Мөхәррирләү Ғүмәр Хәйәм

{{Шәхес/Ислам|учёный
|персидский=عُمَر خَیّام نیشابوری
|изображение=Bucureşti_-_Omar_Khayam_1.jpg
|подпись=Ғүмәр Хәйәмгә [[Бухарест]]а ҡуйылған һәйкәл, [[Румыния]]
|должность=Исфаһан обсерваторияһының етәксеһе
|периодначало=1076|периодконец=1092
|имя рожд=Ғүмәр ибн Ибраһим Нишапури
|прозвище=Ғыяс әд-дин|отец=Ибраһим Нишапури}}
{{Ғәрәп исеме|лакаб=Ғыяс әд-дин|кунья=Әбел-Фатх|имя=Ғүмәр|нисба=Нишапури}}

'''Ғүмәр Хәйәм Нишапури''' ({{lang-fa|عُمَر خَیّام نیشابوری}}نیشابوری عُمَر خَیّام{{lang-fa|عُمَر خَیّام نیشابوری}}; <span title="[[:Ҡалып:Мусульманская дата]] г. х." style="border-bottom: 1px dotted; cursor: help; white-space: nowrap">[[18 май]] 1048 йыл</span>, Нишапур — [[4 декабрь]] 1131 йыл<ref>Amin Maalouf, "{{cite web|url=http://books.google.fr/books?client=firefox-a&id=78JcAAAAMAAJ&q=%224+December+1131%22&pgis=1#search|title=Samarkand}}</ref>, шунда уҡ) — фарсы философы, математик, астроном һәм шағир{{Sfn|Боголюбов|1983|страницы=501|с=501}}.

[[Алгебра]]ға кубик тигеҙләмәләр классификациялауҙы төҙөү һәм уларҙы конус киҫелештәр ярҙамында сисеү юлын табыу менән ҙур өлөш индергән. Бөтә донъяла күренекле шағир һәм философ булараҡ билдәле. Ул шулай уҡ [[Иран]]да һәм [[Афғанстан]]да хәҙерге ваҡытта ҡулланылған иң теүәл [[Календарь|календарҙар]] төҙөүсе булараҡ билдәле<ref>{{Книга|автор=[[Климишин, Иван Антонович|Климишин И. А.]]|заглавие=Календарь и хронология|издание=Изд. 3|место=М.|издательство=Наука|год=1990|страницы=38—39|страниц=478|isbn=5-02-014354-5}}</ref> Мозафар әл-Асфизарь һәм Абдуррахман әл-Хазини исемле ғалимдар — Хәйәмдең шәкерттәре.

== Исеме ==
Ғыя-әд-дин Әбел-Фатх Ғүмәр ибн Ибраһим әл-Нишапури Хәйәм
* '''غیاث الدین''' ''Ғыяс әд-дин'' — хитаб, «Дингә ярҙам».
* '''ابوالفتح ''' ''Әбел-Фатх'' — кунья, «Фатхтың атаһы» (уның «Фатх» исемле улы булмаған).
* '''عمر''' ''Ғүмәр'' — исм (шәхси исеме).
* '''بن ابراهیم''' ''ибраһим ибн'' — насаб, «Ибраһим улы».
* '''خیام''' ''Хәйәм '' — тахаллус, «палатка оҫтаһы» (атаһының һөнәрен күрһәтә; баш һүҙ «хайм» — палатка, ошо һүҙҙән боронғо рус һүҙе «хамовник» — текстильщик килеп сыҡҡан).
* '''نیشابورﻯ''' ''Нишапури'' — нисб, « Нишапур».

== Биографияһы ==
Хәҙерге [[Иран]]дың Хөрәсәндәге провинцияһы (Хөрәсән-Резави) Нишапур ҡалаһында тыуған. Палаточник Ғүмәрҙең улы булған, шулай уҡ уның Аиша исемле һеңлеһе була. 8 йәшендә [[математика]], [[астрономия]], [[Фәлсәфә|философия]] менән тәрәндән шөғөлләнә башлаған. 12 йәшендә Ғүмәр Нишапур [[мәҙрәсә]]һендә уҡый башлай. Һуңынан Балх, [[Сәмәрҡәнд]] һәм Бохара мәҙрәсәләрендә белем ала. Шунда ул отличие менән мосолмандарҙың хоҡуҡтары һәм [[медицина]] курстарын тамамлай, хәким, йәғни табип, квалификацияһына эйә була{{Sfn|НЭУ|2000—2005|loc=Умар Ҳайём|name=НЭУ}}. Әммә уны медицина практикаһы аҙ ҡыҙыҡһындыра. Ул билдәле астроном һәм математик Сабит ибн Ҡөррә әҫәрҙәрен, грек математиктарының хеҙмәттәрен өйрәнә.

