Арғаяш районы
| Арғаяш районы | |
| Байраҡ[d] | |
.png) | .png) |
| Нигеҙләү датаһы | 20 август 1930 |
|---|---|
 | |
| Дәүләт |
 Рәсәй[1] |
| Административ үҙәк | Арғаяш (ауыл) |
| Административ-территориаль берәмек | Силәбе өлкәһе, Арғаяш милли округы һәм Башҡорт АССР-ы |
| Халыҡ һаны |
42 808 кеше (2002)[2], 42 151 кеше (2005)[3], 41 653 кеше (2006)[3], 41 225 кеше (2007)[3], 41 367 кеше (2008)[3], 42 182 кеше (2009)[4], 41 387 кеше (2010)[5], 41 415 кеше (2011)[6], 41 059 кеше (2012)[7], 40 892 кеше (2013)[8], 40 868 кеше (2014)[9], 40 735 кеше (2015)[10], 40 946 кеше (2016)[11], 41 150 кеше (2017)[12], 41 012 кеше (2018)[13], 40 540 кеше (2019)[14], 40 516 кеше (2020)[15], 39 499 кеше (2021)[16], 39 396 кеше (2023)[17], 39 152 кеше (2025)[18] |
| Диңгеҙ кимәленән бейеклек | 284 метр |
| Майҙан | 2791 км² |
| Рәсми сайт | argayash.ru |
 | |
| |
 | |
 Арғаяш районы Викимилектә | |
Арғаяш районы (рус. Аргаяшский район) — Силәбе өлкәһенең муниципаль берәмеге.
2025 йылдың 13 мартында Силәбе өлкәһе Закондар сығарыу Йыйылышы ҡарары менән район берҙәм Арғаяш муниципаль округына үҙгәртелә.
2025 йылдың ноябренән Собрание депутаттары ҡарары менән Игорь Викторович Ишимов Арғаяш муниципаль округының беренсе башлығы итеп һайлана.
Тарих
[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]1934 йылдын 17 ғинуарында ул Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы составынан сығарыла. Силәбе өлкәһендә Арғаяш милли округы барлыҡҡа килә. Был милли округ 1 йылдан һуң, 1934 йылда 17 ноябрендә бөтөрөлә.
Географияһы
[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]Арғаяш районы Ҡарабаш, Мейәс, Ҡыштым ҡала округтары һәм Сыбаркүл, Сосновка, Ҡоншаҡ райондары менән сиктәш.
Районда күлдәр күп: Арғужа һыуһаҡлағысы, Ҡомкүл, Өйәлге, Кесе Киҫегәс, Арғаяш, Ҡалды. Шулай уҡ район (округ) аша Мейәс йылғаһы ағып үтә.
Халҡы
[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]| Халыҡ иҫәбе | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| 2002[19] | 2005[20] | 2006[20] | 2007[20] | 2008[20] | 2009[21] | 2010[22] |
| 42 808 | ↘42 151 | ↘41 653 | ↘41 225 | ↗41 367 | ↗42 182 | ↘41 387 |
| 2011[23] | 2012[24] | 2013[25] | 2014[26] | 2015[27] | 2016[28] | |
| ↗41 415 | ↘41 059 | ↘40 892 | ↘40 868 | ↘40 735 | ↗40 967 | |
Милли состав (2010): башҡорттар-60%, урыҫтар — 30%, татарҙар — 5%.
Халыҡ тығыҙлығы 14,59 кеше/км²
Административ-территориаль ҡоролошо
[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]Районда 12 берекмә, 85 ауыл:
| № п/п | Муниципаль берекмә | Үҙәк | Ауылдар hаны |
Кеше (2002) |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Аҡбаш ауыл биләмәһе | Аҡбаш | 8 | 3 336 |
| 2 | Арғаяш ауыл биләмәһе | Арғаяш (ауыл) | 1 | 10 170 |
| 3 | Аяҙғол ауыл биләмәһе | Аяҙғол | 9 | 2 176 |
| 4 | Байрамғол ауыл биләмәһе | Байрамғол | 9 | 3 289 |
| 5 | Дәрүиш ауыл биләмәһе | Дәрбиш | 7 | 2 903 |
| 6 | Ишәле ауыл биләмәһе | Ишәле станцияһы | 2 | 1 939 |
| 7 | Ҡамышлы ауыл биләмәһе | Ҡамышлы | 6 | 2 490 |
| 8 | Кузнецк ауыл биләмәһе | Кузнецк | 9 | 3 353 |
| 9 | Ҡолой ауыл биләмәһе | Ҡолой | 13 | 5 896 |
| 10 | Нөркә ауыл биләмәһе | Нөркә | 5 | 2 832 |
| 11 | Хоҙайбирҙе ауыл биләмәһе | Хоҙайбирҙе | 6 | 1 557 |
| 12 | Яратҡол ауыл биләмәһе | Яратҡол | 10 | 2 867 |
Тораҡ пункттар
[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]Районда 85 тораҡ пункт бар.
