Германия

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Германия Федератив Республикаһы
Bundesrepublik Deutschland
Германия флагы гербы Германия
Германия флагы Германия гербы
Location Germany EU Europe.png
Милли девиз: «Einigkeit und Recht und Freiheit»
Гимн: Германия гимны
Нигеҙ һалынған 843, 18 ғинуар 1871, 23 май 1949, 3 октябрь 1990
Рәсми телдәр немец теле
Баш ҡала Берлин
Иң ҙур ҡалалары Берлин, Гамбург, Мюнхен
Идара итеү формаһы Федератив парламентар республика
Федераль президенты
Федераль канцлеры
Йоахим Гаук
Ангела Меркель
Территория
  • Барыһы
  • % һыу.
61 урын
357 022 км²
2,18
Халыҡ
  • Барыһы (2006)
  • Тығыҙлыҡ
13 урын
82 310 000
231 кеше/км²
ЭТП
  • Бөтәһе (2006)
  • Кеше башына
5 урын
2 609 000 млн. $
31 472 $
Валюта евро
Интернет-домен .de
Телефон коды +49
Сәғәт бүлкәте UTC +1
(аудио)
Герма́ния гимны (Немецтар йыры)
Ҡабат тыңлау өсөн ярҙам

Герма́ния (шулай уҡ Әлмәниә (иҫке әҙәби)); рәсми исеме Герма́ния Федерати́в Республика́һы, нем. Deutschland, Bundesrepublik Deutschland) — Европалағы ил, Европа Берләшмәһе ағзаһы. Дәүләт теле — немец теле. Германия "Ете илдәр төркөмөнө"нә инә. Германия Америка Ҡушма Штаттарынан ҡала имиграция буйынса икенсе урында тора.

География[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Германия Федератив Республикаһының майҙаны — 357 022 км², донъяла 61 се урында тора. Баш ҡалаhы — Берлин, Европаның иң ҙур ҡалаларының береһе (икенсе урында тора).

Германия Европаның үҙәгендә урынлашҡан, Балтик диңгеҙе һәм Төньяҡ диңгеҙе һыуҙары менән йыуыла. Төньяҡтан Дания менән, көнсығыштан Польша һәм Чехия менән, көньяҡтан Австрия һәм Швейцария менән, көнбайыштан Франция, Люксембург, Бельгия һәм Нидерланд менән сик буйҙары киҫешә.

Германияның территорияһы төньяҡтан көньяҡҡа һуҙылған. Тәбиғи шарттары буйынса ла, кешеләрҙең уларҙан файҙаланыу буйынса ла бер төрлө түгел.

Төньяғында Төньяҡ Герман түбәнлеге урынлашҡан. Был урында ҡасандыр диңгеҙ булған, ул йыш-йыш баҫып торған ҡатлам ҡалдырған. Морена ҡалҡыулыҡтар араһында бәләкәй күлдәр урынлашҡан. Дымлы климат шарттарында бик күп һаҙлыҡтар яһалған, хәҙер уларҙың барыһы ла бөтөргәндәр. Йомшаҡ диңгеҙ климаты, яуым-төшөмдөң күплеге үҫемлектәр өсөн бик яҡшы. Был — бик әһәмиәтле малсылыҡ районы.

Илдең ҙур өлөшөн уртаса бейеклектәге тауҙар бик матур урмандар менән ҡапланған. Уртаса бейеклектәге тауҙар гранит, гнейс, ҡомташ, аҡ буяу ҡатнашҡан яһалған тау тоҡомдарынан һәм киң үҙәндәр менән айырылған.

Германияның көньяҡ өлөшөнә Альп тауҙарының төньяҡ һырттары һәм уның итәктәре урынлашҡан. Төньяҡ Альп тауҙары бейек булмаған, ҡайһы бер түбәләренең генә бейеклеге 3000 м-ға етә. Альп тауҙары итәгендә кеше ҡулы тиймәгән тәбиғәт яҡшы һаҡланған, ул милли парктар рәүешендә һаҡлана.

