Баҡсасылыҡ

Баҡсасылыҡ — үҫемлекселектең емеш-еләк, еләк һәм сәтләүек етештереү өсөн күп йыллыҡ емеш йәки еләк культураларын үҫтереү (емешселек) һәм декоратив үҫемлектәр үҫтереү (декоратив баҡсасылыҡ) менән шөғөлләнеүсе тармағы. Баҡсасылыҡ махсуслаштырылған - тик бер төр үҫемлек үҫтереүгә йәки ҡатнаш ултыртыуҙа күп төрлө үҫемлектәр ҡулланыуға йүнәлтелгән булырға мөмкин. Ул үҫемлектәрҙе үҫтереүҙә әүҙем ҡатнашыуҙы күҙ уңында тота һәм дөйөм алғанда күп хеҙмәт талап итә, шуның менән ул ауыл хужалығынан йәки урман хужалығынан айырыла^[1].

Йүнәлештәре

Декоратив баҡсасылыҡ тармаҡтарының береһе — өй эсендәге баҡсасылыҡ — өй шарттарында декоратив үҫемлектәрҙе үҫтереү. Матур сәскә атыусы үҫемлектәр үҫтереүгә йүнәлтелгән декоратив баҡсасылыҡ сәскәселек тип атала.

Рәсәйҙә баҡсасылыҡ

Тарихы

«Псков йылъяҙмаһында» 1473 йылда яҙылған яҙмала былай тиелә: «...һәм таш ҡойма төҙөп, алма ағастары менән баҡса ултырттылар». 1784 йылда Рязань наместниклығының Зарайск өйәҙе Ильицын ауылындағы ер хужаһының яҙмаһынан теплицаларҙа персик, абрикос, миндаль, йөҙөм, әсе әфлисун, розмарин, лавр үҫтерелгәнен белергә мөмкин^[2].

Хәҙерге хәле

Рәсәй Федерацияһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының 2016 йылдың 19 авгусындағы «Сәләмәт туҡланыуҙың заманса талаптарына яуап биргән аҙыҡ-түлек продукттарын рациональ ҡулланыу нормалары буйынса тәҡдимдәрҙе раҫлау тураһында»ғы 614-се бойороғона ярашлы, һәр кешегә йылына 100 кг йәшел емеш-еләк, шул иҫәптән: йөҙөм — 6 кг, цитрустар — 6 кг, һөйәкле емештәр — 8 кг, еләк-емештәр — 7 кг, алма — 50 кг, груша — 8 кг, башҡа емештәр — 5 кг, кипкән емештәр (яңы еләк-емешкә иҫәпләгәндә) — 10 кг кәрәк. Әммә 2017 йылда йән башына ысынбарлыҡта яңы емеш-еләк ҡулланыу 59 кг тәшкил иткән, шуның менән бергә был күләмдең яртыһынан күберәген ситтән килтерелгән емеш-еләк продукцияһы тәшкил иткән. Емеш-еләк продукцияһына импортҡа бәйлелекте кәметеү өсөн, Рәсәй Ауыл хужалығы министрлығы емеш һәм еләктәрҙе Рәсәй Федерацияһының аҙыҡ-түлек хәүефһеҙлеге доктринаһының яңы баҫмаһына индерҙе, улар буйынса сик ҡиммәте 70% (илдә етештерелгән емеш-еләктең уларҙы эске ҡулланыу күләмендәге өлөшө)^[3] итеп билдәләнде. Рәсәй баҡсасылыҡ продукцияһы ҡытлығын (85%) импорт иҫәбенә ҡапларға мәжбүр, емеш-еләк импорты буйынса донъяла алтынсы урынды биләй.

Рәсстат һәм Ауыл хужалығы министрлығы мәғлүмәттәре күрһәтеүенсә, емеш-еләк культуралары өсөн бүленгән майҙандарҙың кәмеүе дауам итә. 2006—2010 йылдарҙа улар 2001—2005 йылдарға ҡарағанда 20 %-ҡа кәмерәк булған. Емеш-еләк етештереү буйынса төп майҙандар Үҙәк, Көньяҡ, һәм Волга буйы федераль округтарында тупланған — ярашлы рәүештә 32,5%, 17,2%, һәм 17,3%. Бында Рәсәйҙең 70 проценттан ашыу емеш-еләге үҫтерелә, был төбәктәрҙең климатына ла, ҡулланыу үҙенсәлектәренә лә бәйле. Бөтә милек төрҙәрендәге хужалыҡтарҙа ла күп йыллыҡ емеш ағастары араһында алмағас өҫтөнлөклө урын биләй. Һөйәкле емеш культуралары араһында сейә лидер булып ҡала, ә еләктәр араһында ер еләге өҫтөнлөк итә. Эре ауыл хужалығы ойошмаларына баҡсасылыҡ өсөн бүленгән ер участкаларының 28 проценты тура килә. Емеш-еләк продукцияһын төп етештереүселәр булып халыҡ хужалыҡтары тора, уларға майҙандың 60%-тан ашыуы тура килә, әммә уларҙа етештереү һөҙөмтәлелеге хужалыҡ итеүҙең башҡа төрҙәре менән сағыштырғанда түбәнерәк.

