Әхмәтзәки Вәлиди Туған

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Әхмәтзәки Әхмәтшаһ улы Вәлидов
Velidi.jpg
Псевдонимы:

Туған

Тыуған:

10 декабр 1890({{padleft:1890|4|0}}-{{padleft:12|2|0}}-{{padleft:10|2|0}})

Тыуған урыны:

Рәсәй империяһы Рәсәй империяһы, Өфө губернаһы, Стәрлетамаҡ өйәҙе, Көҙән Илсек-Тимер олоҫы (хәҙерге Ишембай районы)

Вафат:

26 июль 1970({{padleft:1970|4|0}}-{{padleft:7|2|0}}-{{padleft:26|2|0}}) (79 лет)

Вафат урыны:

Төркиә Төркиә, Истанбул

Гражданлығы:

Рәсәй империяһы Рәсәй империяһы
Флаг башкир.png Башҡортостан
Төркиә Төркиә

Белеме:

Вена университеты

Дине:

ислам

Эшмәкәрлек төрө:

сәйәсәт, көнсығышты өйрәнеү фәндәре

Автограф

Zeki Velidi Togan signature.svg

Әхмәтзәки Әхмәтшаһ улы Вәлидов Викимилектә
Әхмәтзәки Вәлидигә Санкт-Петербургта ҡуйылған һәйкәл
Ә. Валиди, А. Инан, Ғ. Таған. Будапешт, 1925.
Әхмәтзәки Вәлиди Туғандың шәжәрәһе

Әхмәтзәки Вәлиди Туған, Вәлидов Әхмәтзәки Әхмәтшаһ улы (төр. Ahmed Zeki Velidi Togan, Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Илсек-Тимер улысы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Ишембай районы Көҙән ауылында 1890 йылдың 10 декабрендә тыуған — 1970 йылдың 26 июлендә Төркиәлә Истанбул ҡалаһында үлгән) — күренекле сәйәсмән һәм дәүләт эшмәкәре, башҡорт милли азатлыҡ хәрәкәте етәксеһе, ғалим, шәрҡиәтсе һәм төркиәт белгесе, Фәлсәфә докторы (1935), профессор, Манчестер университетының мөхбир докторы (1967).

Тормош юлы[үҙгәртергә]

Әхмәтзәки Вәлиди хәҙерге Ишембай районына ҡараған Көҙән ауылында 1890 йылдың 10 декабрендә тыуған. Ата-бабалары Суҡлыҡай ырыуы башҡорттары.

Төп ваҡиғалар[үҙгәртергә]

  • 19131914Фирғәнә һәм Бохараға археографик экспедицияла ҡатнаша;
  • 1915 — Рәсәй Дәүләт Думаһының мосолман фракцияһында сәйәси эштә;
  • 1917 — башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте етәксеһе, тәүге өс башҡорт ҡоролтайының идеологияһын билдәләй. Башҡорт хөкүмәтен һәм ғәскәрен ойоштороу менән етәкселек итә;
  • 1920 — ВЦИК һәм РСФСР ХКС-ның «Автономиялы Башҡорт Совет Республикаһының дәүләт төҙөлөшө тураһында» ҡарары буйынса Башҡортостан Республикаһы хоҡуҡтарының сикләнеүенә килешмәйсә, большевиктар менән хеҙмәттәшлек итеүен туҡтата һәм баҫмасылар хәрәкәтенә ҡушыла. Урта Азия һәм Ҡаҙағстан баҫмасы төркөмдәре хәрәкәтен координациялаусы «Төркөстан милли берҙәмлеге» ойошмаһының рәйесе итеп һайлана;
  • 1923Төрөкмәнстандан Иранға китә;

Әхмәтзәки Вәлидиҙең башҡорт халҡына яҙған хушлашыу хаты[үҙгәртергә]

Башкортостандың Зәки Вәлиди буйынса төҙөлгән картаһы

Әхмәтзәки Вәлидиҙең халҡыбыҙға яҙған хушлашыу хаты әле лә заманса үткер һәм көнүҙәк яңғырай:

«Милләтебеҙҙең хоҡуҡтарын һәм хөрриәтен яҡлау юлында хәлемдән килгән ҡәҙәр көрәштем.

