Автоматик планета-ара станция

Автоматик планета-ара станция (АМС) — Ҡояш системаһындағы һәм тышҡы йыһандағы объекттарҙы өйрәнеү менән бәйле эштәрҙе башҡарыу өсөн планета-ара йыһан киңлегендә ( геоцентрик орбитала түгел) осоу өсөн тәғәйенләнгән пилотһыҙ йыһан аппараты. Геоцентрик орбитанан ситкә осоролған, әммә тәү сиратта Ҡояш системаһынан ситтә тикшеренеүҙәр үткәреү өсөн тәғәйенләнгән йыһан обсерваториялары (телескоптар) АМС тип иҫәпләнмәй^[2]. Яһалма Ер юлдаштары булған дәүләттәр бик күп тиҫтә тәшкил итһә лә, ҡатмарлы планета-ара йыһан станцияһы технологияларын үҙләштергән илдәр бер нисә генә: СССР (һәм уның вариҫы Рәсәй ), АҠШ, Европа йыһан агентлығы ЕСА ағзалары (22 Европа иле), Япония, Һиндостан, Ҡытай, шулай уҡ Исраил, Көньяҡ Корея, һәм Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре. Бынан тыш, Айға миссияны Исраил ебәрә, әммә ул уңышһыҙ тамамлана. Күпселек миссияларҙың маҡсаты булып Ай, Марс, Венера, һәм Ер тирәләй астероидтар тора, шул уҡ ваҡытта тик АҠШ һәм ESA ғына тышҡы Ҡояш системаһына (йәғни, төп астероид билбауынан ситтә) миссиялар ебәргән. Әле 20-нән ашыу миссия әүҙем эшләй.

Бурыстар

Ғәҙәттә, АМС ғилми тикшеренеү проекттарынан алып сәйәси демонстрацияларға тиклемге бер нисә бурысты башҡарыу өсөн тәғәйенләнгән. Тикшеренеү мәсьәләләре өсөн типик объекттар булып башҡа планеталар, карлик планеталар, уларҙың тәбиғи юлдаштары, кометалар, астероидтар, шулай уҡ Ҡояш һәм космос киңлеге тора. Бының менән бергә ғәҙәттә рельефты фотога төшөрөү, сканлау башҡарыла; магнит ҡырының, радиацияның, температураның ағымдағы параметрҙары үлсәнә; башҡа планетаның атмосфераһының, тупраҡтың һәм планетаның янындағы космик мөхиттең химик составы өйрәнелә; планетаның сейсмик характеристикалары тикшерелә.

Бәйләнеш

Тупланған үлсәүҙәр ваҡыт-ваҡыт радиобәйләнеш аша Ергә тапшырыла. Күпселек йыһан караптарының Ер менән ике йүнәлешле радиобәйләнеше бар, был уларҙы дистанцион идара ителеү приборҙары булараҡ ҡулланырға мөмкинлек бирә. Хәҙерге ваҡытта мәғлүмәт тапшырыу каналы булараҡ радиодиапазонындағы йышлыҡтар ҡулланыла. Планета-ара бәйләнеш өсөн лазерҙар ҡулланыу мөмкинлеге тикшерелә. Ҙур аралар мәғлүмәттәр менән алмашыуҙа һиҙелерлек тотҡарлыҡтар тыуҙыра, шуға күрә йыһан караптарын автоматлаштырыу кимәлен мөмкин тиклем арттырырға тырышалар. Заманса йыһан караптары юғары дәрәжәлә автономияға эйә һәм оҙайлы ваҡыт үҙ аллы эшләү өсөн борт компьютерҙарын файҙаланалар^[3]^[4].

Конструкцияһы

АМС-тар төрлө конструкцияға эйә була ала, әммә улар, ғәҙәттә, күп оҡшаш үҙенсәлектәргә эйә.