Ауыл хужалығы предприятиеларында орлоҡло культуралар өҫтөнлөк итә — 79,4 %, һөйәкле культураларҙың өлөшө 10,8, емешле культураларҙың — 8,6 %. Фермер хужалыҡтарында орлоҡло культуралар 61,9 % биләй, һөйәклеләр — 19,0, емешлеләр — 8,0 %. Халыҡ хужалыҡтарында орлоҡло культураларҙың өлөшө 35,7 % тәшкил итә, һөйәклеләр — 30,6, емешлеләр — 32,2 %.

Рәсәйҙә емеш-еләк культураларының тулайым уңышы 2010 йылда 2150 мең тонна тәшкил иткән, ә баҡсасылыҡта уртаса уңыш 49,2 ц/га-ға еткән.

2018 йылда Рәсәйҙә хужалыҡтарҙың бөтә категорияларында тулайым емеш-еләк йыйымы 3337 мең тонна, ә емеш-еләктең уртаса уңышы 96,0 ц/га тәшкил иткән (һөйәк емешле культураларҙан — 615,6 мең тонна, уңышлылығы — 60,8 ц/га, сәтләүекле культуралар емештәре — 20 мең тонна, цитрус культуралары емештәре — 80 тонна). Емеш-еләк баҡсаларының майҙаны 465,8 мең гектар (емеш биреүсе йәштәгеләре 364,4 мең гектар), шуларҙан еләк баҫыуҙары майҙаны 101,3 мең гектар тәшкил иткән. Хужалыҡтарҙың бөтә категорияларында тулайым еләк йыйымы 701,77 мең тонна, уңыш биреүсәнлеге — 75,5 ц/га. Баҡса еләктәре категорияһында ҡарағат өҫтөнлөк итә, унан һуң кәмеү тәртибендә ер еләге һәм ҡурай еләге килә, улар бергә 92—94% тәшкил итә.

2021 йылда ойошҡан сектор тағын бер рекордҡа өлгәшәсәк — кәмендә 1,5 миллион тонна емеш-еләк, ә киләһе биш йылда был күрһәткес 2,2 миллион тоннаға тиклем артасаҡ. 2021 йылдың 1 ноябренә ҡарата 1,1 миллион тонна емеш-еләк йыйылаған, был 2020 йылғы күрһәткестән 22,2%-ҡа (0,9 миллион тонна) күберәк. Был йүнәлештә Краснодар крайы, Воронеж һәм Липецк өлкәләре, Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы һәм Ҡырым Республикаһы лидерҙар булып торалар. Һуңғы биш йылда ауыл хужалығы етештереүселәре баҡса майҙандарын арттырҙылар һәм емеш-еләк продукцияһы етештереүҙе ике тапҡырға тиерлек арттырҙылар^[4].

2021 йылда бөтә хужалыҡтар буйынса тулайым уңыш 3,9 миллион тонна тәшкил иткән, был 2020 йыл менән сағыштырғанда 7 процентҡа күберәк. Етештереү күләменең артыуы тәү сиратта заманса интенсив баҡсалар һәм үҫентеләр питомниктарының тиҙ ойошторолоуына бәйле. Коммерция секторында емеш-еләк йыйыу 2021 йылда 1,5 миллион тонна тәшкил иткән, шуның 95 процентын алма тәшкил иткән. Емеш һәм еләк етештереү буйынса алдынғы төбәктәр булып Краснодар крайы, Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы, Ҡырым Республикаһы һәм Дағстан тора. Үҫтерелгән емеш-еләктең төп төрҙәре — алма, слива, сейә, татлы сейә, абрикос, ҡарағат, ҡурай еләге һәм баҡса еләге. Шулай уҡ хәҙер күк еләк етештереү ҙә әүҙем үҫешә^[5]. Рәсәйҙә 2021 йылда еләк яҡынса 20 мең тонна йыйылған, был күрһәткес 2020 йыл кимәлендә ҡала. Рәсәй әлегә еләк-емеш менән үҙ-үҙен тәьмин итә алмай, ил эсендә еләк ҡулланыу кимәленең яҡынса 20-25 процентын етештерә. Йыллыҡ еләк етештереү яҡынса 18,6—18,7 мең тоннаға етә, тағы ла 50—60 мең тоннаһы ситтән килтерелә. Рәсәйҙә дөйөм етештерелгән еләктең 65-70 процентын баҡса еләге тәшкил итә, уны ғәҙәттә ер еләге тип атайҙар. Краснодар крайы был еләк етештереүҙә алдынғы урында тора, илдә етештерелгән 10—12 мең тонна еләктең яҡынса 2000 тоннаһы шунда етештерелә ^[6].