Ғинуарҙың уртаса температураһы 1,5 °C тан (тигеҙлектәр) — минус 6 °C каса (тауҙар). Июлдең уртаса температураһы 18 °C тан 20 °C ҡаса.Бейек тауҙарҙа йәй һыуыҡ, яуым-төшөм миҡдары 1000-2000 мм.

Германияла йылғалар күп: Рейн, Дунай, Эльба, Везер һәм Одер, улар каналдар менән тоташтырылған, иң билдәле — Киль каналы, ул Балтик һәм Төньяҡ диңгеҙҙәре тоташтыра. Ҙур күлдәр: Боден, Мюриц. Улар күбеһенсә көньяҡтан төньяҡҡа табан аға. Иң матур һәм ҙур йылға — Рейн. Был йылға буйлап миллиондарса тонна йөк ташыйҙар. Йылға тамаҡтарында ҙур порт урынлашҡан.

Урмандары аҙ ҡалған. Улар илдең бер сама 1/4 майҙанын биләп тора һәм күпселек осраҡта тауҙарҙа һаҡланып ҡалғандар. Кеше ҡулы менән яһалған ландшафттар өҫтөнлөк итә.

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Боронғо тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Археологик мәғлүмәттәргә күрә, Германия территорияһында кеше 500-300 мең йылдар элек булған. Б. э. т. 1-мең йыллыҡ аҙағында Германияла урынлашҡан алман ҡәбиләләре Рим дәүләте менән бәрелешә башлайҙар. Халыҡтарҙың Бөйөк күсенеше дәүеренән һуң Германияла алемандар, баварҙар, көнсығыш франклылар, сакстар, тюрингтар һәм приздар ҡалған.

Урта быуаттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

6-8 быуаттарҙа бөтә территорияһы франклылар ҡулында ҡала. 9 быуатта Германия ерҙәре Көнсығыш Франк составына кергән.

15 быуат аҙағы — 16 быуат башында крәҫтиәндәр күңел төшөнкөлөгө-золомға ҡаршы күтәрелештәре була.

Пруссияның күтәрелеүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Үҙенең мөһим географик урынында урынлашҡан сәбәпле, Бранденбург-Пруссия корпустағы иң эре немец дәүләттәренең береһенә әүерелә.

1740-1786 йылдарҙа, Фридрих II дәүерендә прус милитаризма үҙенең иң юғары нөктәһенә етә.

Пруссия, Европа бөйөк дәүләткә әүерелеп, Германияла хакимиәт урынлаштырыу өсөн Австрия менән көрәште көсәйтә.

1740 йылда, Бавар мираҫы өсөн һуғыш барышында Пруссия Силезияның күпселек өлөшөн баҫып ала.

XVIII—XIX быуат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Феодал төҙөлөшө һаҡлана. Европаның иҡтисади яҡтан иң түбәнге иле.

XX быуат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡарағыҙ: Веймар республикаһы
Ҡарағыҙ: Өсөнсө рейх
Ҡарағыҙ: Икенсе донъя һуғышы

Дәүләт ҡоролошо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Германия Нигез законына (нем. Grundgesetz für die Bundesrepublik Deutschland) ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә. Германияла дәүләт идара итеү формаһы — федератив республика.

Германия конституцияһы 1949 йылдың 23 майында ҡабул ителгән, уға 1954, 1956, 1990, 1993 һәм 1994 йылдарҙа үҙгәртеүҙәр индерелгән. Башҡарма власть. Дәүләт башлығы — федераль президент. Ул махсус саҡырылған федераль йыйылыш тарафынан 5 йыллыҡ срокка һайлана һәм был вазифаға тағы бер тапҡыр ғына булһа ла һайланырға мөмкин. Федераль канцлер — илдең иң юғары вазифаһы. 2005 йылдан башлап Ангела Меркель федерал канцлер.

Суд власы. Германия юғары суды.

Закондар сығарыу власы. Федераль йыйылышы -Бундестаг — Германияның юғары закондар сығарыу органы.

Административ бүленеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Дәүләт төҙөлөшө — федератив ил, уның территорияһы 16 тиң хоҡуҡлы субъекттан тора.

