Баш бит

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Википедия — һәр кем яҙа алған ирекле онлайн энциклопедия.
Хәҙер башҡорт телендә 38 001 мәҡәлә бар.
Һайланған мәҡәлә
Шаһ Исмәғил I — Сәфәүи империяһы династияһының беренсе вәкиле

Сәфәүиҙәр  — Иран шаһтары династияһы, XIV быуат башынан Ирандың Әзербайжан провинцияһындағы Әрдәбил төбәгендә, ә 1501—1722 һәм 1729—1736 йылдарҙа тотош Иран биләмәһенда хакимлыҡ итә.

Был династиянан тәүге Иран хакимы — Исмәғил I (1501—1524 йй.), суфыйҙарҙың Сәфәүи орденын нигеҙләгән тоҡомдан, сығышы менән Иран Әзербайжанындағы Әрдәбилдән. Шарур эргәһендә (Нахчиван) Аҡ Ҡойунлы тигән төркүмән дәүләте хакимы Алванд ханды ҡыйратҡас, Исмәғил еңеүсе ҡиәфәтендә Тәбризгә аяҡ баҫа, 1501 йылдың июлендә үҙен Әзербайжан шаһы тип иғлан итә. Тәбриз ҡалаһы Сәфәүи дәүләтенең баш ҡалаһы булып китә; унан һуң баш ҡала — Ҡазвинға, ә унан Исфаханға күсерелә.

Сәфәүиҙәр үҙҙәрен «шаһиншаһ» (батшаларҙың батшаһы) тигән сәсәни титулы менән атап йөрөтә. Әммә алғы планға улар милли принципты түгел, ә шиғилыҡты сығара, уны дәүләт дине тип иғлан итә. Тап Сәфәүиҙәр дәүерендә шиғисылыҡ Иранда өҫтөнлөклө ағым булараҡ нығына.

Сәфәүиҙәрҙең килеп сығышы асыҡ ҡына билдәле түгел. Сәфәүиҙәрҙең беренсе шәжәрәһе Ибн-Баззаз тарафынан 1358 йылда «Сәвфәт аз-Сафа» китабында яҙылған. Уға ярашлы, Сәфәүиҙәр ырыуы Фируз-Шаһ Зарин-Колах исемле ҡурдтан баш алған. Артабан, Исмәғил I батшалыҡ иткән дәүерҙә, Сәфәүиҙәрҙең «рәсми» генеалогияһы ырыуҙың етенсе шиғи имамы Муса Ҡаҙимға, уның аша беренсе шиғи имамы Алиға барып тоташыуын дәлилләгән легендалар менән тулыландырыла. Петрушевский фараз итеүенсә, был версия әүәлдән — XIV быуаттан — килә. Сәфәүиҙәрҙең сығышын ентекле тикшергән Әхмәд Кәсрәүи Сәфәүиҙәр төп ирандар булған, ләкин, Әзербайжандың ул саҡтағы халҡы кеүек, әзербайжан төрки телендә һөйләшкән. Сәфәүиҙәрҙең шәжәрә ағасын етди өйрәнгән башҡорт-төрөк ғалимы Әхмәтзәки Вәлиди Туған раҫлауынса, Сәфәүиҙәр Рәүәдиҙәр ырыуынан булған ҡурд принцы Мәмлән ибн-Вахсудан менән бергә уның 1025 йылғы Әрдәбилде яулау сәфәрендә ҡатнашҡандыр. Шул уҡ ваҡытта Вәлиди Туған Исмәғил I-нең әзербайжан төрки телдә һөйләшеүенә нигеҙләнеп, уны төрки тип һанай.

↪ дауамы…

Исемлек (90) | Үҙгәртеү

Яҡшы мәҡәлә
Хәйбулла районы далалары

Башҡортостан Республикаһы территорияһында биш тәбиғәт зонаһы: урман, урманлы дала, дала, шулай уҡ таулы-урманлы һәм таулы-урманлы дала зоналары айырылып тора. Һәр зонаның климаты, һыу ресурстары, үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы, шулай уҡ тупраҡтарының бер-береһенә йоғонто яһаусы билдәле бер күрһәткестәре бар.

Был зона Башҡортостандың төньяғында урынлашҡан һәм ҡитға климаты менән айырылып тора. Уртаса йыллыҡ температура көнбайышта 2,4°-тан көнсығышта 0,8°-ҡа тиклем тирбәлә. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 500-ҙән 799 миллиметрғаса етә.

