Вольтер

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Вольтер
Voltaire
D'après Maurice Quentin de La Tour, Portrait de Voltaire (c. 1737, musée Antoine Lécuyer).jpg
Исеме:

Франсуа Мари Аруэ

Псевдонимдары:

Вольтер

Тыуған көнө:

21 ноябрь 1694({{padleft:1694|4|0}}-{{padleft:11|2|0}}-{{padleft:21|2|0}})

Тыуған урыны:

Париж, Франция

Вафат булған көнө:

30 май 1778({{padleft:1778|4|0}}-{{padleft:5|2|0}}-{{padleft:30|2|0}}) (83 йәш)

Вафат булған урыны:

Париж, Франция

Эшмәкәрлеге:

философ
шағир
прозаик
публицист
хоҡуғы яҡлаусы

Йүнәлеше:

Мәғрифәтселек
классицизм

Жанр:

философик повесть
сатира
памфлет
трагедия

Әҫәрҙәре Lib.ru сайтында

Вольте́р (франц. Voltaire; 21 ноябрь 1694, Париж, Франция — 30 май 1778, Париж, Франция; тыуғандағы исеме Франсуа-Мари Аруэ, франц. François Marie Arouet; Voltaire — анаграмма «Arouet le j(eune)» — «Аруэ кинйә» (латин яҙылышы — AROVETLI) — XVIII быуатының иң бөйөк француз философ- мәғрифәтселәренең береһе: шағир, прозаик, сатирик, публицист, кеше хоҡуҡтарын яҡлаусы.

Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Чиновник улы Франсуа Мари Аруэ Вольтер иезуит колледжында уҡыған , барыһынан бигерәк әҙәбиәт уның күңеленә яҡын булған; әҙәби ижады аристократтар һарайҙарында шағир булараҡ башлана; Регент Филипп II Ореанский менән уның ҡыҙы тураһындағы сатирик шиғыр өсөн Бастилияға эләгә (бынан тыш тағы бер ултырып сыға). Астролог уны 33 йәш кенә йәшәр ти, ләкин Вольтер оло йәштә вафат була [1]

1726—1729- Англияла сәйәси ҡоролошто, философия , инглиз әҙәбиәтен өйрәнә.

Англиянан ҡайтҡас , үҙ фекерҙәрен «Философские письма» тигән яҙмала нәшер итә. 1734 йылда нәшриәтсе Бастилияға эләгә, Вольтер Лотарингияға маркиза дю Шатлеб янына ҡаса. «Светский человек» поэмаһын яҙғандан һуң Вольтерҙы диндән көлөүҙә ғәйепләйҙәр, ул Нидерландтарға ҡасып ҡотола.

1746 йылда Вольтер һарай шағиры һәм историографы итеп билдәләнә, ләкин маркиза де Помпадурҙың асыуынан ҡурҡып, Вольтер 1751 йылда Фридрих II саҡырыуы буйынса Пруссияға китә, бында ла үҙенә дошмандар табып өлгөрә. Бынан тыш, Пруссия короле уны ҙур финанс мутлыҡтарында ғәйепләй, ысынлап та философ бындай эштәрҙә ҡатнаша. 1753 йылда Вольтер Швейцарияға килә. Женева янында имение ала (Отрадное), бынан тыш Турнэ һәм Франция сигенә яҡын ерҙә Ферне (1758) тигән имениелар ала. Бай һәм ҡөҙрәтле кеше булып алған Вольтер үҙ фекерҙәрен инде ҡурҡмайынса асып һала алған.

Дом Вольтера в поместье Ферне

Ферне йәш интеллигенттарҙың йыш йөрөй торған урынына әйләнә; Вольтер менән Екатерина II, Фридрих II (Пруссия короле), Густав III ( швед короле) дуҫ булған. 1774 йылда Людовик XV-не Людовик XVI-сы алмаштыра, 1778 йылда Вольтер 83 йәшендә кире Парижға ҡайта, уны шатланып ҡаршы алалар. Парижда ул «Агафокл» трагедияһын яҙа. Вольтерҙы король Академияның етәксеһе итеп ҡуя, ул академик һүҙлекте эшкәртә башлай.

Файл:Mogila-Voltera-v-Panteonye-.jpg
Надгробие на могиле Вольтера в парижском Пантеоне


Вольтер ҡаты сирҙән вафат була. Ул Сельер соборында ерләнә ( Парижадан утыҙ лье алыҫлыҡта). Йөрәге тәрбиәләп үҫтергән ҡыҙы маркиза де Виллет ғиләһендә һаҡлана ( "Дух его витает повсюду, сердце же покоится здесь").