Хәҙерге ваҡытта АМС бортында электр энергияһы сығанаҡтары булып Ҡояш батареялары (күпселек осраҡта) йәки радиоизотоплы термоэлектрик генераторҙар тора. Радиоизотоп генераторҙары АМС Ҡояштан ҙур арауыҡта эшләргә тейеш булған осраҡтарҙа ҡулланыла, унда Ҡояш батареяларын ҡулланыу һөҙөмтәһеҙ^[5]. Махсус аккумулятор батарея мөмкин булған өҙөклөктәр осрағында электр энергияһы запасын тәьмин итә. Приборҙар бүлегендә унда урынлашҡан бөтә ҡоролмаларға ла нормаль эшләү өсөн етерлек температура тотола. Борттағы астроинерциаль навигация системаһы инерциаль датчиктарҙан, астрокорректорҙан (астрономик мәғлүмәтте йыйыу һәм алдан эшкәртеү ҡоролмаһы) тора; ерҙәге хеҙмәттәр менән берлектә ул йыһандағы мөйөшлө йүнәлеште һәм координаталарҙы билдәләй. АМС йыһанда йүнәлеште контролдә тотоу өсөн гиродиндар һәм коррекциялаусы ракета двигателдәре ҡуллана. Осош ваҡытында тиҙләтеү йәки тормозлау, шулай уҡ траекторияны коррекциялау өсөн ракета двигателдәре, ә һуңғы ваҡытта электр ракета двигателдәре ҡулланыла.

Радиоэлемтә өсөн башлыса гигагерц йышлыҡтарында эшләгән параболик һәм фазалы антенналар ҡулланыла. Ҙур йыһан караптары йыш ҡына айырыла торған конструкциялы була. Мәҫәлән, тәғәйенләнгән планетаға килеп еткәс, АМС тан төшөү аппараты айырыла ала, ул хәрәкәтһеҙ планета станцияһының йәки планетоходтың йомшаҡ ултырыуын тәьмин итә, йәки фәнни аппаратуралы аэростатты атмосферала урынлаштырыуҙы тәьмин итә^[6]. АМС-тың планетаның юлдашы орбитаһында ҡалған өлөшө (орбиталь станция) радиоретранслятор функцияһын үтәй ала.

Тарихы

Миссияһы өлөшләтә уңышлы булған, Ай эргәһенән осоп үткән тәүге автоматлаштырылған планета-ара станция - «Луна-1» (1959 йылдың ғинуары) була. Беренсе тулыһынса уңышлы миссия булып 1959 йылдың 14 сентябрендә Айға төшкән «Луна-2» тора. АМС-тың иң уңышлылары булып « Вояджер », «Венера», «Луна», «Маринер», «Пионер», «Викинг», «Вега», «Чан'э» сериялары аппараттар, шулай уҡ «Галилео», «Кассини», «Новые горизонты» аппараттары тора.

Иң оҙайлы эшләү ваҡыты буйынса рекордты 1977 йылда осоролған ике «Вояджер» аппараты күрһәтә.

АМС үҫешендә яңы этап булып ионлы һәм плазмалы электр двигателдәрен ҡулланыу тора. Бының миҫалы булып Dawn миссияһы тора, ул астероидтар билбауын тикшерә.

Автоматик планета-ара станциялар
«Маринер-9»
«Вояджер-2» йыһанда (һүрәт)
«Кассини-Гюйгенс» Сатурн тирәләй орбитаға сыға (һүрәт)
Темпель кометаһы янында «Дип Импакт» (һүрәт)
Чурюмов-Герасименко кометаһы янында «Розетта» йыһан_аппараты һәм «Филы» төшөрөлә торған аппарат (һүрәт)
Плутон-Харон системаһында «Новые горизонты» (һүрәт)
Юпитер тирәләй әйләнгән Юнона (һүрәт)
Чан'э-4 Айҙың артҡы яғында, фотоһүрәтте уны алып барған «Юйту-2» луноходы төшөргән

Планета-ара осош траекториялары

Зонд Ер тирәһенән сыҡҡас, уның траекторияһы Ҡояш тирәләй, Ер орбитаһына яҡын орбита рәүешендә буласаҡ. Икенсе планетаға, энергия күҙлегенән ҡарағанда, эллиптик Гоман траекторияһы буйынса барып етеү маҡсатҡа ярашлыраҡ. Яғыулыҡты иң күп экономиялауға өлгәшергә «Гравитацион маневр» —маршруттағы аралаш планеталарҙың гравитацион ҡырында йыһан аппаратын өҫтәмә тиҙләтеү ысулы, мөмкинлек бирә. Был бортҡа яғыулыҡты аҙыраҡ, тимәк, ҡорамалдарҙы күберәк алырға мөмкинлек бирә, әммә был маневр һәр ваҡыт тормошҡа ашырырлыҡ түгел.

