Аш һеңдереү

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Перистальтика: аҙыҡ төйөнөнөң ҡыҙыл үңәс аша үтеүе

Аш һеңдереү — ашалған ашамлыҡты ваҡлауҙан, химик бүлемләүҙән һәм кеше организмы өсөн яраҡлы итеүҙән торған ҡатмарлы физиологик процесс[1]; организмға ингән ҡатмарлы аҙыҡ матдәләренең ябай химик ҡушылмаларға тарҡалып үҙләштерелеү процессы[2].

Аш һеңдереү барышында аҙыҡ макромолекулалары вағыраҡ молекулаларға, йәғни аҙыҡ биополимерҙары мономерҙарға әүерелә. Был процесс ферменттар ҡатнашлығында башҡарыла. Эшкәртелгән аҙың эсәклек стенаһы аша организмдың шыйыҡлыҡ системеһына (ҡан һәм лимфаға) эләгә[3]. Шулай итеп, аш һеңдереү аҙыҡты эшкәртеү һәм аҙыҡты үҙләштереүҙән тора.

Төрлө хайуандар төркөмөндә аш һеңдереү ысулдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Venus Flytrap (Dionaea muscipula) — бөжәк ашаусы үҫемлек
  • күҙәнәк тышында аш һеңдереү архейҙар, бәшмәктәр, божек менән туҡланыусы үҫемлектәр өсөн хас. Аш һеңдереүсе ферменттар күҙәнәктең тышына бүлеп сығарыла. Аш эшкәртеү күҙәнәктең тышында башҡарыла. Аҡһым-транспортерҙар яҙмамында мономерҙар күҙәнеҡ эсенә ташыла.
  • күҙәнәк эсендә аш һеңдереү — аш һеңдереүсе махсус матдәләр (ферменттар) менән эшкәртеле.
  • аш ҡайнатыу трактында — күп күҙәнәкле хайуандарға хас, аш һеңдереү аш ҡайнатыу трактында (ҡыҙыл үңәс, ашҡаҙан, ас һәм йыуан эсәк) башҡарыла.
  • аш ҡайнатыу тракты тышында — аш һеңдереү һутын ҡорбанының тәненә индереп (үрмәксе) эшкәртелгән аҙыҡты һурып алыусы хайуандарҙа.

Хайуандарҙа аш һеңдереү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Күпселек хайуандарҙа аш һеңдереү аш кайнатыу трактында һәм күҙәнәк эсендә башҡарыла. Тик болоттарҙа (губки) ғына аш һеңдереү күҙәнәк эсендә башҡарыла.

Бөжәктәр, нематодалар һәм умыртҡалыларҙа аш ҡайнатыу трактында (өҫтәмә булараҡ аш ҡайнатыу тракты тышында) башҡарыла. Быуынтыҡ аяҡлылар ҡатмарлыраҡ аш һеңдереү системаһына эйә. Аш һеңдереү биҙе бауыр барлыҡҡа килгән.

Умыртҡалыларҙың аш һеңдереү системаһы ауыҙ тишегенән башлана. Йыртҡыс хайуандарҙың ауыҙ ҡыуышлығында ҡорбанын тотоп алыуға һәм үлтереү өсөн яраҡлашҡан төрлө яйланмалары булған яңаҡтары бар. Шулай уҡ үлән ашаусы хайуандарҙың ауыҙы аҙыҡты өҙөп алыуға, бөтә нәмәләрҙе ашаусыларҙың — аҙыҡты ваҡлыуға, орлоҡ йәки бөжәк ашаусы ҡоштарҙың — сүкып алыуғы, йыртҡыс ҡоштарҙың — өҙгөләүгә, һыу ҡоштарының һәм кит һымаҡтарҙың — һөҙөп алыуға яраҡлашҡан.

Кешенең аш һеңдереү процессы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Аш һеңдереү тракты
аш ҡайнатыу тракты

Ауыҙ ҡыуышлығынан һуң йотҡолоҡ, аш юлы, ашҡаҙан, нәҙек эсәк, бауыры һәм ашҡаҙан аҫты биҙе.

Сығанаҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Биология. Хайуандар: дөйөм белем биреү учреждениелары өсөн дәреслек/ В. В. Латюшин, В. А. Шапкин. ISBN 978-5-295-05368-9
  • Русско-башкирский словарь медицинских терминов (В. З. Гумеров, 1981)
  • Русско-башкирский толковый словарь медицинских терминов (М. Т. Азнабаев, 2007)
  • Краткая энциклопедия домашнего хозяйства / Под ред. И. М. Скворцова — 1-е изд. — М.: Большая советская энциклопедия, 1967. — Т. II. — Б. 461. — 772 б. — 50000 экз.