Августов каналы
| Августов каналы | |
 | |
| Ҡайҙа ҡоя | Неман |
|---|---|
| Һыу йыйыу бассейны | бассейн Немана[d] |
| Бассейн майҙаны | 48 км² |
| Дәүләт |
 Польша Беларусь[1] |
| Административ-территориаль берәмек | Подляское воеводство[d] һәм Гродненская область[d] |
| Йылға тамағына тиклем алыҫлыҡ | 480,9 km |
| Диңгеҙ кимәленән бейеклек | 92 метр[2] һәм 115 метр[2] |
| Мираҫ статусы | Беларусь Республикаһының тарихи һәм мәҙәни ҡиммәттәренең дәүләт исемлеге[d], Тарихи ҡомартҡы (Польша)[d][3], Польшаның мәҙәни мираҫ ҡомартҡылары реестрындағы объект[d], Бөтә донъя мираҫы һынау исемлегендәге объект[d][4] һәм Белоруссиялағы ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекттарының һынау исемлеге[d][5] |
| Оҙонлоҡ | 6,5 km |
| Бөтә донъя мәҙәни мираҫы исемлегенә индереү критерийы | (i)[d] һәм (ii)[d] |
 | |
 Августов каналы Викимилектә | |
Августо́в кана́лы — Польшаның Подляк воеводствоһында һәм Белоруссияның Гродно өлкәһендә суднолар йөрөү каналы, Висла һәм Неман йылғаларын (Бебжа, Нетта һәм Ҡара Ганьча йылғалары аша) тоташтыра, гидротехник архитектура ҡомартҡыһы, Белоруссияла ЮНЕСКО Бөтә донъя мираҫы объекттарының исемлегенә кандидат булып тора.
Оҙонлоғо 101,2 км, шул иҫәптән Белоруссияла 22 км, Польша территорияһында яҡынса 79 км. Ул бер нисә шлюздарҙы һәм асылмалы күперҙәрҙе үҙ эсенә ала.
Төҙөлөү тарихы
[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]
Канал сәйәси һәм иҡтисади сәбәптәр арҡаһында төҙөлгән. Проектты Польша дәүләт эшмәкәре һәм иҡтисад министры кенәз Друцкий-Любецкий Франциск-Ксаверий (1779—1846) уйлап сығара. 1821 йылда Пруссия бер яҡлы рәүештә поляк һәм литва тауарҙарын үҙ территорияһы аша үткәреүҙе тыйыусы таможня пошлиналары индерә, был сауҙагәрҙәрҙең диңгеҙгә сығыуын ғәмәлдә бикләй. Польша батшалығы үҙәгенән (Рәсәй империяһы составында) Курландиялағы Рәсәй порттарына тиклем Пруссия территорияһын урап үткән транспорт коридоры төҙөүгә ашығыс ихтыяж тыуа. 1824 йылда дөйөм оҙонлоғо 395 км булған канал проекты император Александр I-гә тәҡдим ителә, ул уны шул уҡ йылда раҫлай.
Төҙөлөштөң беренсе етәксеһе булып полковник Игнатий Прондзинский (1792—1850) тора. 1826 йылда ул тоғролоҡһоҙлоҡ арҡаһында ҡулға алына һәм артабан ноябрь ихтилалынан һуң поляк революционерҙарында юғары вазифа биләй. Төп эш 1830 йылға тамамлана. Польша революцияһы (1830—1831) ваҡытында, уны баҫтырғанға тиклем бер ниндәй ҙә эш башҡарылмай. Төҙөлөштө инженер Теодор Урбанский тамамлай. Генерал Малле де Гранвиль һәм полковник Россман күҙәтеүе аҫтында каналда 7 меңдән ашыу эшсе эшләй. Канал 1839 йылда асыла, каналда 18 шлюз, күп һанлы быуа, күперҙәр төҙөлә.
1830 йылғы Польшаның ноябрь ихтилалы арҡаһында каналдың яңы сауҙа юлын Курланд порты Виндау (хәҙерге Вентспилс, Латвия) менән тоташтырыу өсөн тәғәйенләнгән һуңғы өлөшө («Виндау» участкаһы), төҙөлмәй ҡала. Ә иң мөһиме — 1837 йылдан Рәсәйҙә тимер юлдар төҙөлә башлай, һәм төҙөлөште дауам итеүҙән баш тарталар. Каналдың тамамланған өлөшө коммерция суднолары йөрөү һәм Висланан Неманға һәм кирегә ағас ташыу өсөн хеҙмәт иткән эске һыу юлы әһәмиәтен һаҡлап ҡала. «Берлиндар» тип аталған ағас баржалар канал буйлап йөрөйҙәр, ағымға ҡаршы уларҙы «тартыу» юлдары буйлап йә егелгән ат ярҙамында алып баралар, йә (бик һирәк) баржаны бурлактар тарта.
