Ырымбур

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Ҡала
Ырымбур
Оренбург
Флаг Герб
Флаг Герб
Ил Рәсәй
Федерация субъекты Ырымбур өлкәһе
Координаталары 51°46′ с. ш. 55°06′ в. д. / 51.767° с. ш. 55.100° в. д. / 51.767; 55.100 (G) (O) (Я)Координаталар: 51°46′ с. ш. 55°06′ в. д. / 51.767° с. ш. 55.100° в. д. / 51.767; 55.100 (G) (O) (Я)
Ҡала хәкимиәте башлығы Юрий Мищеряков
Нигеҙләнгән 1743
Беренсе тапҡыр
телгә алынған
1735
Элекке исеме 1938 йылға тиклем — Ырымбур
1957 йылға тиклем — Чкалов
Ҡала (башлап) 1743
Майҙан 753,7 км²
Рәсми тел урыҫ
Халыҡ 526430 кеше (2008)
Агломерация 1130000
Милли состав Урыҫтар (83%)
Татарҙар (7,7%)
Ҡаҙаҡтар (2%)

Украиндар (1,97%)
Башҡорттар (1,1%)

Этнохороним ырымбурлы, ырымбурлылар
Телефон коды +7 3532
Почта индексы 460000
Автомобиль коды 56
ОКАТО коды 53401
Сайт http://www.admin.orenburg.ru
Ырымбур (Рәсәй)
Ырымбур
Ырымбур (Ырымбур өлкәһе)
Ырымбур

ЫрымбурРәсәйҙә ҡала. Көньяҡ Уралда, Һаҡмар менән Яйыҡ ҡушылған урында урынлаша.

1744-1919 йылдарҙа Ырымбур губернаһы үҙәге, 1920-1925 йылдарҙа Ҡаҙаҡ АССР баш ҡалаһы, 1934 йылдан Ырымбур өлкәһенең үҙәге.

Тарихы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

1892 йыл. Гостинодворская (хәҙерге Киров) урамы . [1]
Ырымбур тимер юл вокзалы. 1877 йылда асылды. [2]

1735 йылда Ырымбур экспедицияһы нигеҙендә Ыр йылғаһының тамағында Ырымбур тигән ҡәлғә ҡорола башлай. Әммә был урын ҡала өсөн яраҡһыҙ тип табыла. Ҡаланы Яйыҡ буйындағы Ҡыҙылтау янына күсереп ҡарайҙар. Был урын да ҡала өсөн уңышһыҙ булып сыға.

1742 йылда тәүге урынынан 300 км алыҫлыҡта, Яйыҡ йылғаһы буйында, хәҙерге Ырымбур ҡалаһына нигеҙ һалына. Ыр тамағындағы Ырымбур ҡәлғәһенең исеме бында күсеп килә. Урындағы ҡалған ҡәлғәне Орск тип атайҙар.

Шулай итеп, Ырымбур атамаһы Ыр йылғаһының исеменән һәм немецсә «бург» (ҡала) һүҙенән алынған.

1744-1919 йылдарҙа Ырымбур губернаһы үҙәге. 1919 йылға тиклем Ырымбур Рәсәйҙең көнсығыштағы иң эре ҡалаһы.

1842 йылда ҡалала башҡорт-мишәр ғәскәрҙәре идаралығы йорто Каруанһарай төҙөлә.

1891-1920 йылдарҙа ҡалала Хөсәйениә мәҙрәсәһе эшләгән. Унда Сәғит Агиш, Ғабдулла Амантай, Авзал Таһиров һәм башҡа күренекле кешеләр уҡыған.

1877 йылда Ырымбурға тиклем тимер юлы һалына, Ырымбур тимер юл вокзалы асыла.

1899 йылда ҡалала беренсе электр станцияһы ток бирә [3].

1890-1906 йылдарҙа Урта Азия тимер юлы төҙөлә.

1906 йылда Ырымбур-Ташкент тимер юлы сафҡа индерелә.

1905 йылда Урта Азия тимер юлы оҫтаханаһы заводы (хәҙерге "Рәсәй тимер юлдары" ААЙ Локомотив ремонтлау заводы) төҙөлә.

1917 йылдың 20—27 июлендә Ырымбур ҡалаһында I Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы үтә.