Хәйәмдең бала сағы сәлжүктәрҙең Үҙәк Азияны баҫып алыу йылдарына тура килә. Был ҡаты осорҙа бик күп кешеләр, шул иҫәптән ғалимдар, һәләк ителә. Бының тураһында Ғүмәр Хәйәм үҙенең «Алгебра» китабының инеш һүҙендә әсенеп яҙып ҡалдырған.
[[Файл:At_the_Tomb_of_Omar_Khayyam_-_by_Jay_Hambidge.jpg|справа|мини|«Ғүмәр Хәйәм ҡәберендә» картинаһы ({{Тәржемәһеҙ 5|Джей Гамбидж|3=en|4=Jay Hambidge}}, 1911 йылдар тирәһе)]]
Үҙ ғүмеренең ун алты йәшендә Ғүмәр Хәйәм ҡаты юғалтыу кисерә: эпидемия ваҡытында башта уның атаһы , һуңынан әсәһе вафат була. Ошонан һуң атаһының йортон һәм оҫтаханаһын Ғүмәр һатып ебәрә һәм [[Сәмәрҡәнд]]ҡә юл тота. Сәмәрҡәнд ул саҡта Көнсығыштың танылған фән һәм мәҙәниәт үҙәге булып торған. Сәмәрҡәндтәге мәҙрәсәләрҙең береһендә Ғүмәр Хәйәм мәҙрәсә шәкерте булып китә. Ул уҡыу ваҡытында диспуттарҙа бер нисә тапҡыр сығыш яһай һәм кешеләрҙе үҙенең ғилемлелеге менән шаҡ ҡатыра, шунлыҡтан уны остаз итеп ҡуялар.

Шул ваҡыттағы башҡа эре ғалимдар кеүек, Ғүмәр Хәйәм дә бер ҡалала оҙаҡ ваҡыт йәшәмәгән. Дүрт йыл Сәмәрҡәндтә йәшәгәндән һуң, ул Бохараға күсеп килә һәм китап һаҡлағыста эшләй башлай. Ун йыл Бохарала йәшәү осоронда ул математика буйынса дүрт фундаменталь трактат яҙа.

1074 йылда уны Санжарҙар дәүләте үҙәге булған [[Исфаһан]]ға, сәлжүктәрҙең солтаны Мәлик шаһ I һарайына саҡырып алалар. Шаһтың баш вәзире Низам-әл-Мөлөк инициативаһы һәм яҡлауы буйынса Ғүмәр солтандың рухи остазы булып китә. Ике йылдан һуң Мәлик шаһ уны донъялағы иң эреләрҙең береһе булған һарай обсерваторияһының етәксеһе итеп тәғәйенләй{{Sfn|Глезер|1982|страницы=121|с=121}}. Был вазифала эшләү менән бер рәттән Ғүмәр математика менән шөғөлләнеүен дауам итеп кенә ҡалмай, хатта билдәле астроном булып та китә. Ул бер төркөм ғалимдар менән бергәләшеп григориан календарынан байтаҡҡа дөрөҫөрәк булған ҡояш календары төҙөй. Шул уҡ ваҡытта ҙур булмаған йондоҙҙар каталогын үҙ эсенә алған « Мәлик шаһ астрономик таблицаһын» төҙөй<ref>{{cite web|url=http://naturalhistory.narod.ru/Hronolog/IAI/IAI_8/Iai_8_Ogl.htm|title=Звездный каталог ал-Бируни с приложением каталогов Хайама и ат-Туси|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CW0WaTP9|archivedate=2012-11-28}}</ref>. Ошонда уҡ «Евклид китабының инеш һүҙҙәрендәге ауырлыҡтарына комментарий (аңлатма)» тигән өс китабын яҙа (1077 й.). Китаптарының икенсе һәм өсөнсөһөндә мөнәсәбәттәр тәғлимәте теорияһын һәм һандар тураһындағы тәғлимәтте тикшереп яҙа{{Sfn|Боголюбов|1983|страницы=501|с=501}} 1092 йылда, солтан Мәлик шаһ менән уны ҡурсалаусы вәзир Низам әл-Мөлөк вафат булғас, уның Исфаһанда йәшәү һәм эшләү осоро тамамлана. Аллаһыҙлыҡта ғәйепләнгән шағир сәлжүктәрҙең башҡалаһын ташлап китергә мәжбүр була.