Karte Deutsche Bundesländer (nummeriert).svg
Федераль ер Башҡала Майҙан (км²) Халыҡ [1]
1 Баден-Вүртемберг Штутгарт 35.751,65 10 486 660
2 Бавария Мүнхен 70.549,19 12 397 614
3 Берлин - 891,75 3 292 365
4 Бранденбург Потсдам 29.477,16 2 455 780
5 Бремен Бремен 404,23 650 863
6 Һамбург - 755,16 1 706 696
7 Һессен Висбаден 21.114,72 5 971 816
8 Мекленбург-Алгы Померания Шверин 23.174,17 1 609 982
11 Рейнланд-Пфальц Майнц 19.847,39 3 989 808
12 Саар Саарбрүккен 2.568,65 999 623
13 Саксония Дрезден 18.414,82 4 056 799
14 Саксония-Анһалт Магдебург 20.445,26 2 287 040
9 Түбән Саксония Һанновер 47.618,24 7 777 992
10 Төньяк Рейн-Вестфалия Дүсселдорф 34.042,52 17 538 251
16 Түрингия Эрфурт 16.172,14 2 188 589
15 Шлезвиг-Һолштейн Кил 15.763,18 2 800 119

Ерҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Ирекле дәүләт Бавария
  2. Баден-Вюртемберг
  3. Берлин
  4. Бранденбург
  5. Бремен ере
  6. Ирекле һәм Ганза ҡалаһы Гамбург
  7. Гессен
  8. Мекленбург — Алғы Померания
  9. Түбәнге Саксония
  10. Райнланд-Пфальц
  11. Саар
  12. Саксония Ирекле дәүләте 
  13. Саксония-Анхальт
  14. Төньяҡ Рейн-Вестфалия
  15. Тюрингия Ирекле дәүләте
  16. Шлезвиг-Гольштейн

Иҡтисады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Эске тулайым продукты буйынса Германия донъяла 3 урынды биләп тора. Күп кенә фәнни һәм технологик тармаҡтарҙа лидерлыҡҡа эйә.

Тиҙ үсешкән иҡтисадлы индустриаль ил. ЭТП 2009 йылда 3,24 триллион Америка доллары, йән башына 39 442 Америка доллары тирәһе тәшкил итә. Аҡса берәмеге — евро. 2009 йылда Германияның ЭТП 2 триллион 811 миллион Америка доллары менән донъяла 5- се урында тора ине (Америка Ҡушма Штаттарынан, Ҡытайҙан, Япониянан һәм Һиндостандан ҡала). Экспорт буйынса Германия донъяла алдыңғы урындарҙы алып тора. Made in Germany бренды менән сыҡҡан тауарҙар бар донъяға таныш. Германияла эшләнгән, тимәк сифатлы. Йәшәү кимәле буйынса Германия донъяла 5-се урында тора.

Германияла юғары технологик йығаҙ етештереүсе ойошмалар биҡ күп:

  • Viessmann. Штаб-фатиры Гессен ерендә урынлашҡан. Ул донъяла йылытыу ҡаҙандар иң эре етештереүсе. Шулай уҡ ул тәбиғи газ, дизель, биодизель эшләғән ҡаҙандар, бойлерҙар, йылытыу йығаҙды автоматик идара итеү системаларҙы етештерә. Йыллыҡ оборот — 1,4 млрд евро.
  • Vaillant Group
  • Protherm
  • Wilo. Төньяҡ Рейн-Вестфалия ерендә урынлашҡан вентиляция йығаҙы, кондиционер, насостар етештереүсе. Штаб-фатир Дортмундта.
  • Grundfos
  • Smedegaard
  • Kermi, йылылыҡ радиаторҙар эре етештереүсе
  • Korado
  • Sira
  • Arbonia
  • Global
  • Oventrop, радиатор арматураһы эре етештереүсе.
  • Danffos
  • Zilmet, мембран бактар эре етештереүсе.
  • Thermaflex, торбалар өсөн гидроизоляция материалдар эре етештереүсе.
  • Энергофлекс
  • BUDERUS
  • REHAU, Теплоэнергетика
  • UPONOR
  • DAB
  • ZILMET
  • ADL
  • Tatramat, һыу йылытҡыстар донъя лидеры.

Халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Германия Федератив Республикаһының майҙаны Германияла 2014 йылғы халыҡ иҫәбенән күренеүенсә 80 миллион кеше иҫәпләнә. Германия халҡының 92 % — немецтар, 1,749 — миллион төрөк, 930 мең — элекке Югославия республикаһы граждандары, 187,5 мең Рәсәй һәм 129 мең Украина граждандары тәшкил итә.

Транспорт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Германиянын яҡшы транспорт системаһы бар.

Германияныӊ флагман авиа ташыусы Люфтханза – финанс күрһәткестәр буйынса Европаныӊ беренсе авиакомпания.

Тимер юлында ташыусы - Дойчебан (нем. Deutsche Bahn) компанияһы. Ул клиенттар өсөн ял көндәре биллетарҙы -Шенес Вохененде Тикет (нем. Schönes Wochenende Tick) тәкдим итә. Ошо билет һатып алып (һаҡы -40 евро) бер пассажир көн буйында бөтөн поездарҙа йөрөрғә мөмкин [2][3].

Мәҙәниәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Германия мәҙәниәте үҙ эсенә хәҙерге Германия мәҙәниәтен, хәҙерге Германия тәшкил итеүсе дәүләттәр (Пруссия, Саксония һ.б.) мәҙәниәтен ала. "Германия мәҙәниәте" төшөнсәһенең мәғәнәһе киңерәк үҙ эсенә Австрия мәҙәниәтен ала: сәйәси рәүештә ул Германиянан тыш булһа ла, унда шул уҡ мәҙәниәткә ҡараған немецтар йәшәй. Герман мәҙәниәте беҙҙең эраға тиклем 5 быуаттан билдәле.

Хәҙер Германияға мәҙәни тормошоноң төрлөлөгө киң һәм уның таралғанлығы хас. Урындағы мәҙәни тормош бер йәки бер нисә ҡалала тупланмаған, аң-белемгә эйә үҙәктәр бөтә ил буйлап таралған — атаҡлы Берлин, Мюнхен, Веймар, Дрезден йәки Киль менән бер рәттән Гамбург, Байрит, Виттенберг, Шлезвиг кеүек мәҙәни әһәмиәткә эйә бәләкәй үҙәктәр ҙә бар. 2009 йылдағы хәле буйынса, Германияла 6250 музей эшләй, килеүселәр һаны 106 миллион кешегә етә. Донъя мәшһүрҙәре араһында— Дрезден рәсемдәр галереяһы, Германия музейы (Мюнхен), Тарихи музей (Берлин).

Спорт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Германияла спорт ныҡ үҫешкән, дөйөм халҡының 25-30 % (24-27 миллион кеше) төрлө спорт ойошмаларың ағзалары булып торалар. Спорт менән шөғөлләнеүселәр йыл һайын 5-6 % артып бара. Германияның футбол йыйылма командаһы донъяла көслөләрҙән һанала. Немецтарҙың исәбендә донъя чемпионатаның 12 миҙалы бар: 4 алтын, 4 көмөш, 4 бронза; Европа чемпионатында 8 миҙал: 3 алтын, 3 көмөш, 2 бронза. Германияның футбол йыйылма командаһы бөтә донъя турнирҙарының иң уңышлыларының береһе. Германияла ҙур теннис та киң таралған. 80се йылдар аҙағында Борис Беккер һәм Штеффи Граф теннис олимпына менгәс, илдә теннис бумы башлана. Граф — һәләтле тенниссы, Ҙур Алтын Шлемда берҙән-бер еңеүсе һәм тарихта иң оҙаҡ еңеүсе була. 2000се йылда Германияның йөҙйыллыҡ спортсмены тип таныла.

