Эстәлеккә күсергә

Гипатия

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Гипатия
бор. юнан. Ὑπᾰτία
Рәсем
Зат ҡатын-ҡыҙ[1]
Гражданлыҡ Византия империяһы
Тыуған көнө 360
Тыуған урыны Әлискәндәриә, диоцез Восток[d], преторианская префектура Востока[d], Боронғо Рим
Вафат булған көнө март 415
Вафат булған урыны Әлискәндәриә, диоцез Египет[d], преторианская префектура Востока[d], Византия империяһы, Рим империяһы
Үлем төрө һомицид[d][2]
Үлем сәбәбе сдирание кожи[d][2]
Км үлтергән christian extremist crowd[d]
Атаһы Теон Александрийский[d]
Яҙма әҫәрҙәр теле боронғо грек теле[d]
Һөнәр төрө математик, фәлсәфәсе, астроном, яҙыусы, уйлап табыусы
Эшмәкәрлек төрө астрономия, математика, механика һәм фәлсәфә
Кемдә уҡыған Гиерокл Александрийский[d]
Уҡыусылар Синезий[d]
Сәнғәт йүнәлеше Неоплатонизм
Йоғонто яһаусы Платон, Плотин[d], Аристотель, Теон Александрийский[d], Диофант Александрийский[d] һәм Клавдий Птолемей
Телгә алынған хеҙмәттәр Агора[d], Patty[d] һәм Темнеющий век[d]
Эра поздняя Римская империя[d]
Изображение памятной доски
Вики-проект Проект:Математика[d]
Авторлыҡ хоҡуҡтары статусы авторлыҡ хоҡуҡтарының ғәмәлдә булыу ваҡыты үткән[d]
 Гипатия Викимилектә

Александрия Гипатияһы (шулай уҡ Ипа́тия, бор. юнан. Ὑπᾰτία ἡ Ἀλεξάνδρεῖα; 360, Әлискәндәриә, преторианская префектура Востока[d] — март 415, Әлискәндәриә, Византия империяһы) — Ҡалып:Философ/кат — һуңғы антиклыҡ осороноң неоплатонигы, IV—V быуат математигы, астрономы һәм механигы.

Александриялағы неаполитан мәктәбе схолархы (етәксеһе), философия һәм астрономия уҡытыусыһы[3]. Гипатия — беренсе ҡатын-ҡыҙ математик түгел, әммә үҙенән алда билдәле булған Пандрозияға ҡарағанда уның тормошо яҡшыраҡ документлаштырылған[4][5].

Диофанттың «Арифметика»һына комментарий авторы, ул, бәлки, өлөшләтә Диофанттың тексына өҫтәмә булараҡ, Евклидтың «Начала» («Башланғыстар») һәм «Астрономический канон» («Астрономик канон») хеҙмәттәренә Теондың комментарийҙар редакцияһы рәүешендә һаҡланғандыр. Аполлоний Пергскийҙың конус киҫелештәре тураһындағы «Кониктар» трактатына комментарий һаҡланмаған. Күп кенә хәҙерге ғалимдар фаразлауынса, Гипатия Клавдий Птолемейҙың "Альмагест"ына Теондың комментарийҙар китабының һаҡланып ҡалған өсөнсө редакцияһының тексын мөхәррирләгән.

Астролябияны һәм ареометрҙы төҙөгән (конструировала), уйлап сығармаған.

Боронғо сығанаҡтарҙан күренеүенсә, мәжүсиҙәргә лә, мәсихтәргә лә Гипатия киң билдәле була һәм улар тарафынан хөрмәт ителгән, шулай уҡ Александрияның сәйәси элитаһына ҙур йоғонто яһаған. Ғүмеренең аҙағына яҡынлашҡанда, сәйәси-дини конфликттарға йәлеп ителгән. Ҡаланың наҙан ҡара халҡы араһында Гипатияны сихырсылыҡта ғәйепләүҙәр тулҡыны күтәрелә, шулай уҡ, йәнәһе, ул префект Орестҡа патриарх Кирилл менән татыулашырға ҡамасаулай тигән имеш-мимештәр тарала. 415 йылдың мартында Петр исемле тасуири уҡый белеүсе етәкселегендәге халыҡ төркөмө тарафынан үлтерелә[6][7][⇨].

Гипатияның үлтерелеүе империяны тетрәндерә һәм уны мәжүсиҙәр араһында яфаланыусыға әйләндерә, һөҙөмтәлә Дамаский кеүек буласаҡ неоплатониктар мәсихселеккә ҡырҡа ҡаршы тора башлай. Мәғрифәтселек дәүерендә ул католиклыҡҡа оппозиция символына әүерелә. XIX быуатта европа әҙәбиәте, бигерәк тә Чарльза Кингслиҙың 1853 йылда сыҡҡан «Ипатия» романы, уны «эллиндарҙың һуңғыһы» тип романтизациялай[⇨]. XX быуатта ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтарын яҡлау символы һәм феминистик хәрәкәтенең элгәреһе, тип ҡарала башлай[⇨]. XXI быуат башынан Гипатияның үлемен нигеҙһеҙ рәүештә Александрия китапханаһының емерелүе менән бәйләй башлайҙар, өҫтәүенә китапхананың һәм Мәжүсиҙәр менән христиандар араһындағы конфликт барышында емерелгән мәжүси Серапеум ғибәҙәтханаһының юҡ ителеүен тиңләйҙәр[⇨].

Исемен яҙыуҙағы айырмалыҡтар (Гипатия — Ипатия) (IV—V быуаттарҙа формалашҡан) боронғо грек телендәге фонетик үҙгәрештәр, һүҙ башында ҡуйы тын алыуҙың юҡҡа сығыуы һәм итацизм (классик әйтелеше — «Хюпатия», хәҙер урыҫса «Гипатия»; византийса — «Ипатия») менән бәйле.

Боронғо авторҙарҙың раҫлаусы факттары

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]
«Гипатия», Хаймаркет театрында, 1893 йылдың ғинуары

Гипатияның биографияһын тергеҙеү сығанаҡтары:

Грамматик Паллад Александрийский (IV быуат) Теонға (эпигр. 28: АP, IX, 175) һәм Гипатияға (эпигр. 41: АР, IX, 400; эпигр. 50: АР, IX, 508; Константин Кефаланың "Антологиялар"ында һаҡланған бер нисә эпиграмма (X быуат). Паллад 415 йылда Гипатияның үлеменә арнаған эпиграмма-панегирикта (эпигр. 41) ғалимә ғәҙеллек алиһәһе Астреяға оҡшаш:

Гипатии
Смотрю и внемлю я, склоняясь пред тобой;
И в звёздный Девы храм я возношусь тогда:
Ведь, словно небеса, чисты дела твои,
Ипатия, а ты изысканности слов,
Ума и знания блестящая звезда.