Хәйәм ғүмеренең һуңғы сәғәттәре тураһында уның кейәүе хәтирәләренә таянып яҙыусы Хәйәмдең йәш замандашы Бейхаҡ һүҙҙәренән ошолар билдәле:

Бер заман Әбүғәлисинәнең «Сәләмәтләнеү тураһында» тигән китабын уҡып ултырған саҡта, Хәйәм үҙенә әжәл килеп еткәнен һиҙеп ҡала (был ваҡытта ул һикһән йәште үткән була). Уҡыған ерендә ул иң ауыр булған метафизик мәсьәлә тураһындағы «Күплектәге берлек» тигән бүлеккә еткәс, китап биттәре араһына ҡулында тотоп ултырған үҙенең алтын теш таҙартҡыс таяҡсаһын ҡыҫтыра һәм китап фолиантын ябып ҡуя. Шунан ул үҙ янына яҡындарын һәм уҡыусыларын саҡырып алып, васыятнамә яҙа ла ашау һәм эсеүҙән туҡтай. Төнгө йоҡоға китер алдынан ул Хоҙайға хөрмәт менән баш эйә, тубыҡланып: «Эй, Хоҙай! Ҡулымдан килгәнсе мин Һине аңларға тырыштым. Ғәфү ҡылсы мине! Һине аңланым, сөнки мин Һиңә яҡын килдем»- тип әйтә. Ошо һүҙҙәрҙе әйткәс, Ғүмәр Хәйәм баҡыйлыҡҡа китә.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==

=== Математика ===
«Алгебра мәсьәләләрен һәм алмукабаланы иҫбатлау тураһындағы трактатында» Хәйәм тигеҙләмәләрҙең классификацияһын бирә һәм 1, 2 һәм 3 дәрәжә тигеҙләмәләренең сиселеше тураһында яҙа{{Sfn|Глезер|1982|страницы=120|с=120}}. Трактаттың тәүге бүлектәрендә Хәйәм [[Квадрат тигеҙләмә|квадратлы тигеҙләмәләрҙе]] алгебраик юл менән сисеү методын элек [[әл-Хәрәзми]] яҙғанса бирә. Артабанғы бүлектәрендә ул кубик тигеҙләмәләрҙе Архимедҡа барып тоташҡан геометрик сисеү методы менән үҫтерә: был тигеҙләмәләрҙең тамыры булып бер-береһенә яҡын килеүсе ике конус киҫелешенең дөйөм нөктәһе тора тип билдәләй{{Sfn|Стройк|1984|страницы=97|с=97}}. Хәйәм был методты ҡулланып, тигеҙләмәләрҙең классификацияһын, конус киҫелештәрен һайлау алгоритмы типтарын, һандарҙың (ыңғай) тамырҙарын һәм ҙурлығын баһалауҙы нигеҙләй. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, Хәйәм кубик тигеҙләмәнең өс ыңғай тамырҙары булыуы мөмкинлеген күрмәгән. Хәйәм Карданоның алгебраик формулаларына тиклем үҙенең тикшеренеүҙәрендә барып етә алмаған, ләкин киләсәктә уларҙың сиселеше табыласағына ныҡ ышаныс белдергән.

Трактатының инеш һүҙендә Ғүмәр Хәйәм беҙҙең көндәргә тиклем еткән алгебра фәненә ғилми билдәләмә бирә, [[алгебра]]ны фән булараҡ раҫлай: алгебра — билдәһеҙ дәүмәлдәрҙең ҡайһы бер билдәле дәүмәлдәр менән мөнәсәбәттә тороуын билдәләү тураһындағы фән, һәм уның буйынса, өҫтәүенә, бындай билдәләү тигеҙләмәләр төҙөү һәм уларҙы сисеү ярҙамында башҡарыла, тип яҙа {{Sfn|Глезер|1982|страницы=120|с=120}}.

1077 йылда Хәйәм бик мөһим математик хеҙмәтен — «Евклид китабының инеш һүҙҙәрендәге ауырлыҡтарына комментарий(аңлатманы)» яҙып бөтөрә. Трактат өс китаптан тора; беренсеһе параллель тура һыҙыҡтар тураһында үҙенсәлекле теориянан тора, икенсе һәм өсөнсө китаптары мөнәсәбәттәр теорияһын һәм пропорцияларҙы(нисбәттәрҙе) камиллаштырыуға арналған{{Sfn|Глезер|1982|страницы=121|с=121}}. Беренсе китабында Хәйәм [[Евклид|Евклидтың V постулатын]] иҫбатларға тырыша һәм уны ябай һәм күҙгә күренеп торған эквивалент менән алыштыра: ''Ике ҡушылыусы тура һыҙыҡ киҫешергә тейеш''; асылда, был теореманы иҫбатлау барышында Ғүмәр Хәйәм Лобачевский һәм Риман геометрияһының беренсе теоремаларын иҫбатлай{{Sfn|Боголюбов|1983|страницы=501|с=501}}.

