Ҡаҙаҡ теле

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Ҡаҙаҡ теле
Үҙатама: Қазақ тілі
Илдәр: Ҡаҙағстан; Рәсәй, Үзбәкстан, Ҡытай, Төркиә
Рәсми статусы: Ҡаҙағстан
Телде белеүселәрҙең дөйөм һаны: 12 млн.
Классификация (?)
Категория: Евразия телдәре
Алтай ғаиләһе
Төрки тармағы
Ҡыпсаҡ төркөмө
Ҡыпсаҡ-нуғай төркөмсәһе
Яҙма: Кириллик әлифбәһе,
Латин әлифбәһе
Тел кодтары (?)
ГОСТ 7.75–97: каз 255
ISO 639-1: kk
ISO 639-2: kaz
ISO 639-3: kaz

Ҡаҙаҡ телеҡаҙаҡ халҡының милли теле, Ҡаҙағстан Республикаһының дәүләт теле. Шулай уҡ Ҡаҙағстан менән күрше булған РФ өлкәләрендә, Ҡырғыҙстанда, Тажикстанда, Төркмәнстанда, Үзбәкстанда, Афғанстанда, Иранда, Ҡытайҙа, Монголияла, Пакистанда, Төркиәлә һ.б. таралған Төрки телдәренең ҡыпсаҡ төркөмөнөң ҡыпсаҡ-нуғай төркөмсәһенә ҡарай. Морфологик тибы буйынса агглютинатив телдәр иҫәбенә инә.

Ҡаҙаҡ теле донъя кимәлендә[үҙгәртергә]

Донъяла ҡаҙаҡ телендә һөйләшеүселәр һаны 11 млн ашыу кеше ; БР‑ҙа 4 меңдән ашыу (2010). Ҡарағалпаҡ теленә яҡын. Боронғо ҡыпсаҡ ҡәбиләләре теленә барып тоташа. Әҙәби ҡаҙаҡ теле 16 быуатта үҫешә башлай, ҡаҙаҡ йәнле һөйләү теле һәм Урта Азия төрки теленигеҙендә 19 быуаттың 2‑се яртыһында тулыһынса формалаша. Ҡаҙаҡ теленең аныҡ ҡына диалект бүленеше юҡ.

Һөйләштәре[үҙгәртергә]

Ҡаҙағстанда 4 һөйләш төркөмөн айырып йөрөтәләр:

  • көнсығыш
  • көнбайыш
  • үҙәк‑төньяҡ
  • көньяҡ

Ҡаҙаҡ теле фонетикаһы өсөн, башҡорт телендәге кеүек үк, палаталь гармония хас, сағыштырыу: ҡаҙаҡса “жасушыларымыз” – башҡортса “яҙыусыларыбыҙ”; [с] һәм [ж] тартынҡылары башҡорт телендәге [ш] һәм [й] тартынҡыларына тура килә, сағыштырыу.: ҡаҙаҡса “бас” ба[с] – башҡортса “баш” ба[ш]; “жақсы” [ж]аҡсы – “яҡшы” [йа]ҡшы һ.б. Ҡайһы бер ғәрәп һәм фарсы сығанаҡлы һүҙ яһаусы аффикстар (‑кар/‑кер, ‑ғар/‑гер, ‑кор, ‑паз һ.б.) төрки сығанаҡлы нигеҙҙәрҙән яңы һүҙҙәр яһауҙа ҡулланыла: “iскер” (эшлекле), “арбакеш” (ылаусы), “бiлiмпаз” (ғалим) һ.б.

Морфологияһы[үҙгәртергә]

Морфологияла башҡорт телендәге бергәлек, ниәт-маҡсат һәм ҡорал мәғәнәләрен белдереүсе “менән” бәйләүесе ‑мен/‑пен һәм ‑менен/‑пенен аффикстары аша бирелә, улар параллель ҡулланыла, сағ.: ҡаҙаҡса “атпенен” һәм “атпен” – башҡортса “ат менән”, “менiменен” һәм “менiмен” – “минең менән”. Юҡлыҡ формалары башҡ. телендәге “түгел” модаль һүҙенә тура килгән “емес” киҫәксәһе м‑н бирелә, сағ.: ҡаҙаҡса “кәрi емес” – башҡортса “ҡарт түгел” һ.б.

Һүҙлек составы[үҙгәртергә]

Ҡаҙаҡ теле һүҙлек составы нигеҙендә дөйөм төрки лексикаһы ята; ғәрәп теленән, иран теленән, урыҫ теленән үҙләштерелгән һүҙҙәр бар. Синтаксиста сифат ҡылым, хәл ҡылым менән төҙөлгән конструкциялар киң ҡулланыла. 1929 йылға тиклем яҙыу ғәрәп яҙмаһы нигеҙендә, 1929 йылдан алып латиницала, 1940 йылдан кириллицала башҡарыла. Хәҙерге ҡаҙаҡ алфавиты 42 хәрефтән тора.

Әҙәбиәт[үҙгәртергә]

  • Кайдаров А.Т. Казахский язык //Языки мира. Тюркские языки. Бишкек, 1997.
Википедия Был мәҡәлә тамамланмаған. Һеҙ уны мөхәррирләп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
Был иҫкәрмәне дөрөҫөрәге менән алмаштырыр кәрәк.