Биографияһы

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]
Гипатияның атаһы Теон Александрийский Евклидтың «Начала» тексын мөхәррирләүе менән билдәле [9][10][11], бында X б. ҡулъяҙмаһында күрһәтелгән

Гипатияны иҫкә алған бер текста ла уның тыуған датаһы күрһәтелмәгән. Күпселек ғалимдар тыуыу ваҡытын 355—375 йылдар араһында күрһәтә. 1990-сы йылдар уртаһына тиклем сыҡҡан тикшеренеүҙәр, ҡағиҙә булараҡ, уның тыуыуын 370 йылға яҡын, ә М.Дзельска — 355 йылға яҡын тип билдәләй. М.Дикин фаразлауынса, епископлыҡ йылдары һәм хаттарында Гипатияға күрһәткән хөрмәте буйынса, Синезийҙың йәшенә нигеҙләнеп, моғайын, 350 йылға яҡыныраҡ тыуған[12]. Күп кенә ғалимдар, Ричард Хошеға эйәреп, Гипатия яҡынса 370 йылда тыуған тигән һығымтаға килә. Тарихсы-неоплатоник Дамаскийҙың өлөшләтә һаҡланған «Исидор тормошо»нан Ипатияның тасуирламаһына ярашлы (яҡынса 458 — яҡынса 538), уның тураһында «Суда» һүҙлегендәге яҙмала (X б.), Гипатия император Аркадий хакимлығы ваҡытында сәскә ата. Хоше Дамаскийҙың уның физик матурлығын һүрәтләүенән ул ваҡытта уға 30 йәштән артыҡ булмауын, ә 370 йыл — Аркадий хакимлығының уртаһына тиклем 30 йыл элек булыуын аңлата, тип иҫәпләй[13][14]. Киреһенсә, Иоанн Малала (491—578 йй. тирәһе), 415 йылда үлтерелегәндә ул ҡарт булған тип, Гипатия 350 йылда тыуғандыр тигән теорияға нигеҙләнә [15][16]. Роберт Пенелла ике теорияның да нигеҙе ышаныслы түгел, уның тыуыу датаһы билдәһеҙ, ти[13].

Гипатия Александрияның иң ҙур ғалимдары иҫәбенә ингән һәм, күрәһең, билдәле Мусейон осоронда үҙ мәктәбе менән етәкселек иткән атаһы Теон Александрийский етәкселегендә белем ала. «Суда» һүҙлегендә Теон Мусейондың һуңғы билдәле уҡытыусыһы булған тип әйтелә. Теон мәктәбе үҙ төрөндәге берҙән-бер, бик абруйлы һәм доктриналь консерватив мәктәп була. Теон Ямвлих тәғлимәтен кире ҡаға һәм ул Плотиндың саф неоплатонизмын уҡытыуы менән ғорурлана[17]. Н. Ниетупски билдәләүенсә, Теон, күрәһең, ҡыҙына ҙур өмөт бағлаған, сөнки уға «иң юғары» тигәнде аңлатҡан «Гипатия» тигән исем биргән[13]. Үҙ ваҡытында ул бөйөк математик тип иҫәпләнһә лә[9][11][18], Теондың математик эштәре хәҙерге стандарттар буйынса әһәмиәтһеҙ[10], тривиаль[11], һәм бөтөнләй оригиналь түгел[18]. Евклидтың "Башланғыстары"на комментарийҙарҙың яңы редакцияһын баҫтырып сығарыу уның төп ҡаҙанышы булып тора, ул күсереп яҙыусыларҙың 700 йыл дауамында яһаған хаталарын төҙәтә[9][10][11]. Теон баҫмаһын быуаттар дауамында уҡыу әсбабы сифатында киң ҡулланалар[10][19], ул башҡа баҫмаларҙы тулыһынса тиерлек ҡыҫырыҡлап сығара[19].

Гипатияның әсәһе тураһында беҙгә килеп еткән бер сығанаҡта ла телгә алынмай[20][21][22]. Теон Клавдий Птолемейҙың «Альмагест»ына комментарийҙарында «минең ҡәҙерле улым», тип Епифаний тигән кешегә өндәшә[23][24], моғайын, ул Гипатияның ағаһылыр[23].

400 йыл тирәһе Гипатия "Мусейон"да философия буйынса лекциялар уҡый башлай. Ул саҡта Александрия философия мәктәбе таныулы, Александрия Афинанан ҡала грек-рим донъяһының икенсе философия баш ҡалаһы булған[25]. Гипатия бөтә Урта диңгеҙ студенттарына белем биргән[26]. Дамаский әйткәнсә, ул Платон һәм Аристотель хеҙмәттәре тураһында лекциялар уҡый[27][28][29] һәм импровизацияланған асыҡ лекциялар уҡыған философтарға оҡшашлыҡ билдәһе булған трибон плащта йөрөй [30][31][32]. IV быуат аҙағында Александрияла неоплатонизмдың ике төп төрө уҡытыла. Беренсеһе —Серапеумадың Ямвлих тәғлимәте ҙур йоғонто яһаған асыҡтан-асыҡ мәжүси дини неоплатонизмы[33]. Икенсе төрө, Гипатия Һәм Теон тарафынан яҡланғаны, уртаса һәм аҙ бәхәсле булған һәм Плотин тәғлимәтенә нигеҙләнгән[34]. Үҙе мәжүси булһа ла, Гипатия христиандарға ҡарата түҙемле була[35][36].

405 йылда атаһы вафат булғандан һуң, Гипатия Александрияла уның мәктәбе менән етәкселек итә башлай, уның ҡарамағында неоплатонизм философияһы, математика һәм астрономия уҡытыла[37]. Гипатия мәктәбендә, мәжүси булып та, һуңғы антик мәҙәниәттең күренекле эшмәкәре Синезий Киренский уҡый. Һуңынан ул Птолемиада епискобы була һәм шунда уҡ һыуға сумдырыла (крещение). Уҡыуын тамамлағас, Гипатияға хаттар яҙа башлай[38][39][40], һәм һаҡланып ҡалған 7 хат уның карьераһы тураһында мәғлүмәттең төп сығанағы булып тора[38][39][41][42][43][38][39], әммә яҙғанмы икән уға яуап хаты, беҙгә Синезийға Гипатия яҙған бер генә хат та килеп етмәгән[39]. Синезий дуҫы Геркулианға хатында (395 й. тирәһе) Гипатия тураһында: «… шәхес шул тиклем билдәле, уның абруйы бөтөнләй иҫ киткес булып күренә. Беҙ фәлсәфәнең серҙәрен намыҫ менән етәкләгән кешене үҙ күҙебеҙ менән күрҙек һәм ишеттек»[38]. Синезий Гипатияның «апатияның фәлсәфәүи торошона — эмоцияларҙан һәм бәйләнештәрҙән тулыһынса азат булыу» кеүек нәмәләр тураһындағы тәғлимәтенең мираҫын һаҡлап ҡалған[44]. Бөтә мәғлүмәттәр буйынса, Гипатия төрлө сығышлы күп һанлы студенттарҙы йәлеп итә (улар араһында христиандар күп була): Киренаиканан (Синезий), Сүриәнән, Фәләстиндән, Үрге Мысырҙан (Фиваиданан — Олимп, Исидор) һ.б. был студенттар философия менән ҡыҙыҡһынғанлыҡтан, улар уның мәктәбенә дөйөм мәҙәни әҙерлек өсөн килә, ә уны тамамлағас һәм тыуған иленә ҡайтҡандан һуң хатта епископ (Синезий), йәки хөкүмәт чиновниктары (Лидия провинцияһының дуксы — Гесихий), әммә йышыраҡ — эре милекселәр, классик мәҙәниәт менән ҡыҙыҡһынған муниципаль һәм провинция юғары ҡатлам ағзалары (Геркулиан, Олимп һ. б.) була ала.