Артабан үҙ трактаттарында Хәйәм иррациональ һандарҙы тулыһынса законлы тип билдәләй, [[Евклид алгоритмы]]ндағы тура килеүсе айырымлыҡтарҙың тигеҙлеге ике мөнәсәбәттең тигеҙлеген билдәләүен әйтә. Евклид теорияһындағы пропорциялар(нисбәт) теорияһын ул һан теорияһына алмаштыра{{Sfn|Стройк|1984|страницы=97|с=97}}.

Шул уҡ ваҡытта "Комментарийҙарҙың «өсөнсө китабында, мөнәсәбәттәрҙе төҙөүгә (ҡабатлауға) бағышлап ''төҙөлгәнендә'', ''мөнәсәбәт'' һәм ''һан''» төшөнсәләрен өр-яңыса аңлата. Геометрик мөнәсәбәт өҙлөкһөҙ. Ике өҙлөкһөҙ геометрик дәүмәл ''A'' һәм ''B-ның мөнәсәбәттәрен ҡарап, ул былай тип фекер йөрөтә:'' «Берәмек һайлап алып, уның ''G'' дәүмәленә мөнәсәбәтен ''A'' һәм ''B мөнәсәбәтенә тигеҙләйбеҙ. ''G'' дәүмәленә һыҙыҡҡа, әйберҙең йөҙөнә, тәненә йәки мәленә ҡараған кеүек ҡарайбыҙ, әммә уның дәүмәлен аҡылдан тыш, ситләштерелгән кеүек һанап, уға һанға ҡараған кеүек ҡарайбыҙ, бары тик абсолют һәм ысын һандарға ҡараған кеүек кенә ҡарамайбыҙ<ref>То есть к [//ru.wikipedia.org/wiki/Натуральное_число натуральным числам].</ref>, сөнки ''A'' һәм ''B'' мөнәсәбәттәре йыш ҡына һан булмаҫҡа мөмкин. Бынан ары шуны белергә кәрәк: беҙ алған берәмек бүленә торған берәмек булып тора һәм ирекле рәүештә алынған ''G'' дәүмәле үрҙә мәғәнәһе күрһәтелгәнсә, һан булып ҡарала»<ref>''Омар Хайям.''</ref>. Математикаға бүленә торған берәмек һәм яңы барлыҡҡа килгән һандар төркөмөн индереп, Хәйәм теоретик рәүештә һан мәғәнәһен ыңғай ысын һандарға тиклем киңәйтеүҙе нигеҙләй. {{Sfn|Глезер|1982|страницы=124|с=124}}{{Sfn|Стройк|1984|страницы=97|с=97}}.

Математик Хәйәмдең тағы ла бер эше — «Алтын һәм көмөштән эшләнгән әйберҙәрҙә уларҙың өлөшөн билдәләү оҫталығы»{{Sfn|Боголюбов|1983|страницы=501|с=501}} китабы. Уның был хеҙмәте — беренсе тапҡыр [[Архимед]] тарафынан сиселгән ҡушылмалар тураһындағы классик мәсьәләләргә арналған {{Sfn|Глезер|1982|страницы=121—122|с=121—122}}.