Күренекле шәхестәре
[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]- Абдуллин Сиргаже — райондың тәүге гербы авторы.
Баймырҙин Ғаяз Исламетдин улы — Советтар Союзы Геройы.- Бикбулатов Наил Вәли улы - башҡорт ғалимы һәм этнографы, тарих фәндәре кандидаты
- Вәлиев Дамир Жәүәт улы — башҡорт философы һәм йәмәғәт эшмәкәре, философия фәндәре докторы, профессор.
- Ҡушаев Хәфиз Ҡушай улы — БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты (БашЦИК) 3-cө рәйесе.
- Шафиҡов Таймаҫ Шафиҡ улы — БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты (БашЦИК) 4-cе рәйесе.
- Зөлҡәрнәев Ғәли Камал улы — яҙыусы, тәржемәсе, журналист. «Ҡыҙыл Башҡортостан» газетаһының (1940—1945), «Октябрь» журналының (1946—1948) редакторы. БАССР Яҙыусылар союзының яуаплы сәркәтибе (1945—1946).
- Мырҙағәлимов Ғәзис Ғәбиҙулла улы — Советтар Союзы Геройы (1944).
- Кинйәбулатова Кәтибә Кәрим ҡыҙы — шағирә, Һ. Дәүләтшина исемендәге премия лауреаты (1989), «Почёт билдәһе» ордены кавалеры (1991).
- Көсөков Раил Фазыл улы — Рәсәйҙең атҡаҙанған, Башҡортостандың халыҡ артисы, Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы лауреаты, опера йырсыһы.
- Ниғмәтуллин Эльбрус Хәмит улы — Рәсәй спортсыһы, йәмәғәт һәм сәйәси эшмәкәр, актёр.
- Сафиуллин Урал Кафеевич — йәмәғәт эшмәкәре.
- Сөләймәнов Хәбир Ғибәҙәт улы — профессиональ спортсы, бокс буйынса Нью-Йорк чемпионы, Бөтә донъя бокс берлегенең алтын билбауын яулаусы, Бөтә донъя бокс берекмәһенең WBO NABO вакант титулын алыусы, йәмәғәт эшмәкәре.
- Сөләймәнов Сабир Ғибәҙәт улы — профессиональ спортсы һәм йәмәғәт эшмәкәре, Силәбе өлкәһенең «Башҡорт ҡоролтайы» йәмәғәт ойошмаһының рәйесе урынбаҫары.
- Сәлмәнова Лилиә Ҡотлоғужа ҡыҙы (20.11.1947), музыка белгесе, фольклорсы. 1974 йыл йылдан хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты, 1979 йылдан Учалы музыка училищеһы уҡытыусыһы. 1989—2013 йылдарҙа хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының ғилми хеҙмәткәре. 2009 йылдан Рәсәй Композиторҙар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007). Сығышы менән Иҫке Әсән ауылынан[29].
Климаты
[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]| Ай | Абс. макс. | Ср. макс. | Ср. темп. | Ср. мин. | Абс. мин. | Осадки (мм) |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Ғинуар | 4.1 | -10.8 | -14.1 | -21.0 | -48.1 | 19 |
| Февраль | 8.0 | -8.1 | -12.5 | -19.3 | -45.0 | 16 |
| Март | 15.3 | -0.6 | -4.8 | -12.2 | -36.0 | 18 |
| Апрель | 30.5 | 10.2 | 4.7 | -0.8 | -26.3 | 27 |
| Май | 35.7 | 18.4 | 12.1 | 6.2 | -11.1 | 47 |
| Июнь | 37.3 | 22.8 | 18.3 | 11.5 | -2.9 | 58 |
| Июль | 41.0 | 24.5 | 19.3 | 14.2 | 3.3 | 87 |
| Август | 36.0 | 21.5 | 17.1 | 11.4 | 0.2 | 43 |
| Сентябрь | 32.5 | 17.5 | 10.9 | 6.4 | -10.1 | 41 |
| Октябрь | 25.5 | 8.5 | 4.1 | -1.0 | -24.0 | 30 |
| Ноябрь | 16.1 | 1.6 | -5.2 | -9.3 | -36.4 | 26 |
| Декабрь | 6.5 | -7.7 | -11.1 | -16.9 | -42.6 | 21 |
| Йыл | 41.0 | 7.5 | 3.2 | -2.5 | -48.1 | 429 |
Радиостанциялар
[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]- 106,1 МГц — «Юлдаш» радиоһы (Башҡортостандың мәғлүмәт һәм йыр каналы, урындағы тапшырғыс аша тапшыра).
- 93,6 МГц — «Маяк» радиоһы
- 101,6 МГц — «Европа Плюс»
- 102,9 МГц — «Интерволна»
- 104,1 МГц — «Русское Радио»
- 106,3 МГц — «Дорожное Радио»
Иҫкәрмәләр
[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]- ↑ GEOnet Names Server — 2018.