1917 йылдың 8—20 декабрендә Ырымбур ҡалаһында III Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы үтә.

I һәм II Бөтә башҡорт ҡоролтайы Башҡорт өлкә (үҙәк) шураһын (советын) төҙөү һәм «Башҡорт» гәзитен сығарыу тураһында ҡарар ҡабул итә[4]. III Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайында татар-башҡорт автономияһын төҙөү идеяһы Әхмәтзәки Вәлиди Туған менән кире ҡағыла һәм артабан Башҡорт АССР-ы тип аталған Башҡорт хөкүмәте төҙөлә.

1919 йылда ҡалала Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы төҙөү тураһында Декретҡа ҡул ҡуйыла.

1920 йылда ҡалала Ҡырғыҙ АССР-ы төҙөү тураһында Декретҡа ҡул ҡуйыла.

1920-1925 йылдарҙа Ҡаҙағстандың беренсе баш ҡалаһы була. 1921-1936 йылдарҙа ҡалала Ырымбур башҡорт педагогия техникумы эшләгән. Уны Зәйнәб Биишева, Баязит Бикбай һәм башҡа күренекле кешеләр тамамлаған.

1939 йылда Ырымбур мамыҡ шәлдәре фабрикаһы асыла [5], Ырымбур - шәлдәр һәм яулыҡтар етештереүсе.

1941 йылда Ырымбурға Ленинградтан 47-се Авиаремонт заводы эвакуацияллана. Ошо завод нигеҙендә Ырымбур машиналар төҙөү заводы асыла (хәҙерге «Стрела» производство берекмәһе). Һуғыш ваҡытында завод 1595 самолёт сығара (Ут-2, Ут-2М, Як-6 (конструктор А.С. Яковлев), Ще-2). Һуғыштан һуң заводта Ми-1 вертолёттар; А-2 (КБ Антонова), Це-25 (конструктор П.В. Цибин), Як-14 (КБ А.С. Яковлева) планерҙар; По-2 (КБ Н.Н. Поликарпова) самолёттар; Ил-10М (КБ С.В. Ильюшина) штурмовик-бомбардировщиктар сығарыла. 1950—1980 йылдарҙа заводта 8К11, 8К63, 8К84 баллистик ракеталарын сығаралар. 1990-сы йылдарҙан Ка-226 вертолёты сығарыла [6].[7].

1938-1957 йылда ҡала совет осоусыһы Валерий Чкалов исемен йөрөткән. Ләкин Валерий Чкалов Ырымбур өлкәһендә тыумаған һәм бер тапҡыр ҙа Ырымбур яҡтарында булмаған.

Башҡорт-мишәр ғәскәре идаралығы йорто Каруанһарай. 1836-1842 йй. төҙөлә.

1966 йылдың ноябрендә 13-сө скважина газ бирә. Ошо көн Ырымбур нефтегазконденсатлы ятҡылығын асыу көнө [8] тип иҫәпләнә.

1969 ҡалала Һаҡмар ТЭЦ-ы төҙөлә (хәҙерге Рәсәй селтәренең «Оренбурэнерго» ЯСЙ нигеҙ ойошмаһы).

1974 йылда Ырымбур-Зәй (Татарстан) газ торба үткәргесе сафҡа индерелде.

1974 йылда Ырымбур газ эшкәртеү заводының беренсе өлөшө сафҡа индерелде. 1974 йылда Ырымбур газ эшкәртеү заводының икенсе, 1978 йылдын өсөнсө өлөштәр сафҡа индерелә.

1978 йылда уникаль Ырымбур гелий комплексы сафҡа индерелә.

1979-1982 йылдарҙа «Инвертор» заводы төҙөлә. Ул атом станциялар өсөн электр йыһаздары, быралау һәм нефть эшкәртеү йыһаздары етештереүсе була [9].