Бөтә донъя һуғыштары араһында канал тәү башлап туристарҙы йәлеп итеүсе урынға әйләнә. Домбровка шлюзында йыл һайын ҙур күләмдә «Диңгеҙ байрамы» үткәрелә. Гродно — Августов — Гродно маршруты буйынса даими рәүештә ике ишмә пассажирҙар пароходы йөрөй. Канал буйлап кәмәләрҙә һәм байдаркаларҙа йөҙөү өсөн бик яҡшы шарттар менән тәьмин ителгән абруйлы туристик маршрут үтә. Икенсе донъя һуғышында барған һуғыш хәрәкәттәре ваҡытында каналдың Белоруссия участкаһындағы гидротехник ҡоролмалары ҙур зыян күрә. Черток бүлеү шлюзы (53°52′13″ так как 23°40′17″ кс. оҙ.HGЯO) тулыһынса емерелә. Сигенгәндә немец ғәскәрҙәре өс шлюзды, һигеҙ быуаны һәм бер нисә күперҙе шартлата. Һуғыштан һуң каналдың Польша участкаһы тергеҙелә һәм туризм өсөн файҙаланыла; Беларусь участкаһы емерек хәлдә ҡала. 2004—2006 йылдарҙа Августов каналының Белоруссия участкаһында ла тергеҙеү эштәре башҡарыла.
2005 йылда каналда тик кәмәлә һәм каноэла йөрөүселәр өсөн сик аша сығыу халыҡ-ара пункты — Лесная-Рудовка асыла. 2008 йылдың октябрендә Польша һәм Белоруссияның сик буйы властары был сик аша үткәүелде йәйәүлеләр һәм велосипедсылар өсөн тиҙерәк асырға килешкән. Ул Европала тәүге яһалма һыу юлы булып тора, ике ҙур йылғаны — Висла һәм Неманды туранан-тура тоташтыра һәм көньяҡта Огинский каналы, Днепр, Березина һыу юлдары системаһы һәм Көнбайыш Двина аша Ҡара диңгеҙ менән бәйләнеште тәьмин итә.
География
[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]Канал боҙлоҡтан һуңғы геологик уйһыулыҡтар һәм бер нисә үҙән буйлап төҙөлгән. Ул Августов күлдәре һәм уларҙы тоташтырған йылғалар сылбыры буйлап бара. Һыу йыйыу бассейны майҙаны 82,67 км2 (Польшала 74,25 км2, Белоруссияла 8,42 км2) майҙанды биләй.
Туризм
[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]Августов каналында туризм 1920—1930-сы йылдарҙа үҫешә башлай. Әммә Икенсе донъя һуғышы һәм шартлатылған шлюздарҙы ремонтлау кәрәклеге арҡаһында каналда туризм эшмәкәрлеге туҡтатыла. Августов каналында туризм 20-се быуат аҙағында ғына тергеҙелә, туризмдың бер нисә төрө — экологик, иҫтәлекле урындарҙы ҡарау һәм спорт төрҙәре бер юлы әүҙемләшә.
Канал ете тәбиғи күлде: Нецко, Бяле, Студзеничне, Орле, Панево, Кшиве һәм Микашев, шулай уҡ ун бер йылғаны: Бебрза, Нетта, Чарна Ганца, Кленовница, Пласка (шулай уҡ Суха-Жечка, Сервянка, йәки Панювка), Микашувка, Перкуця, Шлямица, Волкушанка, Осташанка һәм Неман тоташтыра. Тәбиғи һыуһаҡлағыстар шлюздар һәм ҡойоу быуалары булған гидравлика ҡоролмалары менән тоташтырылған, шул иҫәптән хеҙмәтләндереү биналары, юлдар һәм күперҙәр бар. Запас һыу менән тулыландырыу буфер зонаһынан ситтән, һаҡланған биләмә сиктәрендә урынлашҡан Сайно, Серва һәм Вигра күлдәренең һыуҙары менән тәьмин ителә. Алты тарихи шлюз — Пшевензь, Панево, Перкуць, Соснувек, Тартак һәм Кудрынки, велосипедсылар һәм йәйәү туристар өсөн урман һуҡмағы буйлап еңел генә барып етмәле.