=== Астрономия ===
Хәйәм [[Исфаһан]] астрономдарының төркөм етәксеһе була, сәлжүк солтаны Джалал әд-дин Малик шаһтың идара иткән сағында был төркөм өр-яңы ҡояш календары эшләй. Календарь рәсми рәүештә 1079 йылда ҡабул ителә. Уның төп тәғәйенләнеше [[Науруз]]ды (йыл башланыуҙы) мөмкин тиклем [[Көн менән төн тигеҙләнеше|яҙғы көн менән төндөң тигеҙлегенә]], Ҡояштың зодиак йондоҙлоғо [[Ҡуҙы (йондоҙлоҡ)|Ҡуҙыға]] инеүенә тап килтереү булған<ref>согласно Naṣīr-al-Dīn Ṭūsī.</ref>. Мәҫәлән, календарь ҡабул ителгән 468 һижрәт йылының 1 фарвардинаһы ([[Науруз]]) ай һижрәтенең 417 йылындағы 9 рамаҙан айының йома көнөнә һәм Йездигерд эраһының (15 март, 1079 йыл) 448 йылы, 19 фарвардинына тура килә. «Боронғо»<ref>qadīmī ({{lang-fa|قديمى}}</ref> йәки «фарсы»<ref>fārsī ({{lang-fa|فارسى}}</ref> зороастрий календарынан айырмалы рәүештә, яңы календарҙы солтан исеме менән— «Джалаль»<ref>jalālī ({{lang-fa|جلالی}}</ref> йәки «Мәлик» тип атап йөрөтә башлайҙар<ref>malekī ({{lang-fa|ملکی}}</ref>. "Джалаль"календарында ай көндәренең һаны ҡояштың теге йәки был ваҡытта зодиак тамғаларына инеү ваҡыты 29 көндән 32 көнгә тиклем тирбәлеүе мөмкин<ref name="Klimishin">{{книга|автор=Климишин И. А.&nbsp;|заглавие=Календарь и хронология|место=М.|издательство=Наука|год=1981|страниц=192}}</ref>. Шулай уҡ яңы ай исемдәре тәҡдим ителгән һәм зороастрий календарындағы кеүек һәр көнгә атама бирелгән. Тик был хәл уңышһыҙ тип табылған, һәм шунлыҡтан ай атамалары зодиак атамалары менән йөрөтөлә башлаған<ref>В [//ru.wikipedia.org/wiki/Фарси фарси] имена знаков Зодиака представляют собой заимствования из [//ru.wikipedia.org/wiki/Арабский_язык арабского языка]</ref>.

Астрономия күҙлегенән ҡарағанда «Джалаль» календары Хәйәм дәүерендә Европала йөрөгән боронғо рим [[Юлиан календары|григориан календарынан]] һәм һуңғы осорҙа Европаның [[григориан календары]]нан күпкә дөрөҫөрәк булған. Юлиан календарындағы "кәбисә йылы " циклы дүрт йылға бер тапҡыр тура килһә, ә григориан стиле буйынса «кәбисә йылы» 400 йылға 97 тапҡыр тура килһә, Хәйям нисбәте буйынса «кәбисә йылы» 33 йылға 8 тапҡыр була, ә ҡалған 25 йыл ғәҙәти йыл була. Был календарь [[Йыл|йылдың яҙғы көндөң һәм төндөң тигеҙлегенә]] тура килеүсе иң дөрөҫ календарь. Ғүмәр Хәйәм проекты хәҙерге көндә лә иран календары булып тора. Ул [[Иран]]да 1079 йылда рәсми рәүештә ҡабул ителгән<ref>''Heydari-Malayeri M.'' [http://aramis.obspm.fr/~heydari/divers/ir-cal-eng.html A concise review of the Iranian calendar.]</ref>.

Хәйәм шулай уҡ иң яҡты 100 йондоҙҙоң «Мәлик шаһ зидж» тигән каталогын төҙөгән һәм уны сәлжүк Мәлик шаһ ибн Апп Арыҫланға бағышлаған. 1079 йылда зижд буйынса йондоҙҙарҙы күҙәтеү башлана («был [беренсе] мәлик кәбисә йылының башы)»); уның ҡулъяҙмаһы һаҡланмаған, әммә күсермәләре бар<ref>Хаййам Омар. Трактаты. Перевод Б. А. Розенфельда. Редакция В. С. Сегаля и А. П. Юшкевича. Статья и комментарии Б. А. Розенфельда и А. П. Юшкевича. М., 1962.</ref>

== Робағи ==
Хәйәм тере сағында күренекле ғалим булараҡ билдәле була. Ул бөтә ғүмере буйына шиғри афоризмдар ([[робағи]]) яҙған, уларҙа тормош, кеше, ғилем тураһында үҙенең иң мөҡәтдәс фекерҙәрен хәмрийәт һәм зөхдийәт жанрҙарында ижад иткән. [[ХХ быуат]]та донъяла уның шиғырҙары тип иҫәпләнгән дүрт юллы шиғырҙар геометрик прогрессия менән арта һәм 5000-дән ашып китә. Моғайын, хоҙайға ҡаршы һәм иркен фекер йөрөтөүсе әҫәрҙәре өсөн эҙәрлекләнгән кешеләр үҙ шиғырҙарын Хәйәм исеме аҫтында яҙғандарҙыр. Ысынлап аныҡ ҡына Хәйәмдеке булған шиғырҙар билдәле түгел, ләкин ҡайһы бер тикшеренеүселәр Хәйәм — 300—500 робағиҙың авторы булырға мөмкин тип иҫәпләй<ref name="drevo">http://books.google.ru/books?id=nKUqLLDtz_cC&pg=PP6</ref>.

