Гагарин Юрий Алексеевич

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Гагарин Юрий Алексеевич
рус. Юрий Алексеевич Гагарин
Рәсем
Заты ир-ат[1][2]
Гражданлығы Flag of the Soviet Union.svg СССР
Хеҙмәт итеүе СССР
Тыуған ваҡыттағы исеме рус. Юрий Алексеевич Гагарин
Тыуған көнө 9 март 1934({{padleft:1934|4|0}}-{{padleft:3|2|0}}-{{padleft:9|2|0}})[3][4][…]
Тыуған урыны Клушино[d], Гагаринский район[d], Западная область[d], РСФСР, СССР[6]
Вафат булған көнө 27 март 1968({{padleft:1968|4|0}}-{{padleft:3|2|0}}-{{padleft:27|2|0}})[3][4][…] (34 йәш)
Вафат булған урыны Новосёлово[d], Кипревское сельское поселение[d], Киржачский район[d], Владимир өлкәһе, РСФСР, СССР
Үлем сәбәбе авиационное происшествие[d]
Ерләнгән урыны Кремль диуарындағы некрополь[d]
Атаһы Алексей Иванович Гагарин[d]
Әсәһе Анна Тимофеевна Гагарина[d]
Хәләл ефете Валентина Ивановна Гагарина[d]
Балалары Елена Юрьевна Гагарина[d] һәм Галина Юрьевна Гагарина[d]
Һөнәр төрө лётчик, Космонавт, офицер, сәйәсмән, сәйәхәтсе-тикшеренеүсе
Биләгән вазифаһы СССР Юғары Советы депутаты[d]
Ойошма йәки клуб ағзаһы Международная академия астронавтики[d]
Уҡыу йорто Профессионально-педагогический колледж СГТУ имени Ю. А. Гагарина[d]
Оренбургское высшее военное авиационное Краснознамённое училище лётчиков[d]
Н. Е. Жуковский исемендәге Хәрби-һауа инженер академияһы[7]
Летал на Восток-1[d][8]
Сәйәси фирҡә ағзаһы Советтар Союзы Коммунистар партияһы
Ҡултамға
Ҡатнашыусы КПСС-тың XXII съезы[d] һәм XXIII съезд КПСС[d]
Время в космосе 108 Минут
Хәрби звание полковник[d][7], подполковник[d][7], Майор[7], өлкән лейтенант[d][7] һәм лейтенант[7]
Ғәскәр төрө Центр подготовки космонавтов имени Ю. А. Гагарина[d] һәм СССР хәрби-һауа көстәре[d]
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Бейеклеге/буйы 1,65 метр[9][10] һәм 1,57 метр[11]
Commons-logo.svg Гагарин Юрий Алексеевич Викимилектә

Гагарин Юрий Алексеевич (9 март 1934 йыл, Клушино, Гжатский (хәҙерге Гагарин) районы, Көнбайыш өлкә (хәҙерге — Смоленск өлкәһе), СССР — 27 март 1968 йыл, Новосёлов ауылы, Киржач районы, Владимир өлкәһе, СССР) янында — СССР-ҙың лётчик-космонавы, Советтар Союзы Геройы, бер нисә дәүләттең юғары маҡтау билдәләре кавалеры, бик күп Рәсәй һәм сит ил ҡалаларының почетлы гражданы.

СССР Хәрби-һауа көстәре полковнигы (1963), 1-се класлы хәрби осоусы, СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1961), ВЛКСМ Үҙәк Комитеты ағзаһы, 7-се һәм 8-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты.

1961 йылдың 12 апрелендә Юрий Гагарин донъя тарихында йыһан киңлегенә осоусы тәүге кеше була[12][13]. Бортында Гагарин булған «Восток-1» карабы Ҡаҙағстандың Ҡыҙыл Урҙа өлкәһендә урынлашҡан Байконур космодромынан «Восток» ракета-йөрөтөүсе менән ебәрелә. 108 минут[14] осҡандан һуң Гагарин Энгельстан алыҫ түгел Һарытау өлкәһенә төшә. 1961 йылдың 12 апреле, Юрий Гагариндың йыһанға осоу көнө, байрам — Космонавтика көнө тип иғлан ителә.

Тәүге йыһан осошо бөтә донъяла ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙырҙы, ә Юрий Гагарин үҙе донъяла танылыу яуланы. Сит ил хөкүмәттәре һәм йәмәғәт ойошмалары саҡырыуы буйынса ул 30-ға яҡын илдә булған[15]. Шулай уҡ беренсе космонавт Советтар Союзы эсендә лә сәфәрҙәр яһай. Артабанғы йылдарҙа Гагарин ҙур ижтимағи-сәйәси эш алып бара, профессор Н. Э. Жуковский исемендәге Хәрби-һауа көстәре инженер академияһын тамамлай, Космонавтар әҙерләү үҙәгендә эшләй һәм йыһанға яңы осошҡа әҙерләнә.

1968 йылдың 27 мартында Юрий Гагарин Владимир өлкәһе Киржач районы Новоселово ауылы янында тәжрибәле инструктор В. С. Серёгин етәкселегендә МиГ-15УТИ самолетында күнекмә осошон башҡарғанда авиаһәләкәттә һәләк була. Авиаһәләкәттең сәбәптәре һәм сәбәптәре бөгөнгә тиклем асыҡланмаған.