(аудио)
Эй Ырымбур, Ырымбур! Далан төркөмө йыры.
Ҡабат тыңлау өсөн ярҙам
(аудио)
«Йәшә, Ырымбур» ҡала гимны (Д. Тухманов, Ю. Энтин). Гимн ҡала советы тарафынан 2006 йылдың 27 апрелендә раҫланған [10].
Ҡабат тыңлау өсөн ярҙам
(аудио)
Аһ, Ырымбур ҡала— башҡорт һәм татар халыҡ йыры
Ҡабат тыңлау өсөн ярҙам

Административ ҡоролошо[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Ҡала өс баҫҡыслы ҡоролоштан тора. Ырымбур 2 округҡа, Төньяҡ һәм Көньяҡҡа бүленә [11]: Үҙ сиратында Төньяҡ округ Сәнәғәт һәм Дзержинск райондарына, ә Көньяҡ — Ленин һәм Үҙәк райондарына бүленәләр. Төньяҡ округ составына 5 ауыл пункты ла инә: Ҡарғалы, Самородово, Краснохолм, Пруды, Поповка, 2012 йылдың 1 ғинуарына унда — 15.6 мең кеше йәшәй. Көньяҡ округҡа Городище ауылы, Бердянка һәм Аҫҡы Һаҡмар ҡасабалары инә.

Ырымбурҙың райондары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Беловка, Кузнечный, Пугачи, Овчинный городок, Аренда, Красный городок, Северный, Восточный, Форштадт, Ҡарғалы, Новостройка, Хлебный городок, Ситцевый посёлок (Ситцовка), Пороховые, Бәрҙе, Новая слободка, Степной, Маяк

  • Бәрҙе (урыҫ. Берды) — Ырымбур ҡалаһының тарихи районы[12]. Административ яҡтан Төньяҡ округта урынлашҡан. Ҡаланың Tөньяк-көнсығышында, Һаҡмар ярында ята.Исем Бәрҙе йылға буйынса бирелгән. Башҡорт телендә "бәрҙе" - балыҡ төрө[13].Ошо урында 1742 йылдан Бердская станица урынлашҡан. Крәҫтиәндәр Һуғышы ваҡытында ошо урында Емельян Пугачевтың штабы булған. Капитан ҡыҙы әҫәре өсөн мәғлүмәт әҙләгәндә, станицала А. С. Пушкин булып киткән. 1960-сы йылдарҙа Ырымбур ҡалаһына индерелә. Районда Салауат Юлаев урамы бар.
  • Маяк, Подмаячный — Ырымбурҙың Промышленный районында микрорайон. Күп енәйәттәр менән билдәле[14][15].
  • Новая слободка - Ырымбур ҡалаһының тарихи районы[16]. Хәҙер ҡаланың үҙәгендә ята. Хәҙерге Комсомольская, Постникова, Цвилинга урамдары менән сикләнгән.

Беловка[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Беловка—Ырымбурҙың тарихи районы. Белов тигән купец исеменән. Ул XX быуатта ошо урында «Вокзал» ҡорамаһы төҙөгән. Унда һәр кис музыка уйнап торған[17].

Беловканың архитектура ансамбле башлыса XVIII-XIX быуаттарҙа төҙөлгән йорттарҙан тора[18]. Административ яҡтан Көньяҡ округы, Үҙәк районында урынлашҡан.

Иҫтәлекле урындары.

  • Совет урамы, 2-се йорт. Эллекке Ырымбур губернаһының Хәрби губернаторҙарҙы штабы. Был йортта 1920-1923 йылдарҙа Ҡаҙағстандың беренсе Хөкүмәте урынлаша, Ырымбур Ҡаҙағстандың беренсе баш ҡалаһы булып торған. Ошо йортта шулай уҡ Муса Йәлил эшләп киткән. Хәҙерге көндә Ырымбур дәүләт педагогия университеты корпусы.
  • Набережная урамы, 29-сы йорт. Хәҙерге көндә Ырымбурҙың тарихы музейы. Эллекке Гауптвахта. Алдында Александр Сергеевич Пушкинға һәйкәл ҡуйылған.
  • XVIII быуатта ҡуйылған Елизавета ҡапҡалары [19].
  • Яйыҡ аша «Европанан Азияға» Элмәк канат юлы .
  • 1953 йылдың 7 ноябрендә асылған Валерий Чкаловҡа һәйкәл
  • Генерал–майор Бикбулатов тарафынан ултыртылған Зауральная сауҡалығы.
  • Набережная урамы, 14-се йорт. Ошо йортта беренсе космонавт Юрий Гагарин уҡыған. Мемориаль таҡта ҡуйылған.
  • Советская урамы, 5-се йорт. Хәҙерге көндә Ырымбур дәүләт медицина академияһының баш корпусы. Алдында бөйөк урыҫ табибтары Н. И. Пирогов, И. П. Павлов, С. П. Боткин, Н. А. Семашко бюстары.
  • Беренсе уҡытыусаға һәйкәл. 2012 йылда асыла.
  • Табын Божья Матерь иконаһының Храмы.
  • Неплюев кадет корпусы йорто.
  • А. С. Пушкин һәм В. И. Даль һәйкәле.
  • М. Горький исемендәге драма театры.