- ↑ Всероссийская перепись населения 2002 года. Численность населения субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более (урыҫ)
- 1 2 3 4 Численность постоянного населения по городским округам и муниципальным районам Челябинской области на 1 января 2005-2016 гг. (численность населения 2004-2010 гг. пересчитана от итогов ВПН-2010) (урыҫ)
- ↑ Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, посёлкам городского типа и районам на 1 января 2009 года (урыҫ)
- ↑ Тома официальной публикации итогов Всероссийской переписи населения 2010 года по Челябинской области. Том 1. «Численность и размещение населения Челябинской области». Таблица 11 (урыҫ)
- ↑ Численность постоянного населения Челябинской области в разрезе муниципальных образований на 1 января 2012 года (урыҫ)
- ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года (урыҫ)
- ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. Таблица 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов (урыҫ) — Росстат, 2013. — 528 с.
- ↑ Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года (урыҫ)
- ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года (урыҫ)
- ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года (урыҫ) — 2018.
- ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2017 года (урыҫ) — М.: Росстат, 2017.
- ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года (урыҫ) — М.: Росстат, 2018.
- ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2019 года (урыҫ)
- ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2020 года (урыҫ)
- ↑ Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года (по состоянию на 1 октября 2021 года) (урыҫ)
- ↑ Оценка численности постоянного населения на 1 января 2023 года и в среднем за 2022 год и компоненты её изменения (с учётом итогов Всероссийской переписи населения 2020 г.) (урыҫ) — 2023.
- ↑ Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2025 года (урыҫ) — М.: Росстат, 2025.
- ↑ Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более. Архивировано 3 февраль 2012 года.
- 1 2 3 4 Численность постоянного населения по городским округам и муниципальным районам Челябинской области на 1 января 2005-2016 гг. (численность населения 2004-2010 гг. пересчитана от итогов ВПН-2010). Дата обращения: 8 апрель 2016. Архивировано 8 апрель 2016 года.
- ↑ Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, посёлкам городского типа и районам на 1 января 2009 года. Дата обращения: 2 ғинуар 2014. Архивировано 2 ғинуар 2014 года.
- ↑ Тома официальной публикации итогов Всероссийской переписи населения 2010 года по Челябинской области. Том 1. «Численность и размещение населения Челябинской области». Таблица 11. Челябинскстат. Дата обращения: 13 февраль 2014. Архивировано 13 февраль 2014 года.
- ↑ Численность постоянного населения Челябинской области в разрезе муниципальных образований на 1 января 2012 года. Дата обращения: 12 апрель 2014. Архивировано 12 апрель 2014 года.
- ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года. Дата обращения: 31 май 2014. Архивировано 31 май 2014 года.
- ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). Дата обращения: 16 ноябрь 2013. Архивировано 16 ноябрь 2013 года.
- ↑ Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года. Дата обращения: 2 август 2014. Архивировано 2 август 2014 года.
- ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года. Дата обращения: 6 август 2015. Архивировано 6 август 2015 года.
- ↑ Предварительная численность постоянного населения городских округов и муниципальных районов Челябинской области на 1 января 2016 года. Дата обращения: 22 февраль 2016. Архивировано 22 февраль 2016 года.
- ↑ Региональный интерактивный энциклопедический портал «Башкортостан» — САЛЬМАНОВА Лилия Кутлухужевна (рус.) (Тикшерелеү көнө: 17 ноябрь 2022)
Һылтанмалар
[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]- Арғаяш районы // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: БР ДАҒУ «Башҡорт энциклопедияһы», 2015—2024. — ISBN 978-5-88185-143-9.
- Ватандаш журналында Арғаяш башҡорттары тел ижады тураһында 2020 йыл 25 сентябрь архивланған.
- Официальный сайт Аргаяшского муниципального района 2013 йыл 21 май архивланған.
- Информационно-образовательный сайт Аргаяшского района
- Аргаяшскому району Челябинской области — 75 лет(недоступная ссылка)
Силәбе өлкәһе административ-территориаль бүленеше | |||
|---|---|---|---|
 | Административ үҙәк: Силәбе Ҡала округтары: Златоуст | Копейск | Ҡарабаш | Ҡытаутамаҡ | Ҡыштым | Локомотив | Магнитогорск | Мейәс | Озёрск | Снежинск | Трёхгорный | Троицк | Силәбе | Сыбаркүл | Үрге Өпәйле | Южноуральск Мәҡәләләр: Герб | Флаг | Гимн | Тарих | География | Халыҡ | Биләмә ҡоролошо |  | |
Арғаяш районы тораҡ пункттары | |||
|---|---|---|---|
| Район үҙәге: Арғаяш | | |
 |
Был Силәбе өлкәһе географияһы буйынса тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ. |