Ылыҫлы урмандар һәм күлдәрҙең, бигерәк тә Польшалағы Бебжа һәм Нетта йылғалары янындағы тәбиғи ландшафттарының тиңһеҙ матурлығы һәм боронғо сафлығы тәүтормош Августов урманын көнбайыштан көнсығышҡа тиклем тултыра. Туристарҙың күбеһе канал буйлап байдаркала, каноэла, моторлы кәмәлә йөрөүҙе, балыҡ тотоуҙы хуп күрә.
Белоруссия яғынан үҙ машинаһы менән Августов каналына барған туристарға Немново шлюзына һәм Соничи ауылына (Сопоцкин янында) юл тоторға кәңәш ителә. Унда Гроднонан да, Минскиҙан да барыу уңайлы.
Шулай уҡ каналдың бер өлөшөн һәм Августов күлдәрен Польша яғынан йылға трамвайында ҡарап сығырға мөмкин. Августов ҡалаһы Польшала каналда урынлашҡан.
Рәсәй һәм Беларусь граждандарына Августов каналының Белорусь өлөшөнә барыу өсөн бер ниндәй ҙә рөхсәт ҡағыҙҙары талап ителмәй: уның үҙәне һәм яр буйында урынлашҡан Гродно өлкәһенең Гродно районы Сопотскин ауыл советы ауылдары (Дмисевичи, Немново, Соничи, Черток, Тартак, Рынковцы, Усово һәм сик аша үткәреү пункты булған Лесная) Белоруссияның сик буйы зонаһына инмәй[6].
2016 йылдың көҙөнән Беларусь Республикаһы Президенты Указы менән бер нисә тиҫтә ил граждандарына, Белоруссияға инер алдынан 24 сәғәттән дә һуңға ҡалмай онлайн һатып алынған махсус туристик путевка буйынса, Августов каналына һәм уға яҡын территорияларға визаһыҙ инергә рөхсәт ителә. Бындай визаһыҙ йәшәү ваҡыты 5 көндән артыҡ түгел[7][8].
 |
 |
 |
| Немново. Хорошо видны все три камеры. | Памятная табличка на стенах шлюза. На левом снимке можно разглядеть её местоположение. | Вид на самую нижнюю камеру шлюза. |
Каналдың Белорусь өлөшөндә өс шлюз: pl (иң ҙуры, өс камералы, оҙонлоғо 43,5 м), Домбровка һәм pl һәм ике быуа бар. Белоруссия-Польша дәүләт сиге pl шлюзы аша үтә, унда 2005 йылдан алып үрҙә телгә алынған сик аша үткәүел эшләй.
 |
 |
 |
| Главный пролёт шлюза | Вид на запирающие ворота | Памятная табличка на польском языке на уровне воды. |
Шулай уҡ ҡарағыҙ
[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]- В. Колберг, 1807 йылда тыуған, Августов каналы инженеры була, «Wzory rysunków topograficznych» (1837), «Drogi żelazne w Europie» (1844), «Plan miasta stołecznego Warszawy» (1848) баҫтырып сығара.
Иҫкәрмәләр
[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]- ↑ GEOnet Names Server — 2018.
- 1 2 GeoNames (ингл.) — 2005.
- ↑ http://www.nid.pl/pl/Informacje_ogolne/Zabytki_w_Polsce/Pomniki_historii/Lista_miejsc/miejsce.php?ID=285
- ↑ http://whc.unesco.org/en/tentativelists/2101/
- ↑ http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1892/
- ↑ Перечень населенных пунктов, расположенных в пограничной зоне. Государственный пограничный комитет Республики Беларусь. Архивировано из оригинала 2 ғинуар 2018 года.
- ↑ Указ Президента Республики Беларусь от 23 августа 2016 года № 318 "Об установлении безвизового порядка въезда и выезда иностранных граждан". Дата обращения: 10 август 2024. Архивировано 10 август 2024 года.
- ↑ Гродно и Августовский канал для иностранцев стали доступнее. Дата обращения: 10 август 2024. Архивировано 10 август 2024 года.
Һылтанмалар
[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]- Августовский Канал на сайте UNESCO (ингл.). whc.unesco.org. Дата обращения: 16 июль 2019.
- Польская часть Канала на польском сайте (пол.). www.suwalszczyzna.pl. Дата обращения: 16 июль 2019.
- Августовский канал для туристов (проживание, питание, экскурсии). trofei.by. Дата обращения: 16 июль 2019.
- Белорусская часть канала на белорусском сайте. servisdor.ru. Дата обращения: 16 июль 2019. Архивировано из оригинала 29 май 2019 года..