Тарихсы Сократ Схоластик, Ипатияның замандашы, уны былай тип һүрәтләй:

Александрияла философ Феондың ҡыҙы Ипатия исемле бер ҡатын шул тиклем ғилемгә эйә була, хатта хәҙерге заман философтарын уҙып китә; Платондан башланған платон мәктәбенең вариҫы була һәм теләүселәргә барлыҡ философия фәндәрен уҡыта. Шуға күрә фәлсәфәне өйрәнергә теләүселәр уға һәр яҡтан ағыла. Үҙенең белеме буйынса, ихтирамға лайыҡлы үҙ-үҙенә ышанғанлыҡтан, хатта хакимдар алдына ла тыйнаҡ булып баҫа; һәм уның ғәҙәттән тыш тыйнаҡлығы өсөн барыһы ла уны хөрмәт иткәнлектән, уға һоҡланғанлыҡтан, ир-егеттәр араһында ла оялырлыҡ хәрәкәт килтермәй.

— [45]

Филосторгий, икенсе мәсих тарихсыһы, Гипатияның замандашы, «ул математикала атаһынан уҙҙыра», тип раҫлай[38], ә лексикограф Гесихий Александрийский, атаһы кеүек, ул бик һәләтле астроном була, тип яҙған[38][46]. Дамаский, Гипатия «иҫ киткес матур һәм зифа кәүҙәле» тип яҙған[47][48], ләкин уның тышҡы ҡиәфәте тураһында бер мәғлүмәт тә юҡ[49], һәм бер төрлө портреты һаҡланмаған[50]. Дамаский, Гипатия ғүмере буйы ғиффәтле булып ҡалған, тип өҫтәгән[51][52].

IV—V быуаттарҙа Александрияла йәмәғәт климаты епископҡа ныҡ бәйле була. 382—412 йылдарҙа Александрия епискобы Феофил[53] Ямвлих неоплатонизмына ҡырҡа кире ҡарашта була[53], һәм 391 йылда, мәжүсиҙәр менән конфликт барышында, ул разрушил Серапеумды емерә[54][55]. Шуға ҡарамаҫтан, Феофил Гипатия мәктәбенә тоғро һәм ихтирамлы ҡарай һәм, күрәһең, уны үҙенең союздашы тип һанай[20][53][56]. Феофил Гипатияның шәкерте Синезийҙың епископлығын яҡлай[20][57], хаттарында Феофилды үҙ итеп, һоҡланыу менән, һүрәтләй. Феофил шулай уҡ Гипатияға рим префекттары һәм ҡаланың башҡа күренекле сәйәси лидерҙары менән тығыҙ мөнәсәбәттәр урынлаштырыу мөмкинлеге бирә[53]. Өлөшләтә Феофилдың толерантлығы арҡаһында Гипатия Александрия халҡы араһында бик популяр була һәм ҡала тормошона сәйәси йоғонто яһай башлай[58]. Бәлки, иң мөһиме, епископ Феофил урындағы власть структураларын хөрмәт иткән: Гипатия менән мөнәсәбәттәрен һаҡлаған, һәм префект Орест менән тығыҙ бәйләнештәргә ҡаршы булмаған.

412 йылда Феофил вафат булғандан һуң, хәл көсөргәнешле үҙгәрә[53].

Үлеме, уның эҙемтәләре һәм артабанғы баһалауҙар

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]
«Александрияла философ Гипатияның үлеме» («Житие выдающихся учёных, от античности до девятнадцатого века», 1866 й.), Луис Фигуер.

Гипатия, ҡала башлығы префект Орест аша Александрия ҡала сәйәсәтенә йоғонто яһаған. Был ваҡиғалар епископ Кирилл менән даими килешмәүселеккә килтергән. Епископ Феофилдың туғанының улы Кирилл, киҫкен көрәш аша, патриарх булып китә[59][60]. Кирилл, еңеүгә өлгәшкәс, раскольник-новациандарҙан үс ала[59]. Уларҙың сиркәүҙәрен яба һәм изге мөлкәтен тартып ала[61]. Ҡала префекты Орест новациандар яҡлы булғанлыҡтан, уның Кирилл менән мөнәсәбәттәре боҙола. Александрия ҡалаһының абруйлы юғары ҡатламы ла Орест менән бер бла. Гипатия мәктәбе лә, күрәһең, яңы архиепископҡа ышанмай[56][62], Синезий Киренский бер хатында Кириллды тәжрибәһеҙ һәм хаталаныусан, тип атай[62]. Гипатияға хатында (413 й.) Синезий: неоплатоник философ сәйәси тормошҡа юғары әхлаҡи нормалар индерергә һәм ватандаштары мәнфәғәтендә эш итергә тейеш, тип өйрәткәнен иҫенә төшөрә[63].

415 йылда Орест пантомималарға һәм бейеүҙәргә ҡағылышлы яңы ҡағиҙәләр сығарғандан һуң, ике яҡ араһындағы көсөргәнеш арта, улар ҙур халыҡты йәлеп итә һәм ғәҙәттә граждандар сыуалыштары менән тамамлана. Эдикт ҡала театрында эленгәндән һуң, халыҡ уның йөкмәткеһен белергә йыйыла. Кирилл балалар фәндәре уҡытыусыһы грамматик Иеракстың нимә яҙылғанын белергә ебәрә. Иеракс, эдиктты ҡысҡырып уҡып, уны маҡтай һәм яңы ҡағиҙәләргә шатлана, әммә уның килеүе һәм һүҙҙәре йәһүдтәргә оҡшамай, сөнки йәһүдтәр Иеракс халыҡты рим властарына ҡаршы фетнәгә күтәрергә маташа тип белдерә[64]. Орест Иераксты тоторға бойора, уны театрҙа күмәк халыҡ алдында асыҡтан-асыҡ язалайҙар[65]. Был эштең ике маҡсаты була: береһе — мөмкин булған ихтилалды баҫтырыу, икенсеһе —Оресттың Кирилл өҫтөнән хакимлығын күрһәтеү[66][67].