1791 йылда , революция осоронда, Конвент Вольтерҙы Пантеонға күсереп ерләргә ҡарар сығара. Вольтерҙың һөйәктәрен Пантеонға күсереү ҙур демонстрацияға әйләнә . 1814 йылда Бурбондар Франция тәхетенә кире ҡайта, ләкин Вольтер Пантеонда ҡала.

Философия[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Инглиз философы Локктың эмпиризмы яҡлы булһа ла (уның тәғлимәтен «фәлсәфәүи хаттарында» пропагандалай), Вольтер француз материалистик философияһы , мәҫәлән, барон Гольбах яҡлы булмай, философ уға ҡаршы «Письмо Меммия к Цицерону» хатын яҙа; рух тураһындағы бәхәстә Вольтер рухтың үлемһеҙлеген инҡар итеү менән уға инаныу араһында , ихтыяр ирке тураһында уйҙарында эҙмә-эҙлеклелек юҡ— индетерминизмдан детерминизмға күсеп китә. Бик мөһим хеҙмәттәрен Вольтер «Энциклопедия»ла баҫтыра һәм һуңыраҡ айырым китап итеп , башта «Карманный философский словарь» исеме аҫтында, сығара (франц. Dictionnaire philosophique portatif, 1764).Был хеҙмәтендә Вольтер үҙ ваҡытының фәнни ҡаҙаныштарына таянып, идеализм һәм дингә ҡаршы көрәшсе булараҡ сығыш яһай. Бик күп мәҡәләләрендә ул христиан сиркәү ойошмаһының дини ҡараштарын, дини әхлағын тәнҡитләй, христиан сиркәүе тарафынан эшләнгән енәйәттәрҙе асып һала.

Вольтер, тәбиғи хоҡуҡтар мәктәбе вәкиле булара, һәр бер кешенең ( индивидтың) тартып алынмай торған хоҡуҡтары булырға тейеш , тип иҫәпләй ( иреккә, милеккә, хәүфһеҙлеккә, хоҡуҡи тигеҙлеккә).

Тәбиғи закондар менән бер рәттән философ позитив закондарҙы (дәүләт сығарған) ла айырып күрһәтә, уларҙың кәрәклеген «кешеләр уҫал» тип аңлата. Позитив закондар кешенең тәбиғи хоҡуҡтарын гарантияларға тейеш . Позитив закондарҙың күбеһе, философ уйынса, ғәҙел түгел, кешенең наҙанлығын ғына кәүҙәләндерә.

Вольтерҙың китапханаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1778 йылда Вольтер үлгәндән һуң Рәсәй батшабикәһе Екатерина II яҙыусының китапханаһын һатып алырға теләк белдерә. Уның Париждағы агенты Вольтерҙың вариҫтарына Екатерина исеменән тәҡдим яһай. Екатеринаның Вольтерға яҙылған хаттары ла был китапхана менән бергә Рәсәйгә ебәрелергә тейеш була . Вольтерҙың вариҫы, туғанының ҡыҙы мадам Дени, 50000 экю, йәғни 30000 алтын Рәсәй һумына китапхананы һата . Петербургка китапхананы 1779 йылдың көҙөндә айырым карапта алып ҡайталар, унда 6 мең 814 китап һәм 37 том ҡулъяҙма була. Императрица үҙ хаттарын кире ала алмай, уларҙы оҙаҡламай Бомарше һатып ала һәм нәшер итә, ләкин Екатерина уның менән алдан килешеп, хаттарының ҡайһы бер ерҙәрен алып ташлай [2].

Башта Вольтер китапханаһы Эрмитажда тора. Николай I вҡытында уны ябып тоталар; тик А. С. Пушкин, батшаның айырым рөхсәте менән « Петрҙың тарихы»н яҙғанда унда инә ала. 1861 йылда Александр II-нең ҡушыуы буйынса Вольтер китапханаһы Император асыҡ китапханаһына (әлеге Санкт-Петербургтағы Рәсәй милли китапханаһына ) күсерелә[3].

Китаптарҙа Вольтерҙың билдәләре күп. Рәсәй милли китапханаһы хеҙмәткәрҙәре ете томлы «Корпус читательских помет Вольтера» әҙерләне, уларҙың тәүге 5 томы сыҡты ла инде[4].

