Башҡортостан географияһы

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску

Координаталары: 53°00'00" с. * ш. 28°00'00" в. д. / 53.00000° с. * ш. 28.00000° в. д. / 53.00000; 28.00000 (G) (Chloe) Башҡортостан республикаһы Көнсығыш Европала урынлашҡан.

Географик урыны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Башҡортостан Республикаһы Европаның көнсығышында Урал тауҙарының  көньяғында урынлашҡан. Көнсығыш Европа тигеҙлегенең көнсығыш өлөшөн, Көньяҡ Урал таулы һыҙатын, ҡылҡыулыҡлы-тигеҙлекле Урал аръяғын биләй.

Характеристика
  • Майҙаны 143 000 км2.
  • Үлсәмдәре төньяҡтан көньяҡҡа табан — 550 км, көнсығыштан көнбайышҡа — 430 км.
Ситке нөктәләре 

Башҡортостан төньяҡта — Пермь крайы (яҡынса 340 км) һәм Свердловск (170 км) өлкәһе, көнсығышта — Силәбе өлкәһе (1 330 километрҙан ашыу), көньяҡта һәм көньяҡ-көнбайышта — Ырымбур өлкәһе (яҡынса 1 140 км), көнбайышта һәм төньяҡ-көнбайышта Татарстан Республикаһы (яҡынса 420 км) һәм Удмурт Республикаһы (яҡынса 100 км) менән сиктәш.

Административ бүленеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Бейеклектәр тасуирламаһы (рельефы)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Йөрәктау шиханы

Башҡортостан Республикаһының рельеф төрлөлөгө уның географик урыны, территорияһының геологик һәм тектоник төҙөлөшө менән бәйле. Башҡортостандың көнбайыш өлөшө — Көнсығыш Европа платформаһының көньяҡ‑көнсығыш сиктәрендә; үҙәк һәм көнсығыш өлөштәре — Башҡортостан мегантиклинорийы сиктәрендә, Магнитогорск мегасинклинорийында, Уралтау зонаһында (мегаформа — Урал тау системаһының көньяҡ өлөшө ) урынлашҡан.

Башҡортостан сиктәрендә Көнсығыш-Европа тигеҙлегендә айырылып ҡаралалар:

  • денудацион  ҡалҡыулыҡлы тигеҙлектәр — Бәләбәй ҡалҡыулығы, Стәрлебаш-Федоровка ҡалҡыулығы, Дөйөм Һырт, Өфө платоһы.
  • аккумулятив һәм эрозия-денудацион сығышлы тигеҙлектәр — Ағиҙел буйы убалы тигеҙлеге.

Башҡортостандың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә  Һаҡмар-Таналыҡ денудацияһы (бейеклеге 350-500 м) һәм Ҡыҙыл-Уртазым денудацион‑аккумулятив тигеҙлеге урынлашҡан (бейеклеге 350-400 м).

Алтын көҙ Ирәкташ ҡаяларында

Башҡортостандың Урал алды макроформаларын —  Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығының көнсығыш өлөшө, Стәрлебаш-Федоровка ҡалҡыулығы, Ағиҙел буйы убалы тигеҙлеге, Өфө платоһы, Йүрүҙән‑Әй тигеҙлеге; Башҡорт Уралы макроформаларын — Уралтау һырты, Ҡаратау, Ирәндек, Ҡыраҡа, Олотау һ. б., Йылайыр платоһы һәм уның Урал аръяғы платоһы тәшкил итә. Республиканың рельефын түбәндәге мезоформалар төрләндерә: мәмерйәләр, һырттар, ҡырлалар, түмәләстәр һ. б. 

Республика территорияһы тигеҙлектәрҙән, ҡалҡыулыҡтарҙан Көньяҡ Урал тауҙарынан тора. Башҡортостандың иң юғары нөктәһе  — Ямантау (1640 метр).

Башҡортостан Республикаһының урман картаһы 

Шихан тауҙары: Торатау (402 м), Йөрәктау (м 336), Ҡуштау (371 м), Шахтау (нигеҙенә тиклем ҡаҙылған) — пермь осороноң мәрйен рифтары ҡалдыҡтары.

Башҡорт (Көньяҡ) Уралы тауҙары тектоник сығышлы; төҙөлөштәре буйынса — йыйырсыҡлы һәм йыйырсыҡлы-киҫәкле; бейеклеге буйынса — тәпәш һәм уртаса.

Уралтау һырты төп һыу айырғыс булып тора. Башҡортостан территорияһындағы тау һырттары: Әүәләк, Аҡбейек, Алабейә, Аҡбүләкарҡа, Алатау, Алатаубала, Арҙаҡты, Айыутоҙаҡлаған, Баштау, Бағаръяҙ, Баҙал, Байрамғол, Балатау, Башташ, Баҡты, Баштин, Бәләғош, Бейектау, Биктәр, Оло Ҡалыу, Оло Ҡарағас, Оло Ҡыраҡа, Дәрт, Егәлгә, Елмәрҙәк, Ирәндек, Ирәкташ, Ҡәҙерәле, Ҡалаҡтау, Ҡалты, Ҡалыу, Ҡансаҡ, Ҡаратау, Ҡараташ, Ҡыҫыҡ, Кибеҙ, Кесе Арҡа, Ҡырҡтытау, Көмөрҙәк, Кумач, Ҡойошто, Күмерҙәк, Йүкәле тауҙары, Машаҡ, Мәсемтау, Мәйәрҙәк, Нәре, Нурғош, Саргат һырты, Салды, Седжек, Саңғытау, Сулея, Суртанды, Таҡаты, Ташлыҡоръятмаҫ, Туйтүбә, Уварся (Аурсяк), Олотау, Олоғортау, Уралтау, Уранғы, Үтәнеш, Ушарлаҡ, Шайтантау, Ҡара, Йүкәле, Йүрмәтау, Юша, Йәшкәҙе.

Бейеклеге буйынса: 1427 м бейеклектәге Егәлгә һырты (Оло Шелом тауы), Машаҡ — 1382 м (Широкая тауы), Нәре — 1327 м, Баштау — 1271 м, Арҙаҡты, Бәләтәр һәм башҡалар.

Урман менән ҡапланған көмбәҙ һымаҡ тауҙар йыш осрай. Был һырттарҙың түбәләре йә һерәйеп торған яланғас ҡаялар (Ҡараташ тауы), йә тау тоҡомдарының элювиаль ярсыҡтары (Ямантау һәм Оло Ирәмәл тауҙары) рәүешендә, йә осло ( Арвякрязь тауы). Башҡортостан Урал алдында ҡалдыҡ ҡаялы тауҙар осрай (Балҡантау, 319,6 м). Янғантауға (504 м) термоаномаллек хас.