Мөхәррирләү Йәшен һәм ялағай

{{Ук}}
[[Файл:Lightning3.jpg|thumb|Йәшен ялағайҙары]]
'''Йәшен'''  —   [[Ер атмосфераһы|атмосфералағы]] электр бушаныуы, ғәҙәттә көслө ямғыр яуғанда була, көслө яҡтылыҡ һыҙаты - ялағай ялтырауҙан, [[күк күкрәү|күк күкрәү]]ҙән торған тамамланған цикл.   Йәшендәр [[Венера (планета)|Венерала]], [[Юпитер (планета)|Юпитерҙа]], [[Сатурн (планета)|Сатурнда]], [[Уран (планета)|Уранда]] һәм башҡа күк есемдәрендә булыуы теркәлгән.
Йәшен бушаныуының [[ток көсө]] Ерҙә 10—500 мең [[ампер]], [[Электр көсөргәнеше|көсөргәнеш]] — тиҫтә миллиондан миллиард [[вольт]]ҡа тиклем тәшкил итә<ref>''Кошкин Н. И., Ширкевич М. Г.'' Справочник по элементарной физике. 5-е изд. М: Наука, 1972 г. С. 138</ref>.
Иң оҙон ялағай [[Оклахома|Оклахомала]]  2007 йылда теркәлгән. Уның оҙонлоғо 321 км тәшкил иткән. Иң оҙайлы ялағай [[Альп тауҙары]]нда булған. Ул 7,74 секунд дауам иткән<ref>[http://tass.ru/nauka/3625204 Ученые назвали самую протяженную и самую продолжительную молнии]</ref>.

== Ялағай ==
[[File:Raio.gif|thumb|Ялағайҙың барлыҡҡа килеүе]]
Ялағай - атмосферала ҡойма ямғырҙар ваҡытында болоттарҙа электр бушаныуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән йәшендең утлы һыҙаты. Артынса [[күк күкрәү|күк күкрәй]]. Йәшен ваҡытында бик ҡеүәтле электр барлыҡҡа килә. 

Көслө яҡтылыҡ атмосфераның ике нөктәһе араһында электр бушаныуы арҡаһында барлыҡҡа килә. Ул ер менән  болот йәки ике болот араһында барлыҡҡа килеүсән.  

Ялағай ике баҫҡыс үтә - беренсе бушанғанда ергә кире (-) заряд бирелә. Был ваҡытта ялағай ныҡ яҡтырмай. Ерҙән болотҡа ыңғай заряд күтәрелә. 50 м самаһындағы бейеклектә ике заряд осраша һәм барлыҡҡа килгән электр ҡеүәтенән  болотта бик яҡты һыҙат барлыҡҡа килә. Уның потенциаль ҡеүәте бер нисә  миллион вольтҡа етә ала.

== Өйрәнелеү тарихы ==

Йәшендең электр тәбиғәтле икәнен американ физик ''Франклин Бенджамин'' асҡан, уның  идеяһы менән ямғыр болотонан электр алыу тәжрибәһе үткәрелгән.

Франклиндың  йәшендең электр сығышлы икәнен өйрәнеү тәжрибәләре киң билдәле.  1750 йылда ул йәшен ваҡытында һауаға  осорғос (воздушный змей) ебәреп тәжрибә үткәрә һәм был хаҡта яҙып сыға. Был тәжрибәне тураһында ''Джозеф Пристли'' ҙа яҙа.

[[1989 йыл]]да  йәшендең түбәнге атмосферала айырым төрҙәре асыла   <ref name="Красные Эльфы и Синие Джеты">[http://meteoweb.ru/phen049.php Красные Эльфы и Синие Джеты]</ref> 1995 йылда юғары атмосферала Джет тип аталған төрө асыҡлана <ref name="Красные Эльфы и Синие Джеты" />.

== Йышлығы ==
[[Файл:Global lightning strikes.png|thumb|300px|слева|Йылына квадрат километрға тура килгән йәшендәр. 1995—2003 йылғы спутник күҙәтеүҙәре мәғлүмәттәре ]]
Йыш ҡына йәшен [[тропиктар|тропиктарҙа]] барлыҡҡа килә.

