Алидзор ҡәлғәһе
| Ҡәлғә | ||
Алидзор ҡәлғәһе | ||
,.jpg) Ҡәлғәгә күренеш | ||
| Ил | Әрмәнстан | |
| Урыны | Сюник өлкәһе, Капан янында | |
| Координаталар | 39/13/9.12/N/46/21/11.88/E | |
| Нигеҙләнгән | XVII быуаттың беренсе яртыһы[1] | |
| Төп ваҡиғалар: 1727 — Алидзор янында алыш | ||
| Статус | дәүләт тарафынан һаҡлана[1] | |
| Бөгөнгө хәле | Өлөшләтә емерелгән[1] | |
|
| ||
 Алидзор ҡәлғәһе Викимилектә | ||
Алидзор ҡәлғәһе (әрм. Հալիձորի բերդ) — Әрмәнстандың Сюник өлкәһендә, ҡәлғәнән көньяҡ-көнбайышҡа табан 1 км алыҫлыҡта урынлашҡан Капан ҡалаһы янында Вохчи йылғаһының[1] уң ярында урынлашҡан архитектура комплексы. Ҡәлғә диңгеҙ кимәленән 1051 м бейеклектә урынлашҡан.
Тарихы
[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]
Алидзор атамаһы Але һәм Алис тораҡ пункттарының атамаларынан килеп сыҡҡан. X быуатта Алидзор кенәз Амазаспуи уны Татев монастырына тапшыра, һәм XIV быуатҡа тиклем ҡәлғә итеп файҙаланыла[2]. Алидзор ҡәлғә итеп XVII быуаттың беренсе яртыһында төҙөлә һәм тиҙҙән Капан территорияһында иң абруйлы булған Бех ауылы мәлиге Мелик Парсаданян ғаиләһенең замогына әйләнә[1].
XVIII быуатта Давид-бек замокты ҡәлғә итеп үҙгәртеп ҡора һәм үҙенең көрәштәше Мхитар-Бек менән бергә уны Сюниктың административ үҙәге итә, уны Ғосман империяһы һәм Фарсы ғәскәрҙәренә ҡаршы көрәштә ҡуллана[3]. Ғәскәре аҙ булыуға ҡарамаҫтан, Давид-бек уңышлы һаҡланыу системаһы һәм ҡәлғәнең урынлашыуы арҡаһында күп һанлы төрөк ғәскәрҙәре ҡамауына ҡаршы тора ала[1]. Шул уҡ ваҡытта ҡәлғәнең үҙендә монастырь ҡала[2].
1727 йылда төрөк армияһы Алидзорҙы баҫып алырға маташа, әммә уңышһыҙлыҡҡа тарый: хатта монах ҡатын-ҡыҙҙар ҙа төрөктәр менән алышҡа сыға[1]. Монастырҙы 70 мең кешенән торған армия ҡамаған, тип иҫәпләйҙәр: төрөктәр сигенгән мәлдә Бектың 300-гә яҡын һалдаты, өс руханиһы һәм 13 епискобы була, ә төрөктәрҙең 12 мең кешеһе үлтерелә[4]. 1728 йылда Давид-Бек вафат була, ә 1729 йылда сираттағы ҡамауҙан һуң төрөктәр ҡәлғәне ала һәм емерә[5]: быға тиклем улар Мхитара-Бекты (Мхитар Спарабед) һәм Аветистың атаһын һөйләшеүҙәр өсөн ҡәлғәнән сығырға мәжбүр итә, ә һуңынан икеһен дә үлтерә һәм ҡәлғәне штурмлап ала, тик тыныс халыҡҡа һәм яугирҙарҙың бәләкәй отрядына ғына китергә рөхсәт бирә[4].
Ҡәлғәнең тасуирламаһы
[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]Ҡәлғә оҙонлоғо 50 м һәм ҡалынлығы яҡынса 1 м[2], булған диуар менән уратып алынған[2], бер нисә манараһы бар[1]. Ҡәлғә дөрөҫ булмаған дүртмөйөш формаһында[6],, көньяҡ-көнбайыш яғында түңәрәк башня урынлашҡан. Төньяҡтан һәм көньяҡтан ике ҡатлы ҡоролмалар мәхәллә ролен үтәй[1]. Көнсығышта — Вохчи йылғаһына ҡарай төшкән текә битләү[2].
2006—2009 йылдарҙа ҡәлғәлә реставрация эштәре үткәрелә, уның барышында Пресвятая Богородица сиркәүе, өс стена һәм көньяҡ инеү урыны тергеҙелә[2].
Инеү урыны
Ҡәлғә территорияһы
Ҡәлғә территорияһы
Сиркәү эсе
Сурб Аствацацин сирәүе һәм Капан ҡалаһына инеү урыны
.jpg)
Иҫкәрмәләр
[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Крепость Алидзор. Barev Armenia. Дата обращения: 6 апрель 2025. Архивировано 6 апрель 2025 года.
- 1 2 3 4 5 Крепость Алидзор. Armenian Geographic. Дата обращения: 6 апрель 2025. Архивировано 6 апрель 2025 года.
- ↑ Revue des études arméniennes: Volume 9 by Fundação Calouste Gulbenkian, Société des études armeniennes — , pg.305
- 1 2 Hiking/ Camping Opportunities (ингл.). kapan.am. Архивировано 11 май 2011 года.
- ↑ Крепость Алидзор. hatis.am. Дата обращения: 6 апрель 2025.
- ↑ Halidzor fortress (ингл.). Syunik Regional Website. Архивировано 26 ноябрь 2003 года.
Әҙәбиәт
[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]- Brady Kiesling. Rediscoving Armenia (ингл.) (2000). — p. 100, 101.
- Brady Kiesling. Rediscovering Armenia: Guide. — Matit Graphic Design Studio, 2005.