Һуңғы йылдарҙа баҡсасылыҡта ҡышҡа сыҙамлы кактустарҙы: Опунция (сәнскеле груша), ҡайһы бер эскобария, һәм педиокактус (асыҡ урында үҫә торған кактус) ҡулланыу популярлыҡ яулай. Декоратив баҡсасылыҡта кактустарҙы үҙәк Рәсәй үҫемлектәре өсөн ғәҙәти булмаған тышҡы ҡиәфәте, шулай уҡ ҙур, матур сәскәләре өсөн баһалайҙар. Уларҙы баҡсаның тик яҡты урындарында ғына үҫтерәләр, унда башҡа үҫемлектәр ауырлыҡ менән үҫәләр, хатта янып бөтәләр.

Шулай уҡ ҡарағыҙ

Садовод
Плодовый сад
Садоводческие, огороднические некоммерческие товарищества

Иҫкәрмәләр

↑ Fast And Simple Gardening Tips From The Pros: Home: Blogs (билдәһеҙ). canvas.umn.edu. Дата обращения: 28 сентябрь 2021. Архивировано 28 сентябрь 2021 года.
↑ Быков Д. А. Источниковедческая критика документа 1784 г. об оранжерейном садоводстве из архива помещиков Гончаровых : [арх. 26 октябрь 2020] // Русь, Россия. Средневековье и Новое время. — 2019. — Вып. 6. — С. 170—174.
↑ Министерство сельского хозяйства РФ Анализ состояния питомниководства и садоводства 2019 год (билдәһеҙ). Дата обращения: 2 июнь 2020. Архивировано 7 март 2023 года.
↑ Производство плодов и ягод в России увеличилось на 22,2%. 1 ноября 2021 (билдәһеҙ). Дата обращения: 8 ноябрь 2021. Архивировано 8 ноябрь 2021 года.
↑ В 2021 году в России собрали рекордный урожай плодов и ягод 28.01.2022 (билдәһеҙ). Дата обращения: 16 февраль 2022. Архивировано 17 февраль 2022 года.
↑ Урожай ягод в России в 2021 году достигнет почти 20 тыс. тонн 25.11.2021 (билдәһеҙ). Дата обращения: 16 февраль 2022. Архивировано 16 февраль 2022 года.

Әҙәбиәт

Садоводство // Ремень — Сафи. — М. : Советская энциклопедия, 1975. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.]; vol. 1969—1978, вып. 22).
Тесля А. Е. Пути к наилучшему развитию Отечественного Садоводства // Садовод : Ежемесячный журнал плодоводства, огородничества и декоративного садоводства. Орган Ростовского на Дону Общества Садоводства Августейшего Имени Его Императорского Высочества наследника Цесаревича и Великого Князя Алексея Николаевича. — 1913. — № 1.
Журин А. Б., Капцинель М. А., Капцинель А. П. Календарь-справочник садовода-любителя. — М., Минсельхоз СССР, 1959. — Тираж 200 000 экз. — 495 с.
Витковский В. Л., Краюшкина Н. С., Жмурко Л. А. Плодоводство Нечерноземья. — Л., Колос, 1983. — Тираж 15 000 экз. — 285 с.
Гаврилов И. С., Краюшкина Н. С., Лаврик П. И., Рыбицкий Н. А. Настольная книга садовода. — Л., Лениздат, 1981. — Тираж 100000 экз. — 432 с.

[1] Fast And Simple Gardening Tips From The Pros: Home: Blogs (билдәһеҙ). canvas.umn.edu. Дата обращения: 28 сентябрь 2021. Архивировано 28 сентябрь 2021 года.

[2] Быков Д. А. Источниковедческая критика документа 1784 г. об оранжерейном садоводстве из архива помещиков Гончаровых : [арх. 26 октябрь 2020] // Русь, Россия. Средневековье и Новое время. — 2019. — Вып. 6. — С. 170—174.

[3] Министерство сельского хозяйства РФ Анализ состояния питомниководства и садоводства 2019 год (билдәһеҙ). Дата обращения: 2 июнь 2020. Архивировано 7 март 2023 года.

[4] Производство плодов и ягод в России увеличилось на 22,2%. 1 ноября 2021 (билдәһеҙ). Дата обращения: 8 ноябрь 2021. Архивировано 8 ноябрь 2021 года.

[5] В 2021 году в России собрали рекордный урожай плодов и ягод 28.01.2022 (билдәһеҙ). Дата обращения: 16 февраль 2022. Архивировано 17 февраль 2022 года.

[6] Урожай ягод в России в 2021 году достигнет почти 20 тыс. тонн 25.11.2021 (билдәһеҙ). Дата обращения: 16 февраль 2022. Архивировано 16 февраль 2022 года.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]