Ғүмәр Хәйәм оҙаҡ ваҡыт онотолоп тора. Викториан осоронда уның шиғырҙар дәфтәре осраҡлы рәүештә инглиз шағиры Эдвард Фицджеральд ҡулына барып эләгә. Ул башта робағиҙарҙы латин теленә, аҙаҡ инглиз теленә тәржемә итә. XХ быуат башында викториан дәүере поэзияһында ирекле һәм үҙенсәлекле рәүештә тәржемә ителгән робағиҙар иң популяр шиғриәт әҫәрҙәре булып тора<ref name="bbc">[http://www.bbc.co.uk/programmes/b043xpkd BBC Radio 4 — In Our Time, The Rubaiyat of Omar Khayyam]</ref> Ғүмәр Хәйәмдең бөтә донъяға билдәле гедонизмды яҡлауы, йәғни үлгәс тормошта ҡылғандар өсөн яуап биреүҙе инҡар итеүе, уның ҡаҙаныштарына ғилми ҡыҙыҡһыныу уята, улар яңынан асыла һәм яңынан аңланыла.

== Хәйәмдең әйтемдәре ==
«О небо, к подлецам щедра твоя рука: / Им — бани, мельницы и воды арыка́; / А кто душою чист, тому лишь корка хлеба. / Такое небо — тьфу! — не стоит и плевка».

== Хәйәм тураһында иҫтәлек ==
Хәйәмдең тере һүрәттәре һаҡланып ҡалмаһа ла, күп кенә фарсы телле һәм башҡа илдәрҙә (мәҫәлән, [[Дүшәмбе (ҡала)|Дүшәмбе]], [[Ашхабад]], [[Бухарест]]) шағирға һәйкәл ҡуйылған. [[1935 йыл]]да [[Әзербайжан әҙәбиәте|әзербайжан]] яҙыусыһы Джавид Гусейн Ғүмәр Хәйәмгә арнап "Хәйәм"тигән пьеса яҙа.<gallery widths="200px" heights="200px" perrow="5">
Bucureşti - Omar Khayam 3.jpg|Бухареста Ғүмәр Хәйәмғә ҡуйылған һәйкәл

Inscript in Morića Han.JPG|Ғүмәр Хәйәмдең Сараевола Морича Ханиға яҙған робағийы
Chayyam guyand kasan behescht ba hur chosch ast2.png|Ғүмәр Хәйәм робағийы 
033-Earth-could-not-answer-nor-the-Seas-that-mourn-q75-829x1159.jpg|Ғүмәр Хәйәмдең кәүҙәләнеше
Omar Khayyam.JPG|Ирандағы һәйкәл
Omar Khayyam Planetarium.jpg|Нишапурҙа Ғүмәр Хәйәм исемендәге планетарий 
</gallery>
* [[1970 йыл]]да Халыҡ-ара астрономия союзы Айҙың кире яғындағы кратерына Ғүмәр Хәйәмдең исемен бирә.

== Баҫма робағиҙар ==
рус теленә беренсе булып Ғүмәр Хәйәмде Л. В. Величко тәржемә итә(1891)<ref>[http://inosmi.ru/asia/20140522/220502737.html Знакомство с творческим наследием Омара Хайяма в России | ИноСМИ — Все, что достойно перевода]</ref>. рус теленә робағиҙың [https://ru.wikisource.org/wiki/Рубаи%20(Хайам/Бальмонт) хрестоматия тәржемәһен] (1910) Константин Бальмонт эшләй. рус телендәге ҡайһы бер робағи баҫмалары:
* ''Омар Хайям'' Рубайят. Перевёл с таджикского-фарси: Владимир Державин. Издательство «ИРФОН», Душанбе, 1965 г.
* ''Омар Хайям'' Рубаи. Пер. с фарси // Ирано-Таджикская поэзия. — М.:Художественная литература, 1974. — С. 101—124. / Библиотека всемирной литературы, серия 1, Т. 21.
* ''Омар Хайям'' Рубаи. — Ташкент, изд. ЦК КП Узбекистана, 1978. — 104 с., 200 000 экз.
* ''Омар Хайям'' Рубаи: Лучшие переводы / Сост.,вступ.статья, примеч. Ш. М. Шамухамедова. — Ташкент, Издательство ЦК Компартии Узбекистана, 1982. — 128 с., 7 вкл.л., 200 000 экз. (Избранная лирика Востока. Издание второе, дополненное)
* ''Омар Хайям'' Рубаи. Перевод С. Северцева — в: Великое Древо. Поэты Востока. М., 1984, с. 282—284.
* ''Омар Хайям'' Рубаи: Пер. с перс.-тадж. / Вступ. ст. З. Н. Ворожейкиной и А. Ш. Шахвердова; Сост. и примеч. А. Ш. Шахвердова. — Л.: Сов. писатель, 1986. — 320 с. Тираж 100 000 экз. (Библиотека поэта. Большая серия. Издание третье).
* {{Китап|заглавие=Омар Хайям: Рубайят. Сопоставление переводов.|ответственный=Малкович Р.Ш.|место=СПб.|издательство=Издательство [[РХГА]]|год=2012|страниц=696|isbn=978-5-88812-542-7|тираж=500}}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Хәмрийәт