Сократ Схоластик фекеренсә, Иеракстың язаланыуы тураһында ишеткәс, Кирилл ярһый, йәһүд общинаһы вәкилдәре мәсихтәргә ҡаршы мәкер ҡороуын туҡтатмаһа, ҡаты саралар күреү менән янай. Кириллдың талаптарына яуап итеп, Александрия йәһүдтәре христиандарға ҡаршы көс ҡулланыуға тотона. Йәһүдтәр үҙ кешеләрен төндә, сиркәү яна, тип ҡысҡырып йөрөргә сығара, һәм хәбәргә йүгереп сыҡҡан мәсихтәрҙе үлтерә[68].

Сократ Схоластикҡа ярашлы, 414 йылда, йәһүдтәр христиандарға ҡаршы ойошторған ҡыйралыштан һуң, Кирилл Александриялағы бөтә синагогаларҙы яба, йәһүдтәрҙең бөтә мөлкәте конфискациялай һәм һуйышта ҡатнашҡан ҡайһы бер йәһүдтәрҙе ҡаланан ҡыуа[69][70][71]. Гипатияның яҡын дуҫы булған һәм мәәсихлекте ҡабул иткән Александрияның Рим префекты [20][20][72][73], Кириллдың ҡылығына кире ҡарашта була. Бер-береһен ошаҡлап, императорға ялыу яҙа[20][71][74]. Конфликт киҫкенләшә, һәм фетнә башлана. Мысыр сүллегенән килгән парабаландар Оресты йәшерен мәжүсилектә ғәйепләй, саҡ үлтермәй[71]. Орест, Константинополь архиепискобы тарафынан суҡындырылғаны тураһында әйтеп, ғәйепләүҙәрҙе кире ҡаға. Монахтар уға ышанмай һәм Аммоний исемлеһе Орестың башына таш ташлай. Орест Аммонийҙы тоторға бойора, уны язалап үлтерәләр [71][75][76][71][75][77][65][78].

Кирилл менән Орест араһында дошманлыҡ дауам итә[79]. Орест йыш ҡына Гипатиянан кәңәш һорап мөрәжәғәт итә[80][81]. Гипатия мәжүсиҙәргә лә, мәсихтәргә лә яҡшы билдәле һәм аҡыллы кәңәшсе булараҡ камил абруйлы була[82]. Гипатияның Александрияның мәжүси общинаһы башлығы булараҡ юғары абруйы, ҡалала бик йоғонтоло һәм ҡеүәтле шәхес һаналыуы Орест өсөн отошло була[83].

Әммә көтмәгәндә Гипатияны сихырсылыҡта ғәйепләүҙәр тулҡыны күтәрелә. Гипатияны Орест менән Кириллдың татыулашыуына ҡамасаулауҙа ғәйепләйҙәр[84][85].

«Александрияла Гипатия исемле мәжүси ҡатын-ҡыҙ-философ барлыҡҡа килә, ул һәр ваҡыт сихыр, астрология һәм музыка ҡоралдарына тоғро, ул үҙенең сихырсылыҡ хәйләләре менән күп кешеләрҙе ҡоторта. Ҡала хакимы уны бик хөрмәт итә, хатта сиркәүгә йөрөүҙән туҡтай… Шул ҡатынға күп кенә диндарҙарҙы йәлеп итә, иманһыҙҙарҙы үҙ йортонда ҡабул итә».[86]

Сократ Схоластикҡа ярашлы, Бөйөк ураҙа ваҡытында, 415 йылдың мартында[87], Пётр исемле шиғырҙы тасуири уҡыусы етәкселегендә, алдан һүҙ ҡуйышып, Гипатияны тоталар[88][89][90]. Асыуланған халыҡ уны носилкаһынан тартып төшөрә, хурланған һәм туҡмалған килеш, ҡаланың төп сиркәүе Кесареонға алып килә. Был 345 йылда христиан сиркәүенә әйләндерелгән, Александрияның кафедраль соборы статусын алған мәжүси ғибәҙәтхана Һәм Александрияла батша һәм рим император культы үҙәге була[82][88][90]. Бында Гипатиянан кейемдәрен йыртып, аяуһыҙ үлтерәләр[91], керамик һауыт ярсыҡтары менән һөйәктәренә тиклем тиреһен тереләй һыҙыралар[88][92][93][94][88]. Хатта күҙҙәрен соҡоп алалар[95]. Кәүҙәһен киҫәктәргә бүләләр һәм ҡалдыҡтарын, иң әшәке енәйәтсенеке һымаҡ, урам буйлап һөйрәп алып китәләр һәм Кинарон тип аталған урында демонстратив рәүештә яндыралар[95][96], был ысул менән ҡаланы символик таҙартыу үткәрәләр[88][95][94]. Был ваҡиғаларҙың ҡайһы бер замандаштарында ла, хәҙерге тикшеренеүселәрҙә лә, формаһы буйынса ул мәжүси ҡорбан килтереүҙе хәтерләткәнлектән, был үлтереүгә мәсихтәрҙең ҡыҫылышы барлығына шикләнеү тыуа[97].

Һаҡланып ҡалған яҙма сығанаҡтарҙың күбеһендә авторҙарҙың береһе лә булған хәлгә шатлығын белдермәй. Әммә, мәҫәлән, Иоанн Никиусский Гипатияны үлтереүсе Пётрҙы «Ғайса Мәсихтең иң яҡшы шәкерте» тип маҡтай[98].

Сократ Схоластик Гипатияны үлтереүҙе тулыһынса сәйәси мотивлы тип күрһәтә һәм мәжүсилектең роле тураһында әйтмәй[99]. «Ул шул осорҙа өҫтөнлөк иткән сәйәси көнсөллөк ҡорбаны булды», тип яҙа. Орест менән йыш һөйләшкәнлектән, христиан халҡы араһында, тап ул Орестҡа епископ менән татыулашырға ҡамасаулаған, тигән имеш-мимештәр йөрөй[88][100].

Гипатияның үлеме бөтә империяла шок тыуҙыра[101]; быуаттар дауамында философтар рим ҡалаларында ҡайһы берҙә булған ижтимағи көс ҡулланыу демонстрациялары ваҡытында тейелгеһеҙ тип һаналған, ә фәлсәфәсе ҡатын-ҡыҙҙы кешеләр төркөмөнөң үлтереүе «тәрән хәүефле һәм тотороҡһоҙландырыусы» ваҡиға тип ҡарала[102]. Гипатияны үлтереүгә Кириллдың ғәйебе менән бәйле бер ниндәй ҙә аныҡ дәлилдәр табылмаһа ла, был уның бойороғо[103] [104] тигән фекер киң таралған[33]

Тикшереү һөҙөмтәһендә императорҙар Гонорий һәм Феодосий II 416 йылдың көҙөндә Кириллды парабаландар өҫтөнән властан мәхрүм иткән указ сығарған була. Парабаландар өҫтөнән идара итеүҙе Префект Орестҡа тапшыра[33][105][106][107].