Йәшен [[Конго Демократик Республикаһы]]ның көнсығышында тауҙар араһындағы Кифук ауылында иң йыш осрай<ref>{{cite web|url=http://www.wondermondo.com/Countries/Af/CongoDR/SudKivu/Kifuka.htm|title=Kifuka – place where lightning strikes most often |accessdate=November 21, 2010|publisher=Wondermondo}}</ref>. Унда йылына  бер квадрат километрға 158 йәшен атыу тура килә<ref name="NOAA freq">{{cite web|url=http://sos.noaa.gov/datasets/Atmosphere/lightning.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080330025304/http://sos.noaa.gov/datasets/Atmosphere/lightning.html|archivedate=March 30, 2008|title=Annual Lightning Flash Rate |accessdate=February 8, 2009|publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration}}</ref>. Шулай уҡ йәшен [[Венесуэла|Венесуэлағы]]  Кататумбо тигән урынында,  [[Сингапур]]ҙа ла,<ref name="nea">{{cite web|url=http://app.nea.gov.sg/cms/htdocs/article.asp?pid=1203|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927224804/http://app.nea.gov.sg/cms/htdocs/article.asp?pid=1203|archivedate=2007-09-27|title=Lightning Activity in Singapore|accessdate=September 24, 2007|publisher=National Environmental Agency|date=2002}}</ref>, [[Бразилия|Бразилияның]] төньяғындағы [[Терезина]] ҡалаһында<ref name="Paesi">{{cite web|url=http://www.paesionline.com/south_america/brazil/teresina/introduction.asp|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080905040105/http://www.paesionline.com/south_america/brazil/teresina/introduction.asp|archivedate=September 5, 2008|title=Teresina: Vacations and Tourism|accessdate=September 24, 2007|work=Paesi Online}}</ref> һәм [[Флорида|Флоридалағы]] «Йәшендәр аллея»һында   йыш ата<ref name="alley">{{cite web|url=http://www.nasa.gov/centers/kennedy/news/lightning_alley.html|title=Staying Safe in Lightning Alley|accessdate=September 24, 2007|publisher=NASA|date=January 3, 2007}}</ref><ref name="fe">{{cite web|url=http://www.floridaenvironment.com/programs/fe00703.htm|title=Summer Lightning Ahead|accessdate=September 24, 2007|publisher=Florida Environment.com|date=2000|author=Pierce, Kevin|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071012160959/http://floridaenvironment.com/programs/fe00703.htm|archivedate=2007-10-12|deadlink=yes}}</ref>.

==Боронғо грек мифтарында==

* [[Аполлон]]дың улы [[Асклепий]], [[Эскулап]] — табибтар һәм табиблыҡ сәнғәте илаһы дауалау ғына түгел, үлектәрҙе терелткән. Донъялағы боҙолған тәртипте кире урынлаштырыу өсөн   Зевс уға йәшен менән атҡан<ref>Н. А. Кун «Легенды и мифы Древней Греции» ООО «Издательство АСТ» 2005—538,[6]с. ISBN 5-17-005305-3 Стр.35-36.</ref>.
* Ҡояш илаһы [[Гелиос]]тың улы [[Фаэтон]] бер мәл атаһының ҡояш арбаһына ултырып китергә булған, әммә ауыҙҙарынан ут бөркөп торған аттарға идара итергә хәленән килмәгән һәм Ерҙе саҡ ҡурҡыныс ялҡында һәләк итмәй ҡалған.  Асыуы килгән [[Зевс]]  Фаэтонды йәшен менән атҡан.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Стекольников И. К.'' Физика молнии и грозозащита, М. — Л., 1943;
* ''Разевиг Д. В.'' Атмосферные перенапряжения на линиях электропередачи, М. — Л., 1959;
* ''Юман М. А.'' Молния, пер. с англ., М., 1972;
* ''Имянитов И. М., Чубарина Е. В., Шварц Я. М.'' Электричество облаков. М.,1971.
* ''Базелян, Э. М., [[Райзер, Юрий Петрович|Райзер, Ю. П.]]'' Физика молнии и молниезащиты. — М., Физматлит, 2001. — 319 c. — ISBN 5-9221-0082-3

== Һылтанмалар==
<!-- Если у вас есть интересные фото или видео — грузите на Викисклад. Ссылок на своё «творчество» сюда лепить не надо. -->
* [http://www.lightningmaps.org/blitzortung/europe/index.php?lang=en LightningMaps.org] — радиоприемная сеть, ведущая онлайн-мониторинг вспышек молний и определение их местоположения в Европе (в том числе, в европейской части России), США и Австралии; см. также [http://www.lightningmaps.org/realtime?lang=en карту в квазиреальном масштабе времени].
* {{ВТ-ЭСБЕ|Молния|[[Броунов, Пётр Иванович|Броунов П. И.]]}}
* [http://nkj.ru/archive/articles/9014/ Молния: больше вопросов, чем ответов] — статья о современной точке зрения на молнии в журнале «[[Наука и жизнь]]».
* [http://www.liveinternet.ru/users/1233274/post109378476/ О молниях, и в частности о разряде из тропосферы в стратосферу]
* [http://meteoweb.ru/phen049.php Красные Эльфы и Синие Джеты].
* [https://www.youtube.com/watch?v=z0q7f4Q-2y8 Причины возникновения, влияние и способы защиты от молнии]{{уточнить}}
* [https://meteoinsider.com/kak-obrazuetsja-molnija/ Как образуется молния]

{{Һауа торошо}}
{{Тәбиғәт һәләкәттәре}}


[[Категория:Метеорология]]
[[Категория:Йәшен]]
[[Категория:Ут сығанаҡтары]]
[[Категория:Электр разрядтары]]