Али Аҡыш
| Али Аҡыш | |
| Зат | ир-ат |
|---|---|
| Тыуған көнө | 14 ғинуар 1918 |
| Тыуған урыны | Хайлар[d], Хэйлунцзян[d], Ҡытай Республикаһы |
| Вафат булған көнө | 17 июль 2011 (93 йәш) |
| Вафат булған урыны | Анҡара, Төркиә |
| Туған тел | Төрөк теле |
| Һөнәр төрө | яҙыусы |
| Уҡыу йорто | Әл-Әзһәр университеты |
Али Аҡыш (Әлиулла Хисаметдин улы Агишев[1]; татар. Али Акыш ; 14 ғинуар 1918, Хайлар —- 17 июль 2011, Анкара[2]) — татар, төрөк һәм немец журналисы, яҙыусы, йәмәғәт һәм сәйәси эшмәкәр[1].
Биографияһы
[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]1918 йылдың 1 ғинуарында Маньчжурияның төньяғында урынлашҡан Хайлар ҡалаһы татар йәмғиәтендә тыуа. Әсәһе Латифа һәм атаһы Хисаметдин Пенза губернаһы Усть-Рахман улусы Енә (Татарские Юнки) ауылынан.
Татар башланғыс мәктәбен тамамлағандан һуң, Али урыҫ гимназияһында уҡый[1]. 1934 йылда осраҡлы рәүештә татар эмиграцияһы етәксеһе Ғаяз Исхаҡиҙың ҡаланың татар йәмәғәтселеге алдында сығыш яһауын ишетә, был йәш Алиҙа оҙайлы тәьҫорат ҡалдыра. 1936 йылдан Али Аҡыш Ҡаһирәләге Әл-Әзһәр университетында уҡый[1]. 1938 йылда ул Варшаваға бара, унда шәхсән Ғаяз Исхаҡи менән таныша һәм уның йоғонтоһонда халҡына хеҙмәт итеү идеяһы менән илһамлана. 1940 йылда Төркиәгә күсә, унда юғары белем ала һәм хеҙмәт юлын журналист һәм йәмәғәт эшмәкәре булараҡ башлай. 1963 йылда Анкарала уның ««Idel-Ural Dagvasi hem Sovet Imperializmi» («Иҙел-Урал проблемаһы һәм совет империализмы») тигән тәүге китабы баҫылып сыға. 1990 йылда был китапты СССР-ҙа уҡыусылар уҡый алмай, әммә Татарстандағы партия етәкселәренең асыулы реакцияһын тыуҙыра. 1971 йылда Ҡазанда философия докторы Камил Фасеевтың «Пролетар интернационализм юлдары буйлап» тигән брошюраһы баҫылып сыға, унда Али Аҡышты «буржуаз милләтселектә» ғәйепләйҙәр. Бер аҙҙан, 1977 йылда, Ҡазанда Татар АССР-ы Юғары Советы Рәйесе Сәлих Батыев һәм тарих фәндәре докторы Мидхәт Абдуллин мөхәррирлегендә «Татар АССР-ы: ысынбарлыҡ һәм буржуаз мифтар» тигән китабы донъя күрә, унда ла ҡаты тәнҡитләнә.
1966 йылда Али Аҡыш «Азатлыҡ» радиоһының татар-башҡорт хеҙмәте етәкселеге саҡырыуы буйынса Мюнхенға (Германия) күсә һәм радиостанцияла журналист һәм мөхәррир булып эшләй башлай. 17 йыл радиостанцияла эшләй[1].
1985 йылда Истанбулда уның тағы бер китабы «Idel-Ural Horriyat Mocagalese» («Иҙел-Уралдың бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәш») баҫылып сыға. Яҡынса шул уҡ ваҡытта Бөтә донъя татар лигаһының почетлы президенты итеп һайлана.
1990 йылда Али Аҡыш тәүге тапҡыр Ҡазанға килә, үҙе менән үҙ аҡсаһына һатып алған компьютерын алып ҡайта, уны республиканың татар йәмәғәт ойошмаларының береһенә бүләк итә.
1994 йылда Владимир Жириновскийҙың «Последний бросок на Юг» китабын уҡығандан һуң, төрөк гәзите «Миллиет» өсөн рус милләтсеһе һәм уның төрөккә ҡаршы ҡараштары тураһында мәҡәлә яҙа. Мәҡәлә йәмәғәтселектең киң иғтибарын йәлеп итә һәм Төркиәлә үҙ төрө буйынса тәүге баҫмаларҙан һанала.
Али Аҡыш урыҫ, татар, төрөк, немец һәм инглиз телдәрендә һөйләшә, урыҫ, татар һәм төрөк телдәрендә бер нисә китап һәм 60-тан ашыу мәҡәлә авторы.
Ҡатыны Зарифа ханым вафат булғандан һуң, Али Аҡыш Германиянан Төркиәгә ҡайта, унда ғүмеренең һуңғы йылдарын үткәрә.
Өлкән ағаһы Ғәзиз һәм кесе һеңлеләренең береһе Фәриҙә донъя ҡуйған, ә кесе һеңлеләре Сәғиҙә һәм Нәжиә Анкара ҡалаһында йәшәйҙәр.
Хәтер
[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]Татарстандың Яр Саллы ҡалаһындағы татар лицейҙарының береһенә Али Аҡыш исеме бирелгән.
Хеҙмәттәре
[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]- Гаяз Исхакый: Идел-Урал милли азатлык хәрәкәтенең бөек юлбашчысы // Казан утлары. 1994. № 2.
- Татарстанның җиде мөһим адымы турында // Татарстан яшьләре. 1994. 12 февр.
- Исемдә калганнар // Идел. 2000. № 1-2.
- İdil-Ural Davası ve Sovyet Emperyalizmi. Ankara, 1963
- İdil- Ural’da Hürriyet Mücadelesi. Ist., 1985.
- Aklımda kalanlar: Hatıralar-Konuşmalar. Ankara, 2002.
Сығанаҡтар
[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]- Мирас журналы, 1994 (5-6)
Иҫкәрмәләр
[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]- 1 2 3 4 5 Али Акыш. Tatarica. Онлайн энциклопедия. Дата обращения: 23 сентябрь 2023. Архивировано 4 май 2023 года.
- ↑ Ушёл из жизни видный общественный деятель Али Акыш. Татар-информ (17 июль 2011). Дата обращения: 18 июль 2011. Архивировано 27 октябрь 2015 года.
Әҙәбиәт
[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]- Барый Т. Гаяз Исхакый варисы // Мәдәни җомга. 1998. 30 янв.
- Яхина Р. Татарстанга мин эшләр өчен киләм… // Шәһри Казан. 1998. 11 апр.
- Хәйри Ә. Гали батыр // Идел. 1999. № 12.