Айбикә (повесть)

	Айбикә
	Айбикә
Жанр	повесть
Автор	Һәҙиә Дәүләтшина
Төп нөхсә теле	башҡорт теле
Ижат ителгән ваҡыты	1931
	Шаблон: просмотр; обсуждение; править;

«Айбикә» — башҡорт яҙыусыһы Һәҙиә Дәүләтшинаның 1931 йылда башҡорт телендә яҙылған повесы. Социалистик үҙгәртеп ҡороуҙар дәүерендә ҡатын-ҡыҙҙарҙың азатлығына арналған милли әҙәбиәттең тәүге әҫәрҙәренең береһе. Повесть патриархаль ҡараштарға ҡаршы көрәш символына һәм башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары өсөн социаль манифестҡа әүерелгән.^[1].

Яҙылыу тарихы

Һәҙиә Дәүләтшина (1905–1954) — башҡорт әҙәбиәте классигы, уның ижады тигеҙлек һәм ғәҙеллек идеялары менән һуғарылған. Повесть нигеҙенә уның коллективлаштырыу осоронда башҡорт ауылдары тормошо тураһындағы шәхси күҙәтеүҙәре ятҡан. Әҫәрҙә 1920–1930-сы йылдарҙың ысынбарлығы сағылыш таба, шул иҫәптән «колхоз», «кулак», «нэпман» кеүек төшөнсәләр, был ышаныслы мәҙәни-тарихи фон булдыра. Һәҙиә Дәүләтшина, үҙе лә ярлы ғаиләнән сығышлы булараҡ, Совет власының элекке хоҡуҡһыҙ ҡатын-ҡыҙҙарҙың яҙмышын нисек үҙгәртеүен күрһәтергә ынтылған.

Повесть 1936 йылда рус теленә тәржемә ителгән, был уның СССР-ҙа популярлашыуына булышлыҡ иткән. 2009 йылда әҫәрҙең күп телле аудиоверсияһы сығарылған^[2].

Сюжет

Ваҡиғалар 1920–1930-сы йылдарҙа башҡорт ауылында бара. Төп героиня, Айбикә, ярлылыҡта үҫә, 14 йәшендә бай Ҡотлоярҙың туғаны Юлдыбайға кейәүгә бирелә. Ире Ҡыҙыл Армияға киткәс, ул уның ата-әсәһе йортонда ҡала, унда кәмһетелеүҙәргә һәм ауыр хеҙмәткә дусар була.

Ауылда Совет власы урынлаштырылғандан һуң, коллективлаштырыу башлана. Айбикә, Ҡотлояр ғаиләһенең тыйыуҙарына ҡарамаҫтан, йыйылыштарға йөрөй, грамотаға өйрәнә һәм колхозға инә. Уның ҡарары Ҡотлояр менән конфликт тыуҙыра, ул уны өйҙән ҡыуа. Активистар (уҡытыусы Алмаҡай, колхоз рәйесе Алтынбай) ярҙамы менән Айбикә тракторсы һәм колхоз рәйесе урынбаҫары булып китә.^[3].

Кульминация — Ҡотлоярҙы кулак итеп ситләтеү һәм яңы тәртиптәрҙең тантанаһы.

Повесть аҙағына Айбикә — колхоздың абруйлы ағзаһы, прогресс символы. Ул трактор менән генә идара итмәй, ә башҡа ҡатын-ҡыҙҙарҙы ла өйрәтә. Уның шәхси еңеүе дөйөм уңыштың бер өлөшө булып тора: колхоз бай уңыш йыя, ә ауыл яйлап яңы тәртиптәрҙе ҡабул итә.

Символик эпизод: Һуңғы бүлектә Айбикә ҡырҙа таңды ҡаршылай, башаҡлы бойҙайҙарға ҡарай. Был образ тигеҙлек һәм хеҙмәт йәмғиәттең нигеҙе буласаҡ киләсәккә өмөттө аңлата.

Персонаждар

Персонаж	Тасуирлама
Айбикә	Йәш башҡорт ҡыҙы, иҙелгән килендән алып колхоз лидерына тиклем юл үткән.
Юлдыбай	Айбикәнең ире, ҡыҙылармеец. Һуғыштан һуң ҡала ҡыҙына өйләнә, үткәне менән бәйләнешен юғалта.
Ҡотлояр	Бай, эксплуататор. Коллективлаштырыуға ҡаршылыҡ күрһәткән иҫке донъя символы.
Ғәйшә	Ҡотлоярҙың ҡатыны. Патриархаль йолаларға тоғро.
Алмаҡай	Уҡытыусы, комсомолка. Айбикәгә бойондороҡһоҙлоҡ алырға ярҙам итә.

Тәнҡит һәм танылыу

Совет осоро: Повесть «социализм идеалдарына тоғролоғо» һәм коллективлаштырыуҙы пропагандалауҙағы роле өсөн маҡталған.

Хәҙерге заман: Әҫәр башҡорт йәмғиәтенең үҙгәрешен сағылдырған мөһим тарихи документ тип иҫәпләнә. Психологик портреттарҙың тәрәнлеге һәм этнографик ҡиммәте билдәләнә.

Наградалары: 1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Салауат Юлаев исемендәге премияға үлгәндән һуң лайыҡ була.

«Айбикә» еңеү һәм өмөт тарихы булараҡ әле лә актуаль булып ҡала. Повесть XX быуаттың гендер һәм социаль үҙгәрештәре контексында өйрәнелеүен дауам итә. Повесть Башҡортостандың мәктәп программаһына ингән.

Иҫкәрмәләр

Әҙәбиәт

Давлетшина Х. Л. Айбика. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1984. — 88 с.
Хусаинов Г. Б. История башкирской литературы. — Уфа: Китап, 1996. — Т. 2. — С. 145—160.

Һылтанмалар

Һәр кем уҡырға тейешле 100 башҡорт китабы

[1] Хәҙиә Дәүләтшина - беренсе башҡорт яҙыусыһы (Тыуыуына 110 йыл тулыу айҡанлы) (билдәһеҙ).

[2] Дәүләтшина Хәҙиә, Айбикә

[3] ЭТНОКУЛЬТУРНЫЕ РЕАЛИИ В ПОВЕСТИ "АЙБИКА" БАШКИРСКОЙ ПИСАТЕЛЬНИЦЫ ХАДИИ ДАВЛЕТШИНОЙ

[1]

[2]

[3]