Формула 1ҙең иң уңышлы һәм тынылыу алған ярышсыһы, 7 тапҡыр донъя чемпионы Михаэль Шумахер ҙа — немец. Германияла биатлон да киң таралған. Был спорт төрөндә иң ныҡ танылған немец — Магдалена Нойнер, ике тапҡыр олимпияда чемпионы, донъяла берҙән-бер ун ике тапҡыр биатлондан донъя чемпионы, өс тапҡыр донъя кубогын яулаусы.

Башҡортостан менән бәйләнештәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

2016 йылда Башҡортостандың Германия менән тышҡы сауҙа әйләнеше күләме 186,1 миллион доллар тәшкил иткән. Ошо сумманың 60 проценттан ашыуы (115,6 миллион доллар) – экспортҡа, 40 процентҡа яҡыны (70,4 миллион доллар) импортҡа тура килгән. Башҡортостандан Германияға оҙатылған продукциялар араһында – минераль продукттар (68,2 процент), химия сәнәғәте продукцияһы һәм каучук (29,5 процент), металл һәм унан яһалған изделиелар (1,5 процент), шулай уҡ ағас, ҡорамалдар, быяла изделиелар, мебель, ауыл хужалығы сеймалы. Импорттың төп тауарҙары: ҡорамалдар һәм транспорт саралары (62,8 процент), химия сәнәғәте, шул иҫәптән фармацевтика продукцияһы (26,5 процент), шулай уҡ металл изделиелар, керамик продукция[4].

Германия стипендиялары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Германия Федератив Республикаһында сит илдәрҙең талантлы студенттары өсөн махсус стипендиялар (нем. Deutschlandstipendium) ҡаралған[5]. Бөтә илдәрҙең граждандарының да уны алыу хоҡуғы бар. 2011 йылдан башлап тапшырыла. Тарихи яҡтан Төньяҡ Рейн-Вестфалия дәүләт стипендиялары нигеҙендә индерелгән.

Ҡалалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Cityscape Berlin.jpg
Берлин
Hamburger Rathaus von St-Petri.jpg
Һамбург
Stadtbild München.jpg
Мүнхен
Köln Panorama.jpg
Көлн

Урын Ҡала Төбәк Халыҡ

Frankfurt Am Main-St Bartholomaeus-Ansicht vom Nextower-20110812.jpg
Майндагы Франкфурт
Schloß-Rosenstein.jpg
Штутгарт
Medienhafen Duesseldorf Nacht.jpg
Дүсселдорф
115px
Дортмунд

1 Берлин Берлин 3326002
2 Һамбург Һамбург 1718187
3 Мүнхен Бавария 1364920
4 Көлн Төньяҡ Рейн-Вестфалия 1013665
5 Майндагы Франкфурт Һессен 676533
6 Штутгарт Баден-Вүртемберг 591015
7 Дүсселдорф Төньяҡ Рейн-Вестфалия 589649
8 Дортмунд Төньяҡ Рейн-Вестфалия 571403
9 Эссен Төньяҡ Рейн-Вестфалия 565900
10 Бремен Бремен 544043
11 Дрезден Саксония 517765
12 Лейпциг Саксония 510043
13 Һанновер Түбән Саксония 509485
14 Нүрнберг Бавария 490085
15 Дуйсбург Төньяҡ Рейн-Вестфалия 487470
16 Бохум Төньяҡ Рейн-Вестфалия 362585
17 Вупперталь Төньяҡ Рейн-Вестфалия 342570
18 Билефелд Төньяҡ Рейн-Вестфалия 327199
19 Бонн Төньяҡ Рейн-Вестфалия 307530
20 Мүнстер Төньяҡ Рейн-Вестфалия 293323

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Һанлы исемлектең бер юлы


Донъя Был ил тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
  1. https://www.destatis.de/DE/PresseService/Presse/Pressekonferenzen/2013/Zensus2011/bevoelkerung_zensus2011.pdf?__blob=publicationFile
  2. ял көндәре биллетарҙы -Шенес Вохененде Тикет
  3. Günstig reisen im Nahverkehr mit dem Schönes-Wochenende-Ticket
  4. Рөстәм Хәмитов Саксония Ландтагы делегацияһы менән осрашты
  5. [1]