Юғары уҡыу йорттары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Сәнғәт һәм мәҙәниәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

  • М. Горький исемендәге драма театры (1997 йылдан баш режиссер Исрафилов Рифҡәт Вәкил улы)
  • Музыка комедияһы өлкә дәүләт театры
  • Ҡурсаҡ театры
  • «Пьеро» муниципаль ҡурсаҡ театры
  • Мирхәйҙәр Фәйзи исемендәге Татар дәүләт драма театры (1905 йылда асылған)
  • Урыҫ халыҡ академия хоры

2007 йылдың 30 июлендә Ырымбурҙың Милли ауылында башҡорт йорт-музейы асылған. [20]

Климаты[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Ырымбурҙың климаты – киҫкен-континенталь. Йәй йылы: йылдың биш айында уртаса тәүлек температураһы 20 °C; ҡыш һалҡынса, иң ҙур ҡар ҡатламы февралдә күҙәтелә (26 см). Бер йылда аяҙ, болотло һәм һүрән-һалҡын көндәр һаны бер тиң кимәлдә — 162, 160 һәм 143.

Ырымбурҙың бер йылға уртаса климат күрһәткестәре:

Ҡала климаты
Күрһәткес Ғин Фев Мар Апр Май Июн Июл Авг Сен Окт Ноя Дек Йыл
Абсолют максимум, °C 4,7 5,8 18,9 31,3 36,5 39,8 41,6 40,9 38,0 27,0 19,2 8,1
Уртаса максимум, °C −8 −7,2 −0,8 12,8 22,1 27,5 29,0 27,4 20,9 11,2 0,3 −5,9
Уртаса температура, °C −11,8 −11,5 −5,2 6,9 15,2 20,6 22,3 20,3 14,0 5,9 −3,2 −9,5 5,3
Уртаса минимум, °C −15,5 −15,7 −9,3 1,7 8,5 13,8 15,6 13,6 7,9 1,6 −6,1 −13,1
Абсолют минимум, °C −43,2 −40,1 −36,8 −26 −5,7 −0,7 4,9 −0,9 −5,3 −19,8 −35,7 −39,2
Яуым-төшөм нормаһы, мм 29 22 25 28 30 36 41 29 26 34 33 31 364
Сығанаҡ: Погода и климат

Халыҡ үҙгәреү[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

1811[21] 1840[21] 1856[21] 1863[21] 1897[21] 1913[21] 1926[21] 1931[21] 1939[21] 1959[22] 1970[23] 1979[24] 1989[25] 2002[26] 2010
~5 400 ~14 600 ~13 700 ~27 600 ~72 400 ~100 100 ~122 200 ~129 500 ~171 900 267 317 344 266 458 747 546 501 549 361 546 987

Милли составы. 2010 иҫәп алыу буйынса Ырымбурҙың милли составы [27]

Халыҡ Һан, кеше милләтте әйткән кешеләрҙән %
урыҫтар 444 470 83,45 %
татарҙар 41 451 7,78 %
ҡаҙаҡтар 10 796 2,03 %
украиндар 10 502 1,97 %
башҡорттар 5 890 1,10 %
әрмәндәр 3 378 0,63 %
мордва 2 750 0,52 %
башҡа милләттәр 13 409 2,52 %
Милләтте әйткән дөйөм халыҡ 532 646 100,0 %
Ырымбурҙа йәшәүсе дөйөм халыҡ 548 331
Ырымбур ҡала округта йәшәғән дөйөм халыҡ 563 900

Транспорт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Ырымбур – эре транспорт төйөнө.Ҡалала Һамарға, Орскка, Уральскка, Аҡтүбәгә, Өфөгә барған юлдар киҫелешә. Ҡала аша федераль юл Ҡазан (ҡала)ЫрымбурАҡбулак — "Ҡаҙағстан сиге" үтә.

