Ғафури районы

Ғафури районы урыҫ. Гафурийский район
Ил	Рәсәй
Статус	Муниципаль район
Төбәк	Башҡортостан
Эске бүленеш	16 ауыл биләмәһе
Административ үҙәге	Красноусол ауылы
Хакимиәт башлығы	Ибрагимов Габдулхат Хайруллович
Халыҡ һаны	35605 кеше
Халыҡ тығыҙлығы	12
Майҙаны	3039 км²
Сәғәт бүлкәте	MSK +2
Автомобиль коды	02, 102

Ғафури районы (урыҫ. Гафурийский район) – Башҡортостандағы муниципаль район. Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының көнбайыш итәгендә урынлашҡан. 1930 йылда Красноусол районы ойошторолған, 1940 йылда хәҙерге исеме бирелә. Район үҙәге — Красноусол ҡасабаһы. Өфөгә — 130 км, Стәрлетамаҡҡа — 60 км. Майҙаны — 3039 км2. Халыҡ һаны 2010 йыл — 35,6 мең (1970 йыл — 54,8; 1979 йыл — 44,4; 1989 йыл — 36,8, 1995 йыл — 35,1). Халыҡтың уртаса тығыҙлығы — 1 км2-ға 12 кеше. Районда 97 ауыл бар: шуларҙың иң ҙурҙары — Красноусол ҡасабаһы (10,8 мең кеше), Табын (1,9 мең) һәм Сәйетбаба (1,4 мең) ауылдары. Башҡорттар, урыҫтар һәм татарҙар күпселекте тәшкил итә.

Географияһы

Район территоряһының ҙур өлөшө таулы (иң бейек урыны 600—700 м-ға етә), ярайһы уҡ дымлы, киң япраҡлы һәм ҡайын ҡатыш уҫаҡ урмандар менән ҡапланған. Көнбайышыдағы тар тигеҙлекте Ағиҙел йылғаһы үҙәне биләй. Климаты бер аҙ ҡоро. Район ерҙәрендә һоро урман, туғай тупрағы һәм көлһыу ҡара тупраҡ өҫтөнлөк итә. Гидрографик селтәрен Ағиҙелдең уң яҡ ҡуш-ры Еҙем, Егән һәм Тоҙйылға (Усолка) йылғалары барлыҡҡа килтерә.

Ер аҫты байлыҡтарынан нефть (Табын, Ҡарлы), быяла доломиты (Ташлы), кварц ҡомо (Ҡотлоғужа, Ҡарауылтау), ҡом (Табын), ҡом-ҡырсын ҡатнашмаһы (Татар Һаҫыҡкүле, Табын), эзбизташ (Воскресенск), гипс (Аҡташ), кирбес сеймалы (Һамар, Үтәш) ятҡылыҡтары бар.

Аҡкүлдең тирә-яғында йәшәгән ҡондоҙ, һыуһар, шәшке, бурһыҡ һ.б. йәнлектәрҙе ҡурсалау өсөн Аҡкүл дәүләт заказнигы ойошторолған. Аҡкүл, Красноусол минераль һыуҙар, Ҡотлоғужа ауылы янындағы диңгеҙ фауналы өҫкө аҡбур осоро тоҡомдарының күренеп ятҡан урыны, Сәйетбаба ауылы эргәһендәге сәтләүек ҡыуаҡлыҡтары, Еҙем йылғаһының урта ағымындағы шыршылыҡтар тәбиғәт ҡомартҡылары тип иғлан ителгән.

Иҡтисад

Район иҡтисады ауыл хужалығы һәм урман сәнәғәте йүнәлешле. Ауыл хужалығы ерҙәре 85,2 мең га (райондың дөйөм майҙанының 28%) алып тора, шуның 50,3 мең га-һы — һөрөнтө ерҙәр, 12,2 — сабынлыҡтар һәм 22,7 мең га — көтөүлектәр. Райондың Көнбайышдағы тигеҙлек көньяҡ урман-дала зонаһына ҡарай һәм яҙғы бойҙай, шәкәр сөгөлдөрө, картуф, йәшелсә үҫтереүгә, һөт-ит йүн-дәге һыйыр малы, сусҡа һәм һарыҡ аҫырауға махсуслашҡан. Умартасылыҡ киң таралған. Райондың һөрөнтө ере күп булмаған көнсығыш тау-урман өлөшөндә ит-һөт йүн-дәге малсылыҡ өҫтөнлөк итә. Райондың 184,1 мең га майҙанын (Район территоряһының 60,6%) урман ҡаплай. Ағас запасы 28529,5 мең м3, күбеһен өлгөргән һәм оҙаҡ торған йомшаҡ япраҡлы ағастар тәшкил итә. Нефть ятҡылыҡтарында “Ишембайнефть” НГДУ-һы эш алып барауылы

Транспорт

Район територияһын Көнбайышта Өфө—Ырымбур тимер юлы киҫеп үтә. Талбаҙы— Красноусол һәм Архангель—Красноусол—Петровск автомобиль юлдары мөһим роль уйнай.

Социаль-мәҙәни өлкә

Районда 57 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 26 урта мәктәп; Красноусол ПУ-һы, 33 дөйөм китапхана, 46 клуб учреждениеһы, Ҡаранйылға ауылында Ж.Кейекбаев музейы, үҙәк Район һәм 3 ауыл участка дауаханаһы бар. Район территорияһында “Красноусол” курорты урынлашҡан. Башорт телендә “Табын”, урыҫ телендә “Звезда” газеталары сыға.

Һылтанмалар

• Башҡортостан. Ҡыҫҡа энциклопедия. «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәте. Өфө, 2007.
• Башҡортостан Республикаһы сайтында

Ғафури районы ауылдары

Абдулла | Антоновка | Архангел | Аҡ Таш | Аҡкүл | Аҡташ |Байөмбәт |Бакраҡ |Баҙыҡ |Белоозеровка | Берёзовка |Борон |Бурлы |Бәләкәй Үтәш | Войновка |Героевка | Дарьино | Дмитриевка | Дмитриевка | Ерек | Ерекле |Еҙем-Ҡаран | Заречье | Ибраһим | Ивановка | Игенселәр |Иктисад |Имәндәш | Имәнлек |Инйылға |Йөҙимән |Красноусольский |Кузьма - Александровка |Курорт | Луговая | Михайловка |Мораҙ | Мораҡ |Мәндем | Некрасовка |Ноябревка |Оло Үтәш | Павловка | Петропавловка | Победа | Родина | Софья | Суходол | Сәйетбаба | Тайыш |Татар һаҫыҡкүле |Ташаҫты | Ташлы |Толпар | Туғай | Туғай |Түбәнге Ташбүкән | Уваровка |Умартасылыҡ совхозы | Урал |Урта Утяш |Урыҫ Һаҫыҡкүле | Уҫман |Цапаловка | Юлыҡ | Юрмаш | Яугилде | Яҡтыкүл |Яңы Бурлы |Яңы Ерек |Яңы Заһит | Яңы Семеновка |Яңы Тайыш | Яңы Троевка |Яңы Ҡарамыш |Яңы Ҡауарҙы |Яңы Әлдәшле |Яңғыҙҡайын | Ҡаранйылға | Ҡарағай |Ҡарлы |Ҡауарҙы |Ҡолхан |Ҡормантау |Ҡотлоғужа | Ҡурғашлы |Ҡыҙыл Дубровка | Ҡыҙыл Октябрь | Ҡыҙылъяр |Үзбәк |Үрге Ташбүкән |Үтәк | Һабай |Әхмәт |