Хәҙер милләтебеҙ бүре тешенә эләккән һарыҡ хәлендә. Әммә был мәсьәләнең яңынан башланасаҡ кимәле бар: көрәште башҡаса ойоштороу. Рәсәйҙә Советтар хакимлығы мәсьәләһе, хәҙергә эске көрәш сифатында тамамланғандан һуң, артабан дәүләт-ара мәсьәләгә әүереләсәк. Уның менән һуңыраҡ бөйөк дәүләттәр мәшғүл буласаҡ. Ул киләсәктә бөйөк дәүләттәр мәсьәләһе булыуҙан да уҙып, бөтә донъя мәсьәләһенә әүерелер. ...Бөтә донъяны урыҫлаштырыу бойомға ашырырлыҡ эш түгел. Әммә был хәҡиҡәтте башҡа илдәрҙә тиҙ генә аңлай алмаҫтар. Бәлки, был хәҡиҡәттәрҙе аңлау өсөн һәр милләттән бер ни тиклем ваҡыт урыҫ хакимлығы аҫтында булыуы шарттыр.

Хәҙер ҡулығыҙҙан килгән ҡәҙәр әһәмиәт бирә торған мәсьәләләр шулдыр:

  1. ) Йәштәрҙең уҡыуы, уларҙан ғилем һәм техника белгестәрен әҙерләү менән шөғөлләнеү;
  2. ) Хосуси хужалыҡ эштәренән айырылып, кооперативтарға инеп, социализм аппаратында нығынып, милләткә шул юлда хеҙмәт итеүҙе вазифа итеп үҙ өҫтәренә алыуҙы теләгән эшлекле кешеләр күңеленә һеңдереү;
  3. ) Дин һәм телебеҙҙе һаҡлауға ғәйрәт сарыф итеү. Иң әшәке йәберләүҙәр ошо ике нигеҙҙә, йәғни дин һәм милли тел өлкәһендә эшләнәсәк. Был тәңгәлдә һис бер ниндәй ойошма йәшәтеп булмаҫ, сөнки ул Совет учреждениелары тарафынан буйһондоролоп, уларҙың мәнфәғәтенә хеҙмәт итәсәк. Шуға күрә дин һәм тел өсөн көрәште закон рөхсәт иткән саралар менән дә, йәшерен рәүештә лә алып барыу мотлаҡ буласаҡ;
  4. ) Көрәштең икенсе дәүерендә был мәсьәләләрҙең милләттәр-ара кимәлгә күтәреләсәгенә ышанып әҙерләнеү”.

Әҫәрҙәре[үҙгәртергә]

  • Төрөк вә татар тарихы. Ҡаҙан. 1912. (төрки телендә, башҡорт телендә әҫәр 1992, 2005 йылдарҙа нәшер ителә)
  • Biruni’s Picture of the World. Delhi, 1937.
  • lbn Fadlan’s Reisebericht // Abhandlungen für die Kunde des Morgenlandes, Leipzig. 1939. В. 24. N 3.
  • Völkerschaften des Chazarenreiches im neunten Jahrhundert // Korosi Csoma Archivum. 1940 Bd. 3
  • Umumi türk tarihine giriş. Istanbul, 1946.
  • Башҡорттар тарихы : (Ә. М. Юлдашбаевтың төрөк теленән тәрж.) / Әхмәтзәки Вәлиди Туған. — Тулыл. 2-се баҫ. — Өфө: Китап, 2005. — 304 б. (рус телендә китап 2010 нәшер ителә)
  • Әҫәрҙәр: 1917 йылға ҡәҙәр яҙылған әҫәрҙәре : [иҫке төрки теленән тәрж.] / [тәрж., аңлатма биреүсе, төҙ. һәм инеш һүҙ авторы Ә. Сәлихов]. — Өфө: Китап, 1996.

Һылтанмалар[үҙгәртергә]

Башҡортостандың үҙ ирке менән Рәсәй дәүләтенә ҡушылыуының 450 йыллығын байрам итеүҙең рәсми сайтындағы мәҡәлә

Википедия Был мәҡәлә тамамланмаған. Һеҙ уны мөхәррирләп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
Был иҫкәрмәне дөрөҫөрәге менән алмаштырыр кәрәк.