Гагариндың һәләк булыуы сәбәпле Советтар Союзында матәм көнө иғлан ителде (СССР тарихында беренсе тапҡыр дәүләт башлығы булмаған кеше иҫтәлегенә). Ерҙең беренсе космонавы хөрмәтенә бер нисә торама пункт (шул иҫәптән уның тыуған ҡалаһы — Гжатск) үҙгәртелә, урамдар һәм проспекттар атала. Донъяның төрлө ҡалаларында Гагаринға бик күп һәйкәл ҡуйыла.

Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ғүмеренең тәүге йылдары һәм белем алыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Юрий Алексеевич Гагарин 1934 йылдың 9 мартында РСФСР-ҙың Көнбайыш өлкәһе Гжатский районының Клушино ауылында (хәҙерге — Смоленск өлкәһенең Гагарин районы тыуған[12][16] (йәғни ата-әсәнең йәшәгән (теркәлгән) урыны буйынса). Тыуған урыны — Гжатск ҡалаһының бала табыу дауаханаһы[17] (1968 йылда Гагарин ҡалаһы тип үҙгәртелә)

Эшсе мөхиттә тыуып үҫкән: атаһы Гагарин Алексей Иванович (14 март 1902 йыл — 30 август 1973 йыл)[18] — 30 августа 1973[19]), — балта оҫтаһы, әсәһе, Матвеева Анна Тимофеевна (20 декабрь 1903 йыл — 12 июнь 1984 йыл), һөтсөлөк-тауар фермаһында эшләй[комм. 1][20], Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены һәм Халыҡтар Дуҫлығы ордены менән бүләкләнгән. Олатаһы, Матвеев Тимофей Матвеевич (1871—1918), Путилов заводында эшсеһе, Санкт-Петербургта, Автовта, Богомолов (хәҙер Возрождение) урамында, XIX быуат аҙағында йәшәгән[21].

Матвеев Тимофей Матвеевич — Путилов заводы эшсеһе (быраулаусы булып эшләй), революционер, Ю. А. Гагариндың олатаһы
Юрий Гагарин мәктәп йылдарында йәшәгән йорт. Гагарин ҡалаһы (элекке Гжацк))

Гагариндар ғаиләһендә өс ул һәм бер ҡыҙ булған. Юрий өсөнсө улы була.

Юрийҙың бала сағы Клушин ауылында үтә. 1941 йылдың 1 сентябрендә малай мәктәпкә бара, әммә 12 октябрҙә ауыл баҫып алына һәм уҡыуы туҡтатыла. Немецтар ғаиләне бәләкәй балалары менән ҡыуып сығара, ә йортта оҫтахана ойоштора. Ҡыш башланғансы, Гагариндар ҙур булмаған ер өй ҡаҙып, кәҫ менән ҡаплап, мейес һалғандар. Немец һалдаттары атаһын туҡмаған һәм уны эшләргә мәжбүр иткән. Сигенер алдынан немецтар уның өлкән ағаһы Валентинды һәм һеңлеһе Зояны Германияға ҡыуып алып китәләр. Юра әсәләрҙең балаларын алып китеп барыусы машина артынан йүгереп барыуын, немецтарҙың уларҙы винтовка төйҙәһе менән ҡыуыуын күрә. Артабан Юрий Гагарин һуғыш йылдарын телгә алмай[22]. Клушино ауылы 1943 йылдың 9 апрелендә Ҡыҙыл Армия тарафынан азат ителгәнгә тиклем йыл ярым самаһы оккупация аҫтында була. Шунан һуң ғына мәктәптә уҡыу яңынан башлана.

1945 йылдың 24 майында Гагариндар ғаиләһе Гжатск ҡалаһына күсеп килә. 1949 йылдың майында Юра урта мәктәптең алтынсы класын тамамлай. Ата-әсәһе һәм уҡытыусылары уны Гжатскиҙа ете йыллыҡ мәктәпте тамамларға өгөтләйҙәр, ләкин Юрий уҡыуын Мәскәүҙә туғандары йәшәгән ерендә дауам итергә теләй. Мәскәүгә барыу килеп сыҡмай: ата-әсә улын юлға әҙерләгән арала Мәскәү һөнәрселек училищеларына ҡабул итеү тамамланған була. Тик 30 сентябрҙә генә ағаһы Гагарин Савелий Иванович ярҙамында Юрий Люберец һөнәрселек училищеһына уҡырға инә[23][24]. Бында ул художестволы үҙешмәкәрлектә ҡатнаша — тынлы оркестрҙа торбала уйнай[25][26].Бер үк ваҡытта Юрий киске эшсе йәштәр мәктәбенә уҡырға инә. Уҡыу ваҡытында, 1949 йылдың 16 декабрендә, ВЛКСМ-ға инә[27]. 1951 йылдың майында киске мәктәптең етенсе класын, ә июнь айында училищены «формаға һалыусы һәм ҡойоусы» һөнәре буйынса яҡшы билдәләр менән тамамлай[12][22].

1951 йылдың авгусында Гагарин Һарытау индустриаль техникумының литейная бүлегенә уҡырға инә, уҡыуҙан тыш үҙен һәйбәт физкультурник һәм «Хеҙмәт резервтары» физкультура-спорт йәмғиәте секретары итеп күрһәтә[27].

1954 йылдың 25 октябрендә тәүге тапҡыр СССР ДОСААФ-ының Һарытау аэроклубында шөғөлләнә башлай. 1955 йылда Юрий Гагарин ҙур уңыштарға өлгәшә, уҡыуҙа яҡшы билдәләренә өлгәшә һәм Дубки спорт аэродромында Як-18 самолетында беренсе тапҡыр үҙ аллы оса. Аэроклубта Юрий Гагарин бөтәһе 196 тапҡыр һауаға күтәрелеп, осоу ваҡытын 42 сәғәт 23 минутҡа еткерә[12].