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Умар Ҳайём'' — [http://www.ziyouz.com/index.php?option=com_remository&Itemid=57&func=fileinfo&id=584 Национальная энциклопедия Узбекистана]. — Ташкент, 2000—2005.{{Книга:НЭУ|У}}

=== Математика, фәлсәфә һәм тәбиғи фәндәр трактаттары ===
* Хайям Омар. О доказательстве задач алгебры и алмукабалы. Историко-математические исследования, 6, 1953. — С. 15—66.
* Хайям Омар. Комментарии к трудным постулатам книги Евклида. Историко-математические исследования, 6, 1953. — С. 67—107.
* Хайям Омар. Об искусстве определения золота и серебра в состоящем из них теле. Историко-математические исследования, 6, 1953. — С. 108—112.
* Хайям Омар. {{Cite web|title=Трактаты.|url=http://www.math.ru/lib/book/djvu/klassik/khayyam.djvu|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CW0XoldK|archivedate=2012-11-28}} / Перевод А. П. Юшкевича. Статья и комментарии Б. А. Розенфельда и А. П. Юшкевича. — М<span id="cxmwARM" tabindex="0">.</span>: Изд. вост. лит., 1961.
* Хаййам Омар. Трактаты. / Перевод Б. А. Розенфельда. Редакция В. С. Сегаля и А. П. Юшкевича. Статья и комментарии Б. А. Розенфельда и А. П. Юшкевича. — М<span id="cxmwARU" tabindex="0">.</span>, 1962.
* Хайям Омар. Первый алгебраический трактат. Историко-математические исследования, 15, 1963. — С. 445—472.
* Хайям Омар. О прямом кустасе. Историко-математические исследования, 19, 1974. — С. 274—278.
* Хайям Омар. Речь о родах, которые образуются квартой. Историко-математические исследования, 19, 1974. — С. 279—284.