Библиография[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Собрание сочинений в 50 тт. — Р. 1877—1882.
  • Переписка Вольтера, там же, тт. 33—50.
  • Языков Д. Вольтер в русской литературе. 1879.
  • Романы и повести, перевод Н. Дмитриева. — СПб., 1870.
  • Вольтер М.-Ф. Кандид. — Пантеон, 1908 (сокращённо переиздан — «Огонёк», 1926).
  • Вольтер М.-Ф. Принцесса Вавилонская. Издательство «Всемирная литература», 1919.
  • Вольтер М.-Ф. Орлеанская дева, в 2 тт., с примечаниями и статьями, 1927.
  • Вольтер. Эстетика. Статьи. Письма. Предисл. и рассуждения, 1974.
  • Иванов И. И. Политическая роль французского театра в XVIII веке. — М., 1895. на сайте Руниверс
  • Вольтер. Философия. М., 1988
  • Вольтер. Бог и люди. 2 тома, М., 1961
  • Хал Хеллман Великие противостояния в науке. Десять самых захватывающих диспутов - Глава 4. Вольтер против Нидхема: Спор о зарождении = Great Feuds in Science: Ten of the Liveliest Disputes Ever — М.: «Диалектика», 2007. — Б. 320. — ISBN 0-471-35066-4.
  • Desnoiresterres G. Voltaire et la société du XVIII siècle, 8 vv. — P., 1867—1877.
  • Morley J. Voltaire. — London, 1878 (русский перевод. — M., 1889).
  • Bengesco G. Voltaire. Bibliographie de ses œuvres. 4 vv. — P., 1889—1891.
  • Champion G. Voltaire. — P., 1892.
  • Strauss D. F. Voltaire. — Lpz., 1895 (русский перевод. — M., 1900).
  • Crousle L. La vie et les œuvres de Voltaire. 2 vv. — P., 1899.
  • Lanson G. Voltaire. — P., 1906.
  • Brandes. Voltaire. 2 vv. — P., 1923.
  • Maugras G. Querelles des philosophes Voltaire et Rousseau. — P., 1886.
  • Brunetière F. Les époques du théâtre français. — P., 1892.
  • Lion H. Les tragédies et les théories dramatiques de Voltaire. — P., 1896.
  • Griswald. Voltaire als Historiker. — 1898.
  • Ducros L. Les encyclopédistes. — P., 1900 (есть русский перевод).
  • Robert L. Voltaire et l’intolérance réligieuse. — P., 1904.
  • Pellissier G. Voltaire philosophe. — P., 1908.

Фәлсәфәүи әҫәрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • «Задиг» (Zadig ou la Destinée, 1747)
  • «Микромегас» (Micromégas, 1752)
  • «Кандид» (Candide, ou l’Optimisme, 1759)
  • «Трактат о толерантности» (Traité sur la tolérance, 1763)
  • «Что нравится дамам» (Ce qui plaît aux dames, 1764)
  • «Философский словарь» (Dictionnaire philosophiques, 1764)
  • «Простодушный» (L’Ingénu, 1767)
  • «Вавилонская принцесса» (La Princesse de Babylon, 1768)

Әҫәрҙәре буйынса фильмдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Вольтер әҫәрҙәрен рус теленә тәржемә итеүселәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Адамович Георгий Викторович
  • Гумилёв Николай Степанович
  • Иванов Георгий Владимирович
  • Лозинский Михаил Леонидович
  • Шейнман Сесиль Яковлевна
  • Фонвизин Денис Иванович

Факттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Вольтер хөрмәтенә (5676) Voltaire астероиды уның исеме менән аталған.

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Кузнецов В. Н. Франсуа Мари Вольтер — М.: Мысль, 1978. — 223 б. — (Мыслители прошлого).
  • Ильин В. В. История философии — СПб.: Питер, 2005. — 732 б. — ISBN 5-318-00150-5.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


  1. Тархановский В. КАК ВОЛЬТЕР ОТ СМЕРТИ УШЕЛ. Parsadoxes. Парадокс (01.09.2002).
  2. Дмитриев В. Г. По стране Литературии. М.: Московский рабочий, 1987, стр. 33-34.
  3. История библиотеки Вольтера на сайте Российской национальной библиотеки. Тәүге сығанаҡтан архивланған 24 июнь 2013.
  4. Корпус читательских помет Вольтера. Тәүге сығанаҡтан архивланған 24 июнь 2013.