Хәрби-диңгеҙ авиацияһындағы карьераһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1955 йылдың 27 октябрендә әрме сафына саҡырыла һәм Чкалов (Ырымбур) ҡалаһына К. Е. Ворошилов исемендәге 1-се осоусылар хәрби-авиация училищеһына ебәрелә. Ул ваҡытта билдәле осоусы-инструктор Я. Ш. Аҡбулатовта уҡый[28]. Хәрби училищела Юрий Гагарин взвод командиры ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә. Юғары талаптарға риза булмаусы ҡул аҫтындағы бер нисә кеше Юрийҙы туҡмай, шунан һуң ул бер айға яҡын госпиталдә ята. Әммә училищеға ҡайтҡас, сержант Гагарин үҙенә лә, иптәштәренә лә талапсанлыҡты кәметмәй[22].

Уҡыуҙа Юрий бөтә дисциплиналар буйынса ла иң юғары балдарға өлгәшә. Ул самолётты ултыртыу мәлен генә үҙләштерә алмай — самолёттың мороно әленән-әле ергә төкөгән. Училище етәкселеге уҡыуҙан ситләтеү тураһында ҡарар ҡабул итә. Ләкин бойороҡҡа ҡул ҡуйылмай, сөнки Юрий, күктән башҡа йәшәй алмайым, тип илай. Һуңғы минутта училище начальнигы Гагариндың бәләкәй буйлы булыуына иғтибар итә, был күренеш мөйөшөнә йоғонто яһай һәм ерҙе тойоуҙы кәметә. Гагариндың креслоһына ҡалын өҫтәмә һалаар, шунан һуң ул бирелгән бурысты башҡарып сыға алған[22]. 1957 йылдың 25 октябрендә Гагарин училищены ҡыҙыл дипломға тамамлай[12].

Ике йыл Луостариҙа (Мурманск өлкәһе) Төньяҡ флот[12] Хәрби-һауа көстәренең 122-се истребитель авиация дивизияһының МиГ-15бис/21 самолёттары[29]. К октябрю 1959 года налетал в общей сложности 265 часов[12][30]. менән ҡоралланған 769-сы истребитель авиация полкында[29] хеҙмәт итә. 1959 йылдың октябренә ул йәмғеһе 265 сәғәт оса[12][31]. Уның хәрби чины — өлкән лейтенант.

Йыһан отрядында[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

КПСС Үҙәк Комитеты һәм СССР Министрҙар Советының 1959 йылдың 5 ғинуарындағы 22-10-сы һәм СССР Министрҙар Советының 1959 йылдың 22 майындағы 569-264-се ҡарарында космонавтарҙы отрядҡа йыйыу һәм уларҙы «Восток-1» карабында тәүге осоуға әҙерләү тураһында рәсми күрһәтмә ҡабул ителә.

Буласаҡ космонавтарҙы һайлап алыу һәм әҙерләүҙе СССР Хәрби-һауа көстәре башҡара. 20 кандидат һайлап алыу планлаштырыла.

Космонавтарға кандидаттарҙы Үҙәк хәрби-тикшеренеү авиация госпитале белгестәренең махсус төркөмө һайлап ала[32]. Психологтар Гагарин характерының түбәндәге һыҙаттарына иғтибар итә:

Әүҙем хәрәкәт менән тамашалар ярата, унда ҡаһарманлыҡ, еңеүгә ихтыяр, ярыш рухы өҫтөнлөк итә. Спорт уйындарында команданың инициаторы, етәксеһе, капитаны урынын биләй. Ҡағиҙә булараҡ, бында уның еңеүгә ихтыяры, сыҙамлығы, фиҙакәрлеге, команда тойғоһо үҙ ролен уйнай. Иң яратҡан һүҙем — «эшләргә». Йыйылыштарҙа эшлекле тәҡдимдәр индерә. Үҙ көсөмә, үҙ көсөмә ышанам. Күнекмәләрҙе еңел үткәрә, һөҙөмтәле эшләй. Бик гармониялы үҫешкән. Саф йөрәкле. Саф күңелле. Әҙәпле, ипле, теүәллек ярата. Юраның интеллектуаль үҫеше юғары. Хәтер яҡшы. Иптәштәре араһында киң әүҙем иғтибар, ынтылыш, тиҙ реакция менән айырылып тора. Түҙемле. Дөрөҫ тип иҫәпләгән фекерҙе яҡларға ҡурҡмай[комм. 2].

1959 йылдың 9 декабрендә Гагарин космонавтарға кандидаттар төркөмөнә индереү үтенесе менән рапорт яҙа. Бер аҙнанан уны Үҙәк ғилми-тикшеренеү авиация госпиталендә бөтә яҡлап медицина тикшереүе үтеү өсөн Мәскәүгә саҡыралар. 1960 йыл башында тағы бер махсус медицина комиссияһы ҡарай, ул өлкән лейтенант Гагаринды йыһанға осоу өсөн яраҡлы тип таный.

1960 йылдың 11 ғинуарында Хәрби-һауа көстәре баш командующийы К. А. Вершинин бойороғо буйынса 26266-сы махсус хәрби часть ойошторола, уның бурысы космонавтар әҙерләү була (һуңыраҡ часть Хәрби-һауа көстәре космонавтар әҙерләү үҙәге итеп үҙгәртелә). Гагарин 1960 йылдың 3 мартындағы Хәрби-һауа көстәре баш командующийы К. А. Вершинин бойороғо буйынса космонавтарға кандидаттар төркөмөнә алына, ә 11 мартта ғаиләһе менән бергә яңы хәрби хеҙмәт урынына юллана. 25 мартта космонавтар әҙерләү программаһы буйынса даими дәрестәр башлана[33][34].