Эҙемтәләре

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Неоплатонизм Һәм мәжүсилек Гипатия үлгәндән һуң быуаттар дауамында һаҡлана[108][109]. Александрияның үҙендә яңы академик лекция залдары төҙөлә[110], унда кәм тигәндә VI быуатҡа тиклем неоплатоник философия ҡулланыла[111]. Киләһе 200 йыл дауамында, Гиерокл Александрийский, Иоанн Филопон, Симпликий и Кесе Олимпиодор Младший кеүек философ-неоплатониктар астрономик күҙәтеүҙәр үткәрә, математиканан уҡыта Һәм Платон һәм Аристотель хеҙмәттәренә киң аңлатмалар яҙа[108][109]. Гипатия һуңғы мәжүси ҡатын-ҡыҙ-философ түгел; һуңыраҡ ҡатын-ҡыҙ философтарға, мәҫәлән, Эдесия, Асклепигения һәм Эмесанан Феодораны индерергә мөмкин[110]. Доктор Уоттс әйтеүенсә, Гипатияның тәғәйенләнгән вариҫы ла, ире лә, балалары ла булмай[105][112], һәм уның ҡапыл үлеменән һуң, мираҫы яҡланмай ҡала[113].

Хәҙерге заман баһалары

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Аверинцев Сергей Сергеевич Гипатия маг кеүек ҡабул ителгән, һәм үлтерелеүенең сәбәбе лә шуға бәйле, ти.

Преображенский фекеренсә, «Гипатияның өлгөлө тормошо һәм ғазаплы үлеме христиан шәһите Екатерина Александрийскаяның X быуат тирәһендә төҙөлгән тормошо өсөн прообраз булып хеҙмәт итә. Изге Екатерина Александрийскаяның тормошо Гипатия яҙмышын теүәл тиерлек ҡабатлай. Ике ҡатын да фәлсәфә, математика, астрономия менән шөғөлләнә, һирәк осраған матурлығы, сафлығы, телмәр оҫталығы менән айырылып тора һәм икеһе лә ярһыған халыҡ ҡулынан ғазаплы үлемгә дусар ителә. Шулай итеп, христиан фанатизмы һәм рәхимһеҙлек ҡорбаны мәсихселек (христиан) изгеһенә әүерелә»[114]. Шул уҡ ваҡытта башҡа тикшеренеүселәр Преображенский гипотезаһын шик аҫтына ала, изге Екатерина Александрийская образын Евсевий Кесарийскийҙың «Церковная история» китабында тасуирланған Диоклетиан дәүерендәге исемһеҙ шәһит Александрия менән бәйләй[115], бында ла сағыу белемлелек мотивы бар, әммә бынан тыш Екатерина Александрийскаяның тормошонда булған, әммә Гипатияның биографияһында булмаған (императорҙың уңышһыҙ ҡоҙалауы) бер нисә мотив бар[115]. Бынан тыш, Преображенский һылтанған үлем шарттарындағы параллелдәр сығанаҡтарға тап килмәй — Екатерина Александрийская житиеһына ярашлы, шәһитте ҡара халыҡ төркөмө түгел, ә император яугиры башын киҫеп үлтерә[115].

Фәлсәфәүи, фәнни, йәмәғәт эшмәкәрлеге

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Гипатия ул ваҡытта бөтә Урта диңгеҙ киңлегендә фән теле булған грек телендә яҙған[25]. Гипатия энциклопедист булараҡ тасуирлана[116], һәм, моғайын, күп осраҡта уҡытыусы һәм комментатор булғандыр[117][118][20][119]. Гипатияның фәлсәфә буйынса ниндәй ҙә булһа бойондороҡһоҙ хеҙмәттәр баҫтырып сығарыуына бер ниндәй ҙә дәлил табылмаған[120], һәм, күрәһең, ул бер ниндәй ҙә математик асыштар яһамаған[117][118][20][119]. Гипатия осоронда ғалимдар классик математик эштәрен һаҡлап ҡала һәм уларҙы оригиналь эштәрен баҫтырыу урынына комментарий бирә[117][121][122]. Шулай уҡ Гипатия менән уның атаһы математик трактаттарҙы һаҡларға тырышҡан тигән фараз да әйтелә[120]. «Суда» һүҙлегендә хаталы рәүештә Гипатияның бөтә хеҙмәттәре юғалған тип раҫлана[123], әммә һаҡланып ҡалған бер нисә хеҙмәтен хәҙерге фән таный[123]. Бындай автор булыу-булмау осрағы боронғо ҡатын-ҡыҙ фәйләсүфтәргә хас[124].

Теондың «Альмагест»ҡа өсөнсө комментарийҙар китабы тексының һаҡланып ҡалған редакцияһы

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Гипатия Птолемейҙың өсөнсө «Альмагест» китабыныың тексын мөхәррирләгәне билдәле[125][126][127]. Теондың башҡа комментарийҙарының атамаларын һәм шул осорҙағы шундай уҡ атамаларҙы анализлауға нигеҙләнеп, ғалимдар Гипатия атаһының комментарийын түгел, ә «Альмагест» тексын төҙәткән тигән һығымтаға килә[128][129]. Уның өлөшө булып астрономик иҫәпләүҙәрҙә уңайлы бағана менән бүлеүҙең яҡшыртылған ысулы һанала. "Альмагест"та Птолемей Ҡояш Ер тирәләй әйләнгәндә бер көн эсендә үткән градустарҙың һанын иҫәпләү өсөн бүлеү мәсьәләһен тәҡдим итә. Үҙенең тәүге комментарийында Теон Птолемейҙы бүлеү ысулын яҡшыртырға тырыша. Гипатия редакциялаған текста таблицалы ысул ентекле тасуирлана[130]. Был таблицалы ысул тарихи сығанаҡтарҙа Гипатияның алымы тип һанала, һәм шул «астрономик таблица» булыуы мөмкин[130]. Классицист Алан Камерон фекеренсә, Гипатия комментарийҙарҙың өсөнсө китабын ғына түгел, ә «Альмагест»тың һаҡланып ҡалған туғыҙ китабын да мөхәррирләгән[126].

Диофант «Арифметика»һы

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Гипатия Диофанттың 13 китаптан торған яңы эраның 250 йылында яҙылған «Арифметика»һына комментарий яҙа[18][131][132]. Был комментарийҙа алгебраны ҡулланыу тәҡдим ителгән йөҙҙән ашыу математик мәсьәлә тасуирлана[133]. Быуаттар дауамында комментарий юғалған тип иҫәпләнә[123], өҫтәүенә "Арифметика"ның тәүге томдары ғына, беренсе томдан алтынсыһына тиклем, грек оригиналында һаҡланған[18][134][135], әммә яҡынса 860 йылда сыҡҡан ғәрәп тәржемәһендә кәм тигәндә дүрт өҫтәмә том һаҡланып ҡалған[18][132]. Ғәрәп тексында грек тексында булмаған күп һанлы киңәйтеүҙәр[132], шул иҫәптән Диофант миҫалдарын тикшереү һәм өҫтәмә мәсьәләләр бар[18].

