8 −11,5 −5,2 6,9 15,2 20,6 22,3 20,3 14,0 5,9 −3,2 −9,5 5,3
Уртаса минимум, °C −15,5 −15,7 −9,3 1,7 8,5 13,8 15,6 13,6 7,9 1,6 −6,1 −13,1
Абсолют минимум, °C −43,2 −40,1 −36,8 −26 −5,7 −0,7 4,9 −0,9 −5,3 −19,8 −35,7 −39,2
Яуым-төшөм нормаһы, мм 29 22 25 28 30 36 41 29 26 34 33 31 364
Сығанаҡ: Погода и климат

Милли составы[үҙгәртергә]

2010 иҫәп алыу буйынса Ырымбурҙың милли составы [5]

Халыҡ Һан, кеше милләтте әйткән кешеләрҙән %
урыҫтар 444 470 83,45 %
татарҙар 41 451 7,78 %
ҡаҙаҡтар 10 796 2,03 %
украиндар 10 502 1,97 %
башҡорттар 5 890 1,10 %
әрмәндәр 3 378 0,63 %
мордва 2 750 0,52 %
башҡа милләттәр 13 409 2,52 %
Милләтте әйткән дөйөм халыҡ 532 646 100,0 %
Ырымбурҙа йәшәүсе дөйөм халыҡ 548 331
Ырымбур ҡала округта йәшәғән дөйөм халыҡ 563 900

Транспорт[үҙгәртергә]

Автомобиль транспорты[үҙгәртергә]

Ырымбур – эре транспорт төйөнө. Ҡалала Һамарға, Орскка, Уральскка, Аҡтүбәгә, Өфөгә барған юлдар киҫелешә. Ҡала аша федераль юл Ҡазан (ҡала)ЫрымбурАҡбулак — "Ҡаҙағстан сиге" үтә.

Тимер юлы транспорты[үҙгәртергә]

Поездар Мәскәүгә, Екатринбургҡа, Өфөгә, Һамарға, Силәбгә, Киевҡа, Адлерға, Ташкентҡа, Астанаға, Бишкеккә йөрөй.

Ҡала яны электропоездары Новосергиевка, Аҡбулаҡ, Ҡыуандыҡ, Һарыҡташ, Һаҡмарға йөрөй.

Һауа транспорты[үҙгәртергә]

Ҡалала ике аэродром: хәрби (Ырымбур-2, Төнъяк) һәм Гагарин исемендәге аэропорт. Аэропортта «Ырымбур авилинялары» (OrenAir) теркәлғән.

Ырымбурҙың мәсеттәре[үҙгәртергә]

  1. Меновнин мәсете — 1930 йылда ябылды, Меновой двор комплексы менән бергә һүтелгән
  2. 1-се йәмиғ мәсете — 1930 йылда ябылды, йортта кешеләр йәшәй
  3. Ҡаруанһарай (2-се йәмиғ мәсете)
  4. Ырымбур Үҙәк мәсете (3-сө йәмиғ мәсете)
  5. 4-се йәмиғ мәсете—1930 йылда ябылды., йорт хәрби госпиталь биләмәһендә урынлаша
  6. Сөләймәниә мәсете (5-се йәмиғ мәсете)
  7. Хөсәйениә мәсете (6-сы йәмиғ мәсете)
  8. Рамаҙан мәсете (Ырымбур) (7-се йәмиғ мәсете)

Сәнәғәт[үҙгәртергә]

Ҡалала газ эшкәртеү, машиналар төҙөү сәнәғәте әһәмиәтле:

  1. Газпром етештереү Ырымбур Яуаплығы Сикләнғән Йәмғиәте
    1. Газ эшкәртеү заводы
    2. Гелий заводы
  2. "Рәсәй тимер юлдары" Асыҡ Акционерҙар Йәмғиәте ойшмаһы
    1. Локомотиворемонтлау заводы
    2. Көнъяк-урал тимер юлының Ырымбур бүлексеһе
  3. Полимер торбалар заводы
  4. Рәсәй селттәренең «Оренбурэнерго» Яуаплығы Сикләнғән Йәмғиәте
  5. Интер РАО ЕЭСтын федераль селттәр компанияһы филиалы
  6. Башнефтьтен «Оренбургнефтепродукт» Асыҡ Акционерҙар Йәмғиәте АЗСтар һәм базалар
  7. Ростелеком Асыҡ Акционерҙар Йәмғиәте филиалы
  8. Рәсәй Һаҡлыҡ Банкының Иҙелбуйы банкыһы, Ырымбур бүлексеһе
  9. "Стрела" Асыҡ Акционерҙар Йәмғиәте, хәрби техника етештереүесе
  10. «Ореншаль» Асыҡ Акционерҙар Йәмғиәте, Ырымбур шәлдәр һәм яулыҡтар етештереүсе
  11. «Инвертор» Асыҡ Акционерҙар Йәмғиәте, быралау һәм нефть эшкәртеү йығаз етештереүсе
  12. «Гидропресс» Асыҡ Акционерҙар Йәмғиәте
  13. «Нефтемаслозавод» Асыҡ Акционерҙар Йәмғиәте
  14. «Оренбург Водоканал» Яуаплығы Сикләнғән Йәмғиәте ("Росводоканал" холдингы составында)

Ырымбур менән бәйле шәхестәр[үҙгәртергә]

Галерея[үҙгәртергә]

Шулай уҡ карағыҙ[үҙгәртергә]

Һылтанмалар[үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]

  1. Башҡортостан энциклопедияһында Башҡорт шураһы
  2. Административные округа с официального сайта г. Оренбурга
  3. [1]. История гимна Оренбурга
  4. Ырымбурҙың Милли ауылында йорт-музей тураһында
  5. Итоги Всероссийской переписи населения 2010 года
  6. [ http://www.orenburzhie.ru/?p=7559 Ырымбур өлкәһе Хөкүмәте йорто]]

Википедия Был мәҡәлә тамамланмаған. Һеҙ уны мөхәррирләп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
Был иҫкәрмәне дөрөҫөрәге менән алмаштырыр кәрәк.