Космонавты һайлау һәм әҙерләү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

…………….

Полёт в космос[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Возвращение на Землю[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Освещение в советских СМИ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

После космического полёта[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Встреча в Москве[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Зарубежные визиты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Артабанғы тормошо һәм карьераһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1961 йылдың 1 сентябрендә Юрий Гагарин Жуковский исемендәге Хәрби-һауа инженер академияһына уҡырға инә. 1968 йылда иһә диплом проектын яҡлай. Дәүләт экзаменацион комиссияһы уға «осоусы-инженер-космонавт» квалификацияһын бирә һәм академия адъюнктураһында уҡырға тәҡдим итә.

Гибель[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1968 йылдың 27 мартында Юрий Гагарин Владимир өлкәһе Киржач районы Новоселовка ауылы эргәһендә самолетта күнекмәләр эшләү ваҡытында хәрби осоусы В. С. Серегин менән һәләк була. Ҡыҙыл майҙанда Кремль диуары янында ерләнә.

Почётные звания и награды[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Звания[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ордена[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Медали и дипломы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Почётное гражданство[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Хәрби дәрәжәләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Сержант (22 февраль 1956 йыл).
  • Лейтенант (5 ноябрь 1957 йыл).
  • Өлкән лейтенант (6 ноябрь1959 йыл).
  • Майор (12 апрель 1961 йыл, капитан дәрәжәһе бирелмәйенсә).
  • Подполковник (12 июнь 1962 йыл).
  • Полковник (6 ноябрь 1963 йыл).

Ғаиләһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Путилов эшсеһе Матвеев Тимофей Матвеевич ҡатыны Анна Егоровна һәм балалары менән. Икенсе рәттә (һулдан уңға): Николай, Сергей, Анна (Гагариндың буласаҡ әсәһе) Мария; алғы рәттә — Ольга
Юрий Гагарин һәм уның ҡатыны Валентина 1964 йылда Мәскәүҙә Ҙур театрҙа "Турандот"ты тәҡдим иткән Ла-Скала театры труппаһын алҡышлай.
  • Олатаһы (атаһы яғынан) — Гагарин Иван Фёдорович (1858—1914), крәҫтиән, балта, ағас оҫтаһы.
  • Бабаһы (әсәһе яғынан) — Матвеев Тимофей Матвеевич, Путилов заводы эшсеһе, революционер.
  • Өләсәһе (әсәһе яғынан) — Матвеева Анна Егоровна.
  • Өләсәһе (атаһы яғынан) — Гагарина Анастасия Степановна (1864—1928).
  • Атаһы — Гагарин Алексей Иванович (1902—1973), балта оҫтаһы.
  • Әсәһе — Матвеева Анна Тимофеевна (1903—1984), һөтсөлөк-тауар фермаһында эшләгән.
  • Апаһы — Гагарина Зоя Алексеевна (кейәүҙә Брюевич, 1927—2004), Гжатск дауаханаһында шәфҡәт туташы булып эшләгән[32]. Уның ҡыҙы Филатова Тамара Дмитриевна — Юрий Гагарин музейы бүлеге мөдире (Гагарин)[35].
  • Ағалары:
    • Валентин Алексеевич Гагарин (1924—2006), балта оҫтаһы.
    • Борис Алексеевич Гагарин (1936—1977), Гжатск радиолампа заводы эшсеһе.
  • Тормош иптәше — Гагарина Валентина Ивановна, ҡыҙ фамилияһы — Горячева (1957 йылда Ырымбурҙа өйләнешәләр; 1935—2020 йылдарҙа — Осоуға идара итеү үҙәгенең Медицина идаралығы лабораторияһында[36][37]. эшләй. Һуңынан Ырымбурҙа, Валентинаның ғаиләһе йәшәгән йортта, Юрий һәм Валентина Гагариндарҙың музей-фатиры асыла.
  • Балалары — ҡыҙҙар:
    • Гагарина Елена Юрьевна (1959 йылдың 17 апреле) — «Мәскәү Кремле» музей-ҡурсаулығының генераль директоры, сәнғәт фәне кандидаты;
    • Гагарина Галина Юрьевна (1961 йылдың 7 марты) — профессор, Г. В. Плеханов исемендәге Рәсәй иҡтисад университетының милли һәм төбәк иҡтисады кафедраһы мөдире, иҡтисад фәндәре докторы[32][38].

Отношение к религии[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Хәтер[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Гагарин Ю. А. ергә төшкән урында (Һарытау өлкәһендә)
Гагарин осош башланыр алдынын
МадридРәсәй илселеге

Топонимдарҙа[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Смоленскиҙа Гагарин проспектында аннотация таҡтаһы
  • Гжатск ҡалаһы һәм Гжатск районы Гагарин ҡалаһы һәм Гагарин районы тип үҙгәртелде.
  • Күп кенә бульварҙарға, урамдарға, проспекттарға, майҙандарға, Советтар Союзы райондарына Гагарин исеме бирелгән.
  • Ерҙең беренсе космонавы ер төшкән урындан алыҫ түгел Смеловка ауылы янындағы, «Юрий Гагарин исемендәге йыһанды яулаусылар паркы» музей комплексы биләмәһендәге мемориал[39].
  • Үзбәкстанда Гагарин ҡалаһы бар.
  • Антарктидалағы Юрий Гагарин һырты (үҙәк нөктә координаталары[40]: 71°58′ ю. ш. 09°21′ в. д.HGЯO), картала 1961 йылда СаЭ тарафынан билдәләнгән һәм 1965 йылда йәки унан алдараҡ уның исеме бирелгән[41].
  • Гагарин боҙлоғо — Ҡаҙағстанда Джунгар Алатауы һыртының төньяҡ битләүендәге үҙән боҙлоғо.
  • Гагарин — Әрмәнстандағы ҡасаба.

Һәйкәлдәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Мәскәүҙә Гагаринға һәйкәл — 1980 йылдың 4 июлендә Гагарин майҙанында Юрий Гагаринға 42 метрлыҡ һәйкәл асыла, ул Балашиха ҡойоу һәм механика заводында титан иретмәһенән эшләнгән. (скульптор П. И. Бондаренко, архитекторҙары Я. Б. Белопольский, Ф. М. Гажевский, дизайнер А. Ф. Судаков)[42]
  • Гагарин ҡалаһында һәйкәл — 1974 йылда асыла (скульпторҙары Ю. Г. Орехов, М. А. Шмаков, архитекторҙары В. А. Петербуржцев, А. В. Степанов)[43]
  • Гринвичтағы һәйкәл (Лондон) — 2013 йылдың майында асыла[44]
  • Хьюстондағы һәйкәл (АҠШ) — 2012 йылдың октябрендә асыла[45][46]
  • Амур өлкәһенең Циолковский ҡалаһындағы (элекке Углегорск ҡасабаһы), «Көнсығыш» космодромы янындағы һәйкәл 2016 йылдың 12 апрелендә, Космонавтика көнөндә асыла
  • Черногориялағы һәйкәл — 2016 йылдың 12 апрелендә асылған[47]
  • Ташкентта (Үзбәкстан) Гагаринға һәйкәл — 1979 йылда асыла (скульпторы Г. Постников, архитекторы С. Адылов)[48]
  • Үзбәкстан Республикаһының Джизак өлкәһе Мирзачул районындағы Гагарин ҡалаһында һәйкәл[49]
  • Ишембайҙа һәйкәл һәм таҡтаташ[50][51]
  • Коломнала «Йыһанды яулаусыларға» һәйкәл — 1978 йылдың 14 апрелендә асыла (скульпторы Валерий Каджай, архитекторы Тенгиз Абуладзе)[52]
  • Южно-Сахалинск ҡалаһында мәҙәниәт һәм ял паркына ингән ерҙә Я. А. Гагаринға һәйкәл
  • Һарытауҙа Набережная Космонавтов урамында Юрий Гагаринға һәйкәл (скульпторы Юрий Чернов). Һәйкәл бронзанан 1990 йылда Мытищи художестволы кастинг фабрикаһында ҡойолған. Рәсми рәүештә 1995 йылдың 30 сентябрендә асыла[53]
  • Никосиялағы (Кипр) һәйкәл 2013 йылдың 15 апрелендә асыла (скульпторы — Владимир Усов)[54]
  • Королёвтағы һәйкәл — 2017 йылдың 12 ғинуарында асылған, Гагарин конструктор С. П. Королев менән эскәмйәлә ултыра[55]
  • Юрий Гагарин һәм Сергей Королевҡа «Осош алдынан» һәйкәле Һарытау өлкәһенең Энгельс ҡалаһында яр буйында 2017 йылдың 25 авгусында ҡуйылған.
  • Златоуст ҡалаһындағы һәйкәл — Ҡыҙыл Горкала 2012 йылдың сентябрендә асыла. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: беренсе космонавтҡа яңы һәйкәл асыу хоҡуғы уның исемен йөрөткән 1-се мәктәп уҡыусыларына бирелгән.
  • Силәбе өлкәһенең Златоуст ҡалаһындағы 1-се мәктәп ихатаһында һәйкәл. Был ҡаланың иң боронғо мәктәбе, бынан тыш, уның ихатаһында ҡуйылған бюст — Златоустта Гагаринға ҡуйылған беренсе һәйкәл. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: беренсе космонавтҡа яңы һәйкәл асыу хоҡуғы 1-се мәктәп уҡыусыларына бирелгән.
  • Монпельелағы һәйкәл (Франция) — 2017 йылдың 5 октябрендә асыла[56][57]
  • Тирасполдә Гагарин бульварында университет биналары комплексы янында һәйкәл
  • Архангельск ҡалаһында Ю. Гагарин урамындағы һәйкәл, 1984 йылда асылған.
  • Йошкар-Олала Гагарин проспектында бюст
  • Аҙау ҡалаһында ҡала паркында бюст — 1988 йылдың 12 апрелендә асыла
  • Неополь ҡалаһында Каподимонте обсерваторияһы биләмәһендә бюст — 2017 йылдың 16 ноябрендә асыла[58][59]
  • Бендор утрауында (Франция) мемориаль таҡтаташ — 2018 йылдың 16 июнендә асыла[60]
  • Алматы ҡалаһында (Ҡаҙағстан) Гагарин проспектындағы скульптура 2018 йылдың 27 декабрендә асыла. Гагарин Юрий эскәмйәлә ултырған килеш һүрәтләнгән. Арт-объект бронзанан ҡойолған[61]
  • Беренсе космонавт Юрий Гагаринға һәйкәл һәм Новороссийскиҙың ҡала планетарийы эргәһендә «Восток-1» йыһан карабы макеты
  • Форостағы һәйкәл[62]
  • Кливлендта (АҠШ) бюст — 2019 йылдың авгусында асыла[63][64]
  • Риекала бюст (Хорватия); 2020 йылдың 6 мартында асыла[65]
  • Пермь ҡалаһындағы Гагарин бульварында бюст[66]
  • Тунистағы бюст, Тунистың Telnet (Тунис) компанияһы штаб-фатирында; 2021 йылдың апрелендә ҡуйылған[67]
  • Португалияның Оэйраш ҡалаһындағы бюст — 2021 йылдың октябрендә асыла[68][69]