А.Камерон әйтеүенсә, был өҫтәмә материалдың иң ихтимал сығанағы — Гипатия үҙе, Сөнки Гипатия — «Арифметика»ға комментарий яҙған берҙән-бер боронғо яҙыусы, һәм өҫтәмәләр, күрәһең, атаһы Теон ҡулланған ысулдарға эйәрә[18]. XIX быуат ғалимы Поль Таннери ғәрәп ҡулъяҙмаларындағы өҫтәмә материалды тәүгеләрҙән булып Гипатия мираҫы тип таный [136][137]. 1885 йылда сэр Томас Хит һаҡланып ҡалған «Арифметика»ның беренсе инглиз тәржемәһен баҫтыра. Был «Арифметика»ның тексы Гипатия үҙенең уҡыусылары өсөн булдырған мәктәп дәреслеге, тип раҫлай Хит[134]. М. Уэйт һүҙҙәренсә, Гипатия бүлеү өсөн ғәҙәти булмаған алгоритм (ул саҡтағы стандарт алтмышлы иҫәпләү системаһын) ҡулланған, был хәҙерге ғалимдарға текстың ғалимә яҙған өлөштәрен еңел табырға мөмкинлек бирә[136].

Гипатия комментарийы ғәрәп ҡулъяҙмаларында «Арифметика»ға өҫтәмә материал сығанағы булып тора тигән Консенсус математика тарихсыһы Уилбур Кнорр тарафынан бәхәсле, тип һанала. Философ һәм математик булараҡ, Гипатияның юғары кимәле тураһында боронғо мәғлүмәттәргә таянғанда, аңлауҙы талап итмәй һәм интерполяциялар авторы тик тривиаль аҡыл ғына… булыуы мөмкин, ти. Шулай уҡ, А.Камерон, Теон да юғары абруйға эйә булһа ла, уның һаҡланып ҡалған эштәре бөтөнләй оригиналь түгел, тип билдәләй. Шулай уҡ Гипатияның Диофант тураһындағы эше профессиональ математиктар өсөн түгел, ә уҡыусылар өсөн тәғәйенләнгән мәктәп баҫмаһы булыуын раҫлай[18].

Башҡа математик хеҙмәттәре

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Гипатия шулай уҡ Аполлоний Пергскийҙың «Кониктар» (коник киҫелештәр тураһында) хеҙмәтенә (8 китап)[136][135] комментарий яҙа. Шулай уҡ ул «Астрономик канон» булдырған тип иҫәпләнә: йә Клавдий Птолемейҙың "Уңайлы таблицалар"ының яңы баҫмаһы, йә «Альмагест»ҡа юғарыла телгә алынған комментарий[138][139][140]. Иғтибарлы уҡыуға нигеҙләнеп Һәм уның Диофанттың эшенә индергән өлөшөн сағыштырып, Кнорр, Гипатия шулай уҡ Архимедтың «Измерение круга» («Түңәрәк үлсәме») тигән изометрик фигуралар тураһында аноним тексты, һәм һуңғараҡ XIII быуат ғалимы, дин белгесе Һәм тарихсыһы Иоанн Тайнмутский Архимедтың сфераны үлсәү тураһындағы хеҙмәтендә ҡулланған тексын мөхәррирләгәндер, тип фаразлай[141]. Аполлонийҙың хеҙмәттәренә йәки «Астрономик канон»ға комментарийҙар биреү өсөн яҡшы әҙерлек талап ителә, шуға күрә ҡайһы бер хәҙерге ғалимдар Гипатияны үҙ дәүеренең яҡшы математигы тип таный[117].

Механизмдарҙы конструкциялауы

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]
Гипатияның фотола күрһәтелгән яҫы астролябиялар конструкциялағаны билдәле[142], XI б.

Синезий хатындағы раҫлау ҡайһы берҙә хаталы рәүештә Гипатияның яҫы астролябия уйлап табыуы тип аңлатыла[30][143], әммә яҫы астролябия уның тыуыуына тиклем кәм тигәндә 500 йыл элек ҡулланылған[43][142][143][144]. Гипатия яҫы астролябиялар төҙөргә атаһынан (Теон) өйрәнә[130][145][146]. Теондың трактаты хәҙер юғалған, әммә ул сүриә епискобы Север Себохтҡа (575—667 йылдар) яҡшы билдәле булған, ул үҙенең астролябиялар тураһындағы трактатында уның йөкмәткеһен тасуирлай[146][147]. Гипатия Һәм Теон, бәлки, Птолемейҙың «Planisphaerium» хеҙмәтен өйрәнгәндер, унда астролябия төҙөү өсөн кәрәкле иҫәпләүҙәр тасуирлана[148]. Синезийҙың формулировкаһы Гипатияның астролябияны үҙе проектламауын һәм төҙөмәүен, ә уны төҙөү процесында остаз сифатында сығыш яһауын күрһәтә[11].

Икенсе хатында Синезий Гипатиянан (хәҙер ареометр булараҡ билдәле) шыйыҡсаларҙың тығыҙлығын йәки сағыштырма ауырлығын билдәләү өсөн «гидроскоп» ҡоролмаһын төҙөүен һорай[145][143][149][150]. Ошо нигеҙҙә был приборҙы ла Гипатия уйлап тапҡан тиҙәр[143][151]. Гидрометрҙар Архимед законына (б. э. т. III быуат) нигеҙләнгән, һәм б. э. II быуатында уҡ рим ғалимы Ремний шиғырында тасуирланған[152][153][154]. Хәҙерге тикшеренеүселәр йыш ҡына Гипатия күп нәмәне уйлап сығарған тип яҙһа ла, ул ҡыйыу рәүештә кире ҡағылырға мөмкин[155]. Шарлота Бут, британ египтологы, һығымта яһай: Гипатияның философ, математик, астроном һәм уйлап табыусы-механик булараҡ хәҙерге репутацияһы һаҡланып ҡалған мәғлүмәттәр һанына пропорциональ түгел[151].

Дини ҡараштары һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

XIX быуат дауамында Гипатияны дини түҙемһеҙлеге өсөн ҡара халыҡ ботарлаған мәжүси шәһит булараҡ күрһәткән инглиз яҙыусыһы Чарльз Кингслиға барып тоташҡан историографик миф барлыҡҡа килә. Был «яңы заман легендаһы» Мария Дзельская монографияһының 1-се бүлегендә ентекле тикшерелә[156]. Шуға ҡарамаҫтан, һуңғы антиклыҡ тарихсыһы доктор Эдвард Дж. Уоттс үҙенең тикшеренеүендә Гипатияның, дини түҙемһеҙлек арҡаһында үлтерелмәһә лә, мәжүсиҙәр араһында шәһит булараҡ ҡаралыуын күрһәтә, һәм уның үлтерелеүе неоплатон философтарын инаныу системаларын мәжүси булараҡ ҡабул итергә мәжбүр итә[157] һәм философтар өсөн христиан массаларынан айырылған мәжүси традиционалистарға оҡшауҙарына (идентичность) ышанырға ярҙам итә[158].

