Өфө (ҡала)

Википедия – ирекле энциклопедия

Ҡала Өфө Флаг Герб Ил Рәсәй Субъект Башҡортостан Координаталар 54°44′ т. к. 55°58′ кс. о. (G) (Я) Эске бүленеү 7 район Ҡала хакимиәте башлығы Павел Качкаев Нигеҙ һалыныу 1574 Ҡала (башлап) 1586 Майҙан 753,7 км² Халыҡ 1023000 кеше (2007) Агломерация 1130000 Милли состав башҡорттар(00,00 %), урыҫтар (00,00 %), татарҙар (00,00 %) Этнохороним өфөлө, өфөлөләр Ваҡыт бүлкәте UTC+5, йәй UTC+6 Телефон коды +7 347 Почта индекстары 450000 — 450140 Автомобиль коды 02, 102 ОКАТО коды 80401 Сайт http://www.ufacity.info Өфө Вики-Һаҡлағыста

Өфө (ҡала), Башҡортостандың баш ҡалаһы. Ҡариҙел һәм Дим йылғаларының Ағиҙел йылғаһына ҡушылған ерендә урынлашҡан.

[үҙгәртергә] Тарихы

1574 йылдың иртә яҙында Ағиҙел йылғаһы менән Ҡариҙел йылғаһы ҡушылған бейек ярымутрауҙа Өфө ҡәлғәһенә нигеҙ һалына. Ул тулыһынса хәҙерге Дуҫлыҡ монументы урынлашҡан Беренсе май майҙанына һыйған. Уның дөйөм майзаны 1,2 гектар, стенаһының оҙонлоғо 440 метр самаһы булған. Башҡорттар ҡаланы тәүҙә Торатау тип, ә имән стеналар менән уратып алынғас, Имәнҡала тип йөрөтәләр.

1586 йылдан башлап Өфө ҡәлғәһе ҡала тип атала башлай. Ошо уҡ йылда Өфөгә стрелецтар отряды башында ҡаланың беренсе воеводаһы Михаил Нагой килә. Михаил Нагой Иван Грозныйҙың ҡатыны, Ҡабарҙа кенәзе Темрюктың ҡыҙы Марияның ҡустыһы була. Беренсе воеводаның исем-шәрифтәрен Михаил Ноғай тип тә аңлаталар. Мария Темрюковнаның әсәһе нуғай ҡыҙы булған. Был фамилияның сығышы шунан.

1592 йылда ҡалала 180 ир-ат, шул иҫәптән 150 стрелец, 3 пушканан атыусы йәшәгән. Башҡортостандың күпселек өлөшө Өфө өйәҙенә индерелә, ҡалған ерҙәре Верхо-турье, Ҡазан, Тобольск һәм Төмән воеводаларына буйһондорола.

2007 йылда Өфө-2 ҡаласығы урынында (Воровский- Пушкин урамдары киҫешкән урында) үткәрелгән археологик ҡаҙыныу эштәре һөҙөмтәһендә V—XVI быуаттарҙа был урында ҡәлғә булыуы асыҡлана. Ҡаҙыныу урынында саман кирбесенән төҙөлгән стена, биҙәнеү әйберҙәре, һауыт-һаба табыла.

• 1574 йылда ҡәлгә булараҡ төҙөлгән
• 1586 йылдан башлап ҡала булып иҫәпләнә
• 1708 йылдан Ҡаҙан губернаһына ингән
• 1728 йылдан Өфө провинцияһы үҙәге
• 1744 йылдан Ырымбур губернаһына беркетелгән
• 1781 йылдан Өфө наместниклығының үҙәге
• 1796 йылдан яңынан Ырымбур губернаһа составында
• 1802 йылдан граждандар губернаторы резиденцияһы һәм губерна учреждениелары булған губерна ҡалаһы
• 1865 йылдан Өфө губернаһы үҙәге
• 1922 йылдан Башҡортостандың баш ҡалаһы

[үҙгәртергә] Халҡы

Йылдар	Халыҡ һаны (кеше)	шул иҫәптән
		Башҡорттар	Урыҫтар	Татарҙар
XVII быуат урталары	700 - 800
1718	5,600
1811	9,200
1840	16,500
1865	20,100
1879	23,200
1886	27,000
1897	49,300
1913	100,700
1916	112,700
1920	92,800
1923	85,300
1926	98,500
1939	250,000
1959	546,900
1970	770,900
1979	976,858	92,678	568,504	240,881
1989	1,079,765	122,026	585,337	291,190
2002	1,049,479	154,928	530,136	294,399

	Башҡортостан ҡалалары
	Башҡала: Өфө Ағиҙел | Баймаҡ | Бәләбәй | Белорет | Бөрө | Благовещен | Дүртөйле | Дәүләкән | Ишембай | Күмертау | Мәләүез | Межгорье | Нефтекама | Октябрьск | Салауат | Сибай | Стәрлетамаҡ | Туймазы | Учалы | Яңауыл