Учреждения[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Парки[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Транспортные средства[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Награды и знаки[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

В космосе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иное[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Почтовые марки, монеты, значки[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

В произведениях литературы и искусства[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

В кинематографе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Публикации[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Космонавтика энциклопедияһы. Юрий Гагариндың биографияһы

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

На русском языке
  • Гагарин Юрий Алексеевич / А. П. Александров // Восьмеричный путь — Германцы. — М. : Большая российская энциклопедия, 2006. — С. 237. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.]; vol. 2004—2017, вып. 6). — ISBN 5-85270-335-4.
  • Артёмов В. В. Юрий Гагарин. Человек-легенда. — М.: Олма Медиа Групп, 2011. — 272 с. — 6000 экз. — ISBN 978-5-373-03953-6.
  • Берег Вселенной / под ред. Болтенко А. С.. — Киев: «Феникс», 2014. — ISBN 978-966-136-169-9.
  • Гагарин, Валентин Алексеевич. Мой брат Юрий: Повесть: Об Ю.А. Гагарине / Лит. запись В. Сафонова. — 2-е изд., доп. — М.: Московский рабочий, 1979. — 384 с.
  • Гагарин Ю. А. Дорога в космос. — М.: Воениздат, 1978. — 370 с. — 100 000 экз.
  • Гагарина А. Т. Слово о сыне / Запись Т. Копыловой. — М.: Молодая гвардия, 1983. — 160 с.
  • Гагарина А. Т., Копылова Т. А. Юрий Гагарин. Глазами матери. — Культурная Революция, 2011. — 368 с. — 2000 экз. — ISBN 978-5-250-06090-5.
  • Галлай М. Л. С человеком на борту. — М.: Советский писатель, 1985.
  • Губарев Владимир. Тайны Гагарина. — Эксмо, 2011. — 320 с. — (Первые в космосе). — 4000 экз. — ISBN 978-5-699-48162-0.
  • Губарев Владимир. Величайшая тайна Гагарина. Мифы и правда о Первом космонавте СССР. — М.: Эксмо, Яуза, 2014. — 320 с. — (Юбилейные биографии). — 1500 экз. — ISBN 978-5-699-70593-1.
  • Данилкин Л. А. Юрий Гагарин. — М.: Молодая гвардия, 2011. — (Жизнь замечательных людей). — 20 000 экз. — ISBN 978-5-235-03440-2.
  • Докучаев Ю. Юрий Гагарин. — М.: Детская литература, 1981. — 144 с.
  • Ковешников Юрий. Уроки Юрия Гагарина. — Л.: Лениздат, 1984. — 190 с. — (Библиотека молодого рабочего).
  • Надеждин Николай. Юрий Гагарин. — М.: Астрель, 2011. — 224 с. — (Секрет успеха). — 3000 экз. — ISBN 978-5-98986-523-9.
  • Надеждин Николай. Юрий Гагарин. — М.: Мир энциклопедий Аванта +, 2011. — 224 с. — (Секрет успеха). — 3000 экз. — ISBN 978-5-271-37687-0.
  • Он был первым. — М.: Воениздат, 1984. — 432 с.
  • Осташев Аркадий Ильич. Испытание ракетно-космической техники — дело моей жизни: события и факты. — Изд. 2-е, испр. и доп. — Королёв, 2005. — 284 с.
  • Осташев А. И. Сергей Павлович Королёв — гений XX века: прижизненные личные воспоминания об академике С. П. Королёве. — М.: Изд-во Московского гос. ун-та леса, 2010. — 128 с. — ISBN 978-5-8135-0510-2.
  • Порохня Виктор. Дорога на Байконур. Рассказ о Юрии Гагарине. — Казахстан, 1977. — 104 с.
  • Михаил Фёдорович Ребров. Воспоминания ветерана ракетно-космической корпорации «Энергия», соратника С. П. Королёва, инженера-испытателя ракетно-космических комплексов, лауреата Ленинской и Государственной премий СССР Аркадия Ильича Осташева // Сергей Павлович Королев : Жизнь и необыкновенная судьба. — М.: ОЛМА-ПРЕСС, 2002. — С. 255—258. — 380 с. — (Архив). — ISBN 5-224-03679-8.
  • Ребров М. Ф. Советские космонавты. — 2-е изд., доп. и перераб.. — М.: Воениздат, 1983. — 308 с.
  • Степанов Виктор. Юрий Гагарин. — «Молодая гвардия», 1987. — 336 с. — (Жизнь замечательных людей).
  • С. П. Королёв. Энциклопедия жизни и творчества / Под ред. Лопота Виталий Александрович. — РКК «Энергия» им. С. П. Королёва, 2014. — ISBN 978-5-906674-04-3.
  • Хайрюзов Валерий. Юрий Гагарин. Колумб Вселенной. — Вече, 2011. — 368 с. — 3000 экз. — ISBN 978-5-9533-4994-9.
  • Черток Борис Евсеевич. Ракеты и люди. — М.: Машиностроение, 1999. — ISBN 5-217-02942-0.
  • Швецова, Людмила Жизнь замечательных людей. Юрий Гагарин // «Кругозор» : Журнал. — 1984. — № 3. — С. обл.2—1.
  • Человек в космосе! Капитан первого звездолёта — наш, советский! // Комсомольская правда. — 1961. — № 88 (11028). — С. 1—4.

Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. OCLC. Record #61673822 // VIAF (билдәһеҙ)[Dublin, Ohio]: OCLC, 2003.
  2. Немецкая национальная библиотека, Берлинская государственная библиотека, Баварская государственная библиотека, Австрийская национальная библиотека Record #118537105 // Общий нормативный контроль (GND) — 2012—2016.
  3. 3,0 3,1 Гагарин Юрий Алексеевич // Большая советская энциклопедия (урыҫ): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохорова — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1971. — Т. 5 : Вешин — Газли. — С. 623.
  4. 4,0 4,1 Bibliothèque nationale de France идентификатор BNF (фр.): платформа открытых данных — 2011.
  5. 5,0 5,1 Yuri Gagarin // SNAC (ингл.) — 2010.
  6. Большая российская энциклопедия (урыҫ)Большая российская энциклопедия, 2004. — ISBN 978-5-85270-320-0
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 7,5 http://www.federalspace.ru/1968
  8. http://www.spacefacts.de/english/e_first.htm
  9. https://iz.ru/news/373279
  10. https://ria.ru/20180412/1518483071.html
  11. https://www.sportsdaily.ru/articles/pervyj-kosmonavt-zemli
  12. 12,0 12,1 12,2 12,3 12,4 12,5 12,6 12,7 Гага́рин Юрий Алексеевич / Александров А. П. // Восьмеричный путь — Германцы [Электронный ресурс]. — 2006. — С. 237. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.]; vol. 2004—2017, вып. 6). — ISBN 5-85270-335-4.
  13. Wilson, Jim Yuri Gagarin: First Man in Space  (инг.). NASA (2011-04-13). Тәүге сығанаҡтан архивланған 3 апрель 2013.
  14. Давыдов В. А. Первый Пилотируемый Полёт, том 2. — Родина Медиа, 2011. — С. 42. — 1096 с. — ISBN 978-5-905350-01-6 / 9785905350016.
  15. По материалам стенда на ВДНХ // Отчёт о СССР: космос = USSR Report: Space. — Foreign Broadcast Information Service[en], Joint Publications Research Service[en], 1986. — С. 25. — 92 с. — (JPRS (Series)). См. также полный текст отчёта Архивная копия от 2 май 2013 на Wayback Machine.
  16. Пресс-бюллетень № 1 17. Оргкомитет по подготовке и проведению празднования в 2011 году 50-летия полёта в космос Ю. А. Гагарина (2010-08-22). Тәүге сығанаҡтан архивланған 21 август 2011. 15 апрель 2011 тикшерелгән.
  17. Николаев Николай. Тайна рождения Юрия Гагарина, // «Рабочий путь»Смоленск (2 март 2011). 14 апрель 2011 тикшерелгән.
  18. Юрий Гагарин: Один полёт и вся жизнь. Полная биография первого космонавта ….
  19. Гагарин Алексей Иванович.
  20. «На ферму прибежала рассыльная … Бегу, — ответила мама. — Вот задам поросятам корму, зайду переодеться домой …» — Гагарин, 1979
  21. Автово. Администрация Санкт-Петербурга. 13 апрель 2011 тикшерелгән.
  22. 22,0 22,1 22,2 22,3 Лесков, Сергей Главный полёт человека // Газета «Известия». — 2011.
  23. Михайлова, Екатерина Люберецкое ремесленное училище. Ю. А. Гагарин — сын Земли и звёзд. 9 март 2019 тикшерелгән.
  24. Гагаринский техникум в подмосковных Люберцах — уже не Гагаринский. ИА REGNUM (2015-09-03). 9 март 2019 тикшерелгән.
  25. Алина Василенко Играл на трубе, танцевал вальс. Необычные факты из биографии Юрия Гагарина (11.04.2019).
  26. Владислав Шурыгин (старший) Трубач космической зари. Об истории одной фотографии Юрия Гагарина (12.04.2021).
  27. 27,0 27,1 Алексеев М. Когда ему было шестнадцать // Огонёк. — 1961. — № 18. — С. 30—31.
  28. Копылов И. С., Лазукин А. Н., Райкин Г. Л. Первый космонавт // Оренбургское лётное: Очерк истории Оренбургского высш. воен. авиационного Краснознамённого училища лётчиков им. И. С. Полбина. — М.: Воениздат, 1976. — 268 с.
  29. 29,0 29,1 Ольга Воробьёва Север в судьбе первопроходца Архивная копия от 17 август 2018 на Wayback Machine // Красная звезда. — 2011. — 12 апреля.
  30. Юрий Алексеевич Гагарин. astronaut.ru (2018-05-03). Тәүге сығанаҡтан архивланған 3 апрель 2013.
  31. Юрий Алексеевич Гагарин. astronaut.ru (2018-05-03). Тәүге сығанаҡтан архивланған 3 апрель 2013.
  32. 32,0 32,1 32,2 Юрий Гагарин — первый космонавт планеты Земля.
  33. Хронология событий Центра. ФГБУ «НИИ ЦПК имени Ю. А. Гагарина».
  34. 50 лет назад в СССР создан Центр подготовки космонавтов. Ветераны отчизны.
  35. Шаров П. Незабываемая встреча с Гагариным, // «Новости космонавтики» (11 ноябрь 2004). 4 февраль 2013 тикшерелгән.