Хәҙерге ваҡытта Гипатия дингә түҙемле булған, дини мәсьәләләргә иғтибар итмәгән һәм дини инаныуҙарға ҡарағанда аҡыл өҫтөнлөгөн таныған, шул уҡ ваҡытта неоплатонизмдың өс төп ипостасын аңлатыуҙа субординация булмағанлыҡтан, Порфирий менән яҡынайған, һәм гражданлыҡ изгелектәрен юғары баһалауҙа башҡа неоплатониктар менән килешмәүе өҫтөнлөк иткән. Һаҡланып ҡалған сығанаҡтар Ипатияның атеист булмауын асыҡ күрһәтә[143]. Философияның маҡсаты «илаһилыҡ менән мистик берләшеү» булғанлыҡҡамы, ул мәжүси һәм неоплатонизм яҡлы булған, бер үк ваҡытта Плотин тәғлимәтен тотҡан[143]. Һуңғы антик дәүерҙә астрономия үҙенең характеры буйынса математика фәненең бер өлөшө булараҡ ҡаралған[25], ул саҡта математика менән нумерология йәки астрономия менән астрология араһында бер ниндәй ҙә айырма яһалмаған[159].

Гипатия Юлиандың мәжүсилекте реставрациялауында ҡатнашмай. Уның мәктәбендә ямвлихтар дини неоплатонизмының (мәҫәлән, Афина неоплатонизм мәктәбе) теургик практикаһы үҫтерелмәй, шуның өсөн бында христиандар ҙа уҡый[160]. Гипатия йәшәәгән осорҙа Александрия һәм уның тирәһендә ямвлих йүнәлешендәге күп кенә неоплатониктар әүҙем була. Уларҙың иң билдәлеһе — Антонин[161], Ул Канопта (Александриянан 20 км алыҫлыҡта) уҡытҡан. Улар эҙмә-эҙлекле мәжүсилектең дини практикаларын яҡлаусы була. 391 йылда христиандар тарафынан Серапеумды ҡыйратыу Теон-Гипатия мәктәбе эшмәкәрлегендә үҙгәрештәр тыуҙырмай. Уның мәктәбенә Александрияла хеҙмәт иткән император чиновниктары даими рәүештә йөрөй. Сократ Схоластиктың уны ике губернатор һәм урындағы ҡала советниктары менән бәйләгән тығыҙ мөнәсәбәттәр тураһында телгә алыуы Дамаскийға Гипатияның шул тиклем яҡшы репутациялы булыуын билдәләргә сәбәп бирә, ҡала хакимдары ҡалаға килгәндә уны һәр ваҡыт хөрмәт итә[162].

Мираҫы һәм йоғонтоһо

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Мәғрифәтселек эпохаһы

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]
Джон Толанд трактатының титул бите

XVIII быуат философ-деисы Джон Толанд, Ипатияның үлемен иң насар яҡтылыҡта һүрәтләп, тарихты үҙгәртеп һәм боронғо сығанаҡтарҙың береһендә лә булмаған нескәлектәрҙе уйлап сығарып[163][164], Ипатияны үлтереү фактын католиктарға ҡаршы трактат өсөн нигеҙ итеп ҡуллана[163][164][165]. Ул үҙенең героиняһын изге тип аталған Кирилл «архиепискобының ғорурлығын, көнсөллөгөн һәм ҡанһыҙлығын ҡәнәғәтләндереү өсөн Александрия руханиҙары тарафынан өҙгөләгән иң изге, иң уҡымышлы һәм лайыҡлы ханым» тип һүрәтләй[114]. Инглиз протестанты Томас Льюис 1721 йылда яҙылған яуабында Кириллды яҡлай[163][166], Дамаскийҙың мәжүси булыуы һәм ысынбарлыҡты иҫәпкә алмағанлығы нигеҙендә хикәйәһен кире ҡаға[166], һәм Сократ Схоластик, Кириллға ҡарата ыңғай ҡарашта булмағанлыҡтан, уны «пуритан» тип раҫлай[166]. Гипатияны ул «Александрияның иң оятһыҙ мәктәп уҡытыусыһы» тип атай[114].

Вольтер үҙенең «Examen important de Milord Bolingbroke ou le tombeau de fanatisme» (1736 йыл) хеҙмәтендә Ипатияны «рациональ тәбиғәт ҡанундарына» һәм «догманан азат, кеше аҡылы һәләтенә» ышаныусы тип атай[117][163] уның үлемен «Кириллдың сәстәре ҡырылып алынған (тонзура), эҙенә баҫып килгән фанатик бандаһының „ау эттәре“ тарафынан ерәнгес үлтереүе» тип һүрәтләй [163].

Уҡыусыға Гипатияның ҡиәфәтен асыҡраҡ күрһәтер өсөн, ул Александрия трагедияһын хәҙерге Парижға күсерә. Унда кармелит монахтары, йәнәһе, Магдалинаға арналған кармелит поэмаһына ҡарағанда Гомерҙы өҫтөнөрәк ҡуйғаны өсөн, бер париж һылыуҡайын ботарлап ташлағандар, ти[114]. Һуңыраҡ, фәлсәфәүи һүҙлек өсөн яҙмаһында (1772 йыл), Вольтер Ипатияны наҙан христиандар тарафынан аяуһыҙ үлтерелгән ирекле фекерле деистик гений итеп һүрәтләй[117][167][168]. Яҙманың күп өлөшө Ипатияны бөтөнләй иғтибарһыҙ ҡалдыра һәм Кирилл уның үлеме өсөн яуаплы булғанмы-юҡмы тигән бәхәсте ҡарай[168]. Вольтер тексты эскерле зәһәр (ехидный) иҫкәрмә менән: «Матур ҡатындарҙы инәнән тыума сисендерәләр, әлбиттә, уларҙы үлтереү өсөн түгел» тип тамамлай[167][168].

«История упадка и разрушения Римской империи» китабында инглиз тарихсыһы, антихристиан Эдуард Гиббон Толанд һәм Вольтер ҡараштарын киңәйтеп, Кириллды «бишенсе быуат башында Александриялағы бөтә яуызлыҡтың берҙән-бер сәбәбе», тип иғлан итә[167] һәм Ипатияның үлтерелеүен христианлыҡтың барлыҡҡа килеүе Рим империяһының тарҡалыуын тиҙләткән тезисына дәлил итеп аңлата[169]. Ул Кириллға христиан изгеһе булараҡ табыныуҙы дауам итеүен, «бәлки, мәсих ырым-ышаныуҙары, изгеләрҙе ҡыуыуға ҡарағанда, ғиффәтле ҡыҙ ҡаны йомшағыраҡ йолом итер ине» тип билдәләй[170]. Был ғәйепләүҙәргә яуап итеп католик авторҙар, шулай уҡ ҡайһы бер француз протестанттары, Ипатияны үлтереүгә Кириллдың бер ниндәй ҙә ҡағылышы юҡ һәм чтец Пётр тулыһынса яуаплы, тип раҫлай. Был ҡыҙыу бәхәстәр барышында, ҡағиҙә булараҡ, Пётрҙың яңғыҙ эш итеүенә йәки Кирилл бойороғо буйынса эш итеүенә иғтибар итеп, Ипатия яҙмышын иғтибарһыҙ ҡалдыралар[168].