Поездар Мәскәүгә, Екатринбургҡа, Өфөгә, Һамарға, Силәбгә, Киевҡа, Адлерға, Ташкентҡа, Астанаға, Бишкеккә йөрөй. Ҡала яны электропоездары Новосергиевка, Аҡбулаҡ, Ҡыуандыҡ, Һарыҡташ, Һаҡмарға йөрөй.

Ҡалала ике аэродром: хәрби (Ырымбур-2, Төнъяк) һәм Гагарин исемендәге аэропорт. Аэропортта «Ырымбур авилинялары» (OrenAir) теркәлғән.

Ырымбурҙың мәсеттәре[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

  1. Меновнин мәсете — 1930 йылда ябылды, Меновой двор комплексы менән бергә һүтелгән
  2. 1-се йәмиғ мәсете — 1930 йылда ябылды, йортта кешеләр йәшәй
  3. Ҡаруанһарай (2-се йәмиғ мәсете)
  4. Ырымбур Үҙәк мәсете (3-сө йәмиғ мәсете)
  5. 4-се йәмиғ мәсете—1930 йылда ябылды., йорт хәрби госпиталь биләмәһендә урынлаша
  6. Сөләймәниә мәсете (5-се йәмиғ мәсете)
  7. Хөсәйениә мәсете (6-сы йәмиғ мәсете)
  8. Рамаҙан мәсете (Ырымбур) (7-се йәмиғ мәсете)
Ырымбур мамыҡ шәле Рәсәй Почтаһы маркаһы, 2013 йыл, Ҡалып:ЦФА

Сәнәғәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Ҡалала газ эшкәртеү, машиналар төҙөү сәнәғәте әһәмиәтле:

  1. Полимер торбалар заводы
  2. Интер РАО ЕЭСтын федераль селттәр компанияһы филиалы
  3. Башнефтьтең «Оренбургнефтепродукт» Асыҡ Акционерҙар Йәмғиәте АЗСтар һәм базалар
  4. «Гидропресс» Асыҡ Акционерҙар Йәмғиәте
  5. «Нефтемаслозавод» Асыҡ Акционерҙар Йәмғиәте
  6. «Оренбург Водоканал» Яуаплығы Сикләнғән Йәмғиәте ("Росводоканал" холдингы составында)

Ырымбур менән бәйле шәхестәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Һәйкәлдәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Галерея[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Шулай уҡ карағыҙ[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]

  1. [1]
  2. Ырымбур Вокзалы
  3. [[2]]
  4. Башҡортостан энциклопедияһында Башҡорт шураһы
  5. [3]
  6. [сайты]
  7. [[4]]
  8. [Газпром етештереү Ырмыбур ЯСЙ сайты]
  9. [5]
  10. [6]. История гимна Оренбурга
  11. Административные округа с официального сайта г. Оренбурга
  12. Посёлок Бёрды
  13. О Бердах
  14. Оренбург: от Парижа до Китая (урыҫ.). Sometrouble.livejournal.com. Тәүге сығанаҡтан архивланған 12 июль 2013.
  15. Елена Кузнецова, Сергей Пронь. Гибель детей в Шанхае — явление почти нормальное (урыҫ.). Оrenburg.rfn.ru. Тәүге сығанаҡтан архивланған 12 июль 2013.
  16. Гостиный двор журналы
  17. Беловка
  18. http://www.rutraveller.ru/place/14623 Беловканың архитектура ансамбле XVIII-IXX быуаттарҙа төҙөлгән йорттарҙан тора
  19. Иске Ырымбур
  20. Ырымбурҙың Милли ауылында йорт-музей тураһында
  21. 21,0 21,1 21,2 21,3 21,4 21,5 21,6 21,7 21,8 http://www.mojgorod.ru/orenburg_obl/orenburg/
  22. [7]
  23. [8]
  24. [9]
  25. [10]
  26. [11]
  27. Итоги Всероссийской переписи населения 2010 года
  28. [ http://www.orenburzhie.ru/?p=7559 Ырымбур өлкәһе Хөкүмәте йорто]]