  36. Жена Юрия Гагарина до сих пор тоскует по мужу. Тәүге сығанаҡтан архивланған 14 апрель 2013.
  37. История любви Гагарина. Комсомольская правда (2006-04-10). Тәүге сығанаҡтан архивланған 14 апрель 2013.
  38. Гагарина Галина Юрьевна. Российский экономический университет имени Г. В. Плеханова. Тәүге сығанаҡтан архивланған 21 август 2011. 16 июль 2011 тикшерелгән.
  39. Парк покорителей космоса на месте приземления Гагарина под Саратовом откроется в 2021 году. ТАСС (2020/02/20). 17 апрель 2021 тикшерелгән.
  40. Атлас Антарктики / Редкол. Гл. ред. Е. И. Толстиков. — Москва—Ленинград: Главное управление геодезии и картографии МГ СССР, 1966. — Т. 1. — С. XXIII. — 3000 экз.
  41. Масленников Б. Г. Морская карта рассказывает / Под ред. Н. И. Смирнова. — 2-е изд. — М.: Воениздат, 1986. — С. 243. — 35 000 экз.
  42. Вострышев М. И. Москва: все улицы, площади, бульвары, переулки. — М.: Алгоритм, Эксмо, 2010. — С. 349—351. — ISBN 978-5-699-33874-0.
  43. Анохина, Наталья Главный памятник Гагарину во всём городе. Турбина.ру (2011-04-11). 9 март 2019 тикшерелгән.
  44. Пахомова, Елена Памятник Юрию Гагарину торжественно открыт в Гринвиче. РИА Новости (2013-03-07). 9 март 2019 тикшерелгән.
  45. В Хьюстоне у штаб-квартиры NASA воздвигли бронзового Гагарина. НТВ (2012-10-05). 9 март 2019 тикшерелгән.
  46. Беркенев, Андрей У первой штаб-квартиры NASA в Хьюстоне прошла памятная церемония в честь Юрия Гагарина. ТАСС (2015-04-11). 9 март 2019 тикшерелгән.
  47. Памятник Гагарину забросали гранатами в Черногории. Телеканал «Звезда» (2016-10-22). 9 март 2019 тикшерелгән.
  48. Памятники Ю. А. Гагарину. Безумные памятники (2011-04-12). 9 март 2019 тикшерелгән.
  49. Джизакская область меняет свой облик. Новости Узбекистана (2019—2002). 26 май 2019 тикшерелгән.
  50. Никулочкин, Д. В. Хранители истории Ишимбая : чч. III, IV // Подметки+ : газ. / ред. Г. Р. Ямалова. — Ишимбай : РИК «Аспект», 2018. — № 17 (25 апрель). — С. 2. — ISSN 2220-8348.
  51. Никулочкин, Д. В. Хранители истории Ишимбая : чч. VIII, IX // Подметки+ : газ. / ред. Г. Р. Ямалова. — Ишимбай : РИК «Аспект», 2018. — № 23 (6 июнь). — С. 2. — ISSN 2220-8348.
  52. В Коломне прошёл митинг в честь Дня космонавтики. Администрация Коломенского городского округа. 9 март 2019 тикшерелгән.
  53. Памятник Ю. А. Гагарину. Путеводная звезда (2014-12-13). 9 март 2019 тикшерелгән.
  54. На Кипре открылся памятник Юрию Гагарину. Газета «Труд» (2013-04-15). 12 апрель 2017 тикшерелгән.
  55. Фото: В Королёве открыли памятник Королёву и Гагарину, Газета.Ru (12 ғинуар 2017). 12 июль 2017 тикшерелгән.
  56. Иванова, Виктория Лицом к России: на юге Франции открыли памятник Гагарину. РИА Новости (2017-10-05). 9 март 2019 тикшерелгән.
  57. Chêne, Muriel Montpellier resserre ses liens avec la Russie  (фр.). Objectif Languedoc-Roussillon (2017-10-05). 9 март 2019 тикшерелгән.
  58. Бюст Юрия Гагарина откроют на территории обсерватории в Неаполе. «Мир 24» (2017-11-16). 15 июнь 2018 тикшерелгән.
  59. Миракян, Нива В Неаполе установят бюст Юрия Гагарина. Российская газета (2017-11-15). 9 март 2019 тикшерелгән.
  60. Памятный знак Гагарину установили во Франции. Интерфакс (2018-06-16). 9 март 2019 тикшерелгән.
  61. Динмухамед Бейсембаев В Алматы на проспекте Гагарина появился новый арт-объект – космонавт. informburo.kz (2018-12-27). 4 май 2019 тикшерелгән.
  62. Фирсов П. П. «Полёт» Ю. Гагарина в Форосе. 2004.
  63. Бюст Юрия Гагарина откроют в Кливленде Архивная копия от 26 август 2019 на Wayback Machine // ТАСС, 2019-08-25
  64. В американском городе Кливленде открыли бюст космонавта Юрия Гагарина Архивная копия от 26 август 2019 на Wayback Machine // RuNews24.ru, 28 авг 2019
  65. На побережье Адриатики в Хорватии открыли бюст Гагарина.
  66. В Перми открыли памятник Юрию Гагарину  (рус.).
  67. В Тунисе установили бюст Гагарина Архивная копия от 30 апрель 2021 на Wayback Machine // РИА Новости, 2.04.2021
  68. В Португалии открыли памятник Гагарину  (рус.) (20211017T2138).
  69. Gagarine tem agora busto em Oeiras Архивная копия от 25 октябрь 2021 на Wayback Machine. Diario de Noticias. 18 октября 2021 года.

Өҙөмтә хатаһы: "комм." төркөмө өсөн <ref> билдәһе бар, әммә <references group="комм."/> билдәһе юҡ