=== Уның тураһында ===
* {{Китап|автор=М.-Н. О. Османов.|часть=Омар Хайям|ссылка часть=http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/167462/|заглавие=Большая советская энциклопедия|место=М.|издательство=Советская энциклопедия|год=1969—1978}}
* {{Китап|автор=М.-Н. Османов|часть=Омар Хайям|ссылка часть=http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke5/ke5-4333.htm|заглавие=Краткая литературная энциклопедия: В 9 т.|ответственный=Гл. ред. А. А. Сурков|место=М.|издательство=Сов. энцикл.|год=1968|том=5: Мурари — Припев}}
* {{Китап|часть=Омар Хайям|ссылка часть=http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_literature/3475/|заглавие=Литература и язык. Современная иллюстрированная энциклопедия|ответственный=Под редакцией проф. Горкина А.П.|место=М.|издательство=Росмэн|год=2006}}
* {{Cite web|title=История математики|url=http://www.math.ru/history/people/Ushkevich|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CW0ZIf1D|archivedate=2012-11-28}} с древнейших времён до начала XIX столетия (под ред. А. П. Юшкевича). — Т. I. — М<span id="cxmwASU" tabindex="0">.</span>: Наука, 1972.
* {{Китап|автор=Боголюбов А. Н.&nbsp;|заглавие=Математики. Механики. Биографический справочник|место=К.|издательство=Наукова думка|год=1983|страниц=639|ref=Боголюбов}}
* {{Китап|автор=Глезер Г. И.&nbsp;|заглавие=История математики в школе. VII—VIII классы|место=М.|издательство=Просвещение|год=1982|страниц=240|ref=Глезер}}
* {{Китап|автор=Крамар Ф. Д.&nbsp;|заглавие=Об исследованиях Омара Хайяма и Насирэддина Туси по теории параллельных линий|место=Алма-Ата|год=1964|ref=Крамар}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Хейям, Омар|[[Крымский, Агафангел Ефимович|Крымский А. Е.]]}}
* {{Китап|автор=Розенфельд Б. А., Юшкевич А. П.&nbsp;|заглавие=Омар Хайям|место=М.|издательство=Наука|год=1965|страниц=194|ref=Розенфельд, Юшкевич}}
* {{Китап|автор=Розенфельд Б. А., Юшкевич А. П.&nbsp;|заглавие=Теория параллельных линий на средневековом Востоке. IX—XIV вв|место=М.|издательство=Наука|год=1983|страниц=128|ref=Розенфельд, Юшкевич}}
* {{Китап|автор=Стройк Д. Я.&nbsp;|заглавие=Краткий очерк истории математики. 4-е изд|место=М.|издательство=Наука|год=1984|страниц=284|ref=Стройк}}
* {{Китап|автор=Султанов Ш. З., Султанов К. З.&nbsp;|заглавие={{cite web|url=http://zzl.lib.ru/catalog/14_o.shtml|title=Омар Хайям|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CW0aUM3S|archivedate=2012-11-28}}|место=М.|издательство=Мол. гвардия|год=1987|страниц=320|серия=Жизнь замечательных людей. — Вып. 679|ref=Султанов Ш. З., Султанов К. З.}}
* {{Мәҡәлә|автор=Шамсиддинов Д.&nbsp;|заглавие=Проблема общих понятий и научной абстракции в творчестве Омара Хайяма|издание=Философские науки|год=1987|номер=7|страницы=101—105|ref=Шамсиддинов}}
* {{Китап|автор=Ильясов Я.&nbsp;|заглавие=Заклинатель змей; Башня молчания: Повести|место=Ташкент|издательство=Изд-во лит. и искусства|год=1986|страниц=496|ref=Ильясов}}
* ''Гулиа Г. Д.'' Сказание об Омаре Хайяме. — М<span id="cxmwATM" tabindex="0">.</span>: Художественная литература, 1980. — 432 с.

== Һылтанмалар ==
* ОМАР ХАЙЯМ — рубаи, стихи афоризмы — лучшие переводы.
* Русские стихотворные переводы рубаи Омара Хайяма (1891—1997). Архивировано 28 ноября 2012 года.
* Биография и рубаи Омара Хайяма. Архивировано 28 ноября 2012 года.
* Изречения Омара Хайяма. Архивировано 28 ноября 2012 года.
* Афоризмы Омара Хайяма. Архивировано 28 ноября 2012 года.
* Омар Хайям. «Рубаи». Архивировано 28 ноября 2012 года.
* Омар Хайям в библиотеке Максима Мошкова
* Певец жизни
* Хайам в «Визуальном словаре». Архивировано 28 ноября 2012 года.
* «Японский городовой» — самая полная коллекция поэзии Омара Хайама. Составитель: Андрей Андриенко (недоступная ссылка — история). Архивировано 22 января 2000 года.(недоступная ссылка с 20-09-2015 [614 дней])
* Полный перевод рубаи Омара Хайяма. Переводчик: Игорь Голубев. Архивировано 28 ноября 2012 года.(недоступная ссылка с 20-09-2015 [614 дней])
* Омар Ибн-Ибрахим Нишапури Хайям — Литература Ирана X—XV в. Восток. ACADEMIA, Москва Ленинград, 1935.(недоступная ссылка с 20-09-2015 [614 дней])
* Омар Хайям на Притчи.ру. Архивировано 28 ноября 2012 года.

[[Категория:Алфавит буйынса астрономдар]]
[[Категория:Ислам философтары]]
[[Категория:XI быуат математиктары]]
[[Категория:Алфавит буйынса математиктар]]
[[Категория:Фарсы шағирҙары]]
[[Категория:Шәхестәр:Сәмәрҡәнд]]
[[Категория:Алфавит буйынса ислам шәхестәре]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]]
[[Категория:XI быуат шағирҙары]]
[[Категория:Иран шағирҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]]
[[Категория:18 майҙа тыуғандар]]
[[Категория:Тажик шағирҙары]]
[[Категория:4 декабрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:XI быуат философтары]]
[[Категория:Алфавит буйынса философтар]]
[[Категория:1048 йылда тыуғандар]]
[[Категория:1131 йылда вафат булғандар]]