Ерҙән автоматик планета-ара станция траекторияһын юғары аныҡлыҡ менән үлсәү өсөн бер нисә ер өҫтө станцияһы һәм үтә оҙон базалы радиоинтерферометрия ысулы ҡулланыла. Бынан тыш, йыһан карабы йүнәлешенә яҡын квазарҙан радио нурланыш ҡулланыла, сөнки квазарҙар, ҙур йыраҡлыҡта булыу сәбәпле, йондоҙҙарҙан айырмалы рәүештә, ғәмәлдә хәрәкәтһеҙ күренәләр. Мәҫәлән, «Экзомарс-2016» йыһан карабының траектория параметрҙарын билдәләү өсөн Р1514-24 квазарының радио нурланышы ҡулланылған^[7].

Шулай уҡ ҡарағыҙ

Планета-ара йыһан караптары исемлеге .
Карлик планеталар һәм астероидтарҙы тикшергән йыһан караптары исемлеге

Иҫкәрмәләр

↑ Энциклопедический словарь юного техника / сост. Б. В. Зубков, С. В. Чумаков. — 2-е изд. — М.: Педагогика, 1987. — С. 23.
↑ Space Probes (билдәһеҙ). National Geographic Education. National Geographic Society. Дата обращения: 11 июнь 2019. Архивировано 24 август 2020 года.
↑ K. Schilling, W. Flury Autonomy and on-board mission management aspects for the cassini titan probe (инг.) // Acta Astronautica. — Elsevier, 1990. — В. 1. — Т. 21. — С. 55—68. — DOI:10.1016/0094-5765(90)90106-U
↑ Richard Washington, Keith Golden, John Bresina, David E. Smith, Corin Anderson, Trey Smith. Autonomous Rovers for Mars Exploration (ингл.). NASA Ames Research Center. Дата обращения: 14 июнь 2019. Архивировано 23 март 2021 года.
↑ Basics of Space Flight - Solar System Exploration: NASA Science (ингл.). NASA Science. Дата обращения: 14 июнь 2019. Архивировано 11 июнь 2020 года.
↑ зонд для сбора различных данных, снаряд и т. п.
↑ Эйсмонт Н., Батанов О. «ЭкзоМарс»: от миссии-2016 к миссии-2020 (рус.) // Наука и жизнь. — 2017. — № 4. — С. 7—8.

Һылтанмалар

- Chronology of Lunar and Planetary Exploration на сайте NASA
- АМС ESA
- Все АМС НАСА
- Текущие АМС(недоступная ссылка)
- Иллюстрация, показывающая все АМС, запущенные к 2009 году(недоступная ссылка)
- АМС Роскосмоса

[1] Энциклопедический словарь юного техника / сост. Б. В. Зубков, С. В. Чумаков. — 2-е изд. — М.: Педагогика, 1987. — С. 23.

[2] Space Probes (билдәһеҙ). National Geographic Education. National Geographic Society. Дата обращения: 11 июнь 2019. Архивировано 24 август 2020 года.

[3] K. Schilling, W. Flury Autonomy and on-board mission management aspects for the cassini titan probe (инг.) // Acta Astronautica. — Elsevier, 1990. — В. 1. — Т. 21. — С. 55—68. — DOI:10.1016/0094-5765(90)90106-U

[4] Richard Washington, Keith Golden, John Bresina, David E. Smith, Corin Anderson, Trey Smith. Autonomous Rovers for Mars Exploration (ингл.). NASA Ames Research Center. Дата обращения: 14 июнь 2019. Архивировано 23 март 2021 года.

[5] Basics of Space Flight - Solar System Exploration: NASA Science (ингл.). NASA Science. Дата обращения: 14 июнь 2019. Архивировано 11 июнь 2020 года.

[6] зонд для сбора различных данных, снаряд и т. п.

[7] Эйсмонт Н., Батанов О. «ЭкзоМарс»: от миссии-2016 к миссии-2020 (рус.) // Наука и жизнь. — 2017. — № 4. — С. 7—8.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]