Урман зонаһы кешенең хужалыҡ эшмәкәрлеге йоғонтоһонда, атап әйткәндә, ағас ҡырҡыуҙан, бик ныҡ үҙгәреш кисерҙе. Ҡырҡылған ерҙәрҙә инде икенсел урмандар, башлыса, ҡайын, йүкә, уҫаҡтан торған урмандар үҫеп сыҡты. Был зонала майҙандың яртыһы тиерлек һөрөнтө ер өлөшөнә тура килә. Бындай төбәктәрҙә антропоген ландшафт өҫтөнлөк итә. Кеше тәьҫиренән тупраҡтың составы ла аҡрынлап үҙгәрә бара. Унда яйлап ҡына булһа ла серемтә ҡатламы ҡалыная.

Урман зонаһында кеше ҡулы теймәгән ландшафт майҙандары тәбиғәт ҡомартҡыһы итеп һаҡлана һәм ҡурсалана. Улар иҫәбенә Краснокама районының үҙәге Николо-Берёзовка ауылы тирәһендәге ҡарағай һәм шыршы урмандары, Дүртөйлө районының Венеция ауылы эргәһендәге ҡарағай урманы инә.

Был зоналағы күлдәр ҙә иҫ киткес гүзәл күренеш барлыҡҡа килтергән. Дүртөйлө районының Урыҫ Әнгәсәге ауылы эргәһендәге Оло һәм Бәләкәй Йылан күлдәре, Нуриман районындағы Упҡынкүл тәбиғәт ҡомартҡыһы итеп иғлан ителгән.

Тәбиғәт ҡомартҡылары ғына түгел, урман зонаһының бөтә бай һәм ҡабатланмаҫ тәбиғәте — шыршы һәм аҡ шыршы үҫкән бейек текә ярлы Павловка һыу һаҡлағысы тирәһе, Каманың һул яр буйындағы аҡ шыршы һәм шыршы урмандары, Өфө яҫы таулығын тәрән йырып аҡҡан Йүрүҙән буйҙары һаҡсыл мөнәсәбәткә лайыҡ түгелме ни? Мәҫәлән, Йүрүҙән урыны менән бер нисә тиҫтә метр бейеклегендәге ҡаялар хасил итеп аға. Шундай ҡаяларҙың береһе — Сабаҡай тауы Дыуан районының Сарапул ауылы янында урынлашҡан. Бында тәүтормош кешеһенең торлаҡ эҙҙәре һаҡланған ике мәмерйә барлығы билдәле.


↪ д а у а м ы…

Исемлек (91) | Үҙгәртеү

Сифатлы мәҡәлә, исемлектәр, порталдар

Һуңғы сифатлы мәҡәлә: Сөләймәнов Хәбир Ғибәҙәт улы.

Һуңғы һайланған портал: Башҡортостан ауылдары.

Сифатлы мәҡәләләр (11) | Исемлектәр һәм порталдар (0, 1) | Үҙгәртеү

Аҙна рәсеме
Ауыл мейесе.jpg
Ауыл мейесе, Бөрйән районы

Үҙгәртеү | Архив | Тәҡдим

Бөгөн: 23 март
  • Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы БМО — Бөтә донъя метеорология көнө.
  • Замбия Замбия — Африка көнө.
  • Украина Украина — Мәҙәниәт һәм халыҡ сәнғәте аниматорҙары көнө.

Башҡа ваҡиғалар |Үҙгәртеү | 24 март

23 март юбилярҙары

Үҙгәртеү | 24 март

Ҡыҙыҡ мәғлүмәт
Baschkirenstein.jpg

Үҙгәртеү | Архив | Тәҡдим

Яңы мәҡәлә


Мәҡәлә оҫтаһы | Тиҙ башланғыс

Өмә
    * Һайланған мәҡәләләргә кандидаттар 
    * Яҡшы мәҡәләгә кандидаттар

Үҙгәртеү | Архив | Тәҡдим

Викиһүҙлек Викиөҙөмтә Дәреслек Викитөрҙәр Викияңылыҡтар Сәйәхәт Викимилек Мета-вики Университет Викикитапхана Мәғлүмәт Инкубатор
Һүҙлек Өҙөмтә Дәреслек Төрҙәр Яңылыҡтар Сәйәхәт Милек Мета Университет Китапхана Мәғлүмәт Инкубатор