Ун туғыҙынсы быуат

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]
Гипатия, скульптор Одоардо Табакки
Гипатия. (фотограф Дж. М. Камерон, 1867)

Ун туғыҙынсы быуатта европа әҙәбиәте авторҙары Гипатия тураһындағы легенданы неоэллинизмдың бер өлөшөнә әйләндерә, был хәрәкәт боронғо гректарҙы һәм уларҙың ҡиммәттәрен романтиклаштыра[117]. «Гипатия тураһындағы әҙәби легенда» менән ҡыҙыҡһыныу үҫә башлай[167]. Диодата Салуццо Роэро үҙенең «Ipazia ovvero delle Filosofie» (1827) хеҙмәтендә Кирилл Гипатияны христианға әйләндергән, уны мәкерле рухани үлтергән, тип фаразлай[171].

«Hypatie» (1852) һәм «Hypathie et Cyrille» (1857) шиғырҙарында француз шағиры Шарль Леконт де Лиль Гипатияны күңеле кителә торған көсһөҙ хәҡиҡәт һәм матурлыҡ кәүҙәләнеше итеп күрһәтә[172]. Леконт де Лилдең беренсе шиғырында Гипатия һуңлап тыуған, тарих ҡанундарының ҡорбаны итеп һүрәтләнә[170][173]. Икенсе шиғыры XVIII быуат өлгөһөндә христиан ҡанһыҙлығы ҡорбаны булараҡ Гипатияны деистик һүрәтләүгә әйләнеп ҡайта[174][175], әммә Гипатия Кириллды неоплатонизм менән христианлыҡтың ысынбарлыҡта бер үк булыуына ышандырырға тырыша һәм ышандыра алмай[174][176].

Чарльз Кингслиҙың «Ипатия» йәки «Новые враги со старым лицом» (1853) романы башта тарихи трактат булараҡ күҙаллана, әммә уның урынына һуғышсан антикатолик хат менән Виктория дәүеренең типик романына әйләнә[177]. Гипатия унда ярҙамға мохтаж, дәғүәсел (претенциозный) һәм эротик героиня итеп Һүрәтләнә[178]: кәүҙәһе Афродитаныҡы, Платон рухлы[179]. Кингсли романы бик популяр була[180][181], бер нисә европа теленә тәржемә ителә[181][182] һәм быуат аҙағына тиклем даими баҫылып сыға[182]. Ул Ипатияның күренеше романтик, «эллиндарҙың һуңғыһы», тип пропагандалай[181] һәм сәхнә постановкаларының киң спектрына тиҙ яраҡлаштырыла, уларҙың беренсеһе 1859 йылда Филадельфияла ҡуйылған Элизабет Бауэрс пьесаһы була, төп ролдә яҙыусы үҙе уйнай[182]. 1893 йылдың 2 ғинуарында Лондондағы Хеймаркет театрында Дж. Стюарт Огилви һәм продюсер Герберт Бирбом Три ҡуйған бик танылған сәхнә адаптацияһы ҡуйыла. Башта төп ролде Джулия Нилсон уйнай, ентекле уйланылған Хьюберт Парри музыкаһы яңғырай[183][184]. Кингсли романы шулай уҡ һынлы сәнғәт әҫәрҙәрен тыуҙыра[185], шул иҫәптән иртә фотограф Джулия Маргарет Камерон 1867 йылда төшөргән йәш ҡатын образындағы Ипатия[185][186] һәм Чарльза Уильяма Митчеллдың 1885 йылғы картинаһы, унда сиркәүҙәге миһрап (ҡорбан килтереү урыны) алдында торған яланғас Ипатия һүрәтләнгән[185].

«Гипатия» пьесаһында төп ролде башҡарыусы актриса Мэри Андерсон, 1900 йыл тирәһе.

Шул уҡ ваҡытта европа философтары һәм ғалимдары Гипатияны «урта быуаттарҙың оҙайлы бөлгөнлөккә төшөүе» алдынан фән һәм ирекле тикшеренеүҙәрҙең һуңғы вәкиле тип тасуирлай[117]. 1843 йылда немец авторҙары Солдан һәм Хеппе үҙҙәренең «История испытаний колдовства» хеҙмәтендә Гипатия, бәлки, христиан власы тарафынан язаланған беренсе билдәле «сихырсы» булғандыр, тип раҫлай[187].

Егерменсе быуат

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

1908 йылда америка яҙыусыһы Элберт Хаббард Гипатияның биографияһын «Маленькие путешествия по домам великих учителей» («Бөйөк уҡытыусыларҙың йорттары буйлап бәләкәй сәйәхәттәр») серияһында баҫтырып сығара. Был китап тулыһынса тиерлек художестволы әҫәр булып тора[188][189]. Унда Хаббард Теон ҡыҙы өсөн төҙөлгән «балыҡ тотоу, һыбай йөрөү һәм ишеү»ҙе үҙ эсенә алған физик күнегеүҙәр программаһы тураһында һөйләй[190]. Ул раҫлауынса, Теон Гипатияны «уйлау хоҡуғын һаҡлап ҡалырға өйрәтә, сөнки хаталы уйлау ҙа бер ҡасан да уйламауҙан яҡшыраҡ»[190]. Хаббард раҫлауынса, йәш ҡатын, Гипатия, Афинала Плутарх Афинскийҙа уҡый. Әммә был фаразланған биографик мәғлүмәт тулыһынса уйлап сығарылған һәм бер боронғо сығанаҡта ла осрамай. Хаббард хатта, хәҙерге рационалистик ҡараштарын сағылдырған бик күп тулыһынса уйлап сығарылған цитаталарҙы, Гипатияныҡы, тип индерә[190].

Шул уҡ ваҡытта Гипатия образы феминист хәрәкәттәре тарафынан әүҙем файҙаланыла, уның тормошо һәм үлеме ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтары өсөн хәрәкәт яҡтыһында ҡарала башлай[191]. Карло Паскаль 1908 йылда уның үлтерелеүе антифеминист акт булған һәм ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата мөнәсәбәттең үҙгәреүенә, шулай уҡ дөйөм алғанда Урта диңгеҙ цивилизацияһының тарҡалыуына килтергән тип раҫлай[192]. Бертран Расселдың ҡатыны Дора Рассел 1925 йылда ҡатын-ҡыҙҙарҙың етерлек белемгә эйә булмауы һәм тигеҙһеҙлек шарттарында йәшәүе тураһында «Гипатия или женщина и знания» («Гипатия йәки ҡатын-ҡыҙ һәм белем») китап баҫтырып сығара[193]. Был атаманы ни өсөн һайлағанын прологында аңлата[193]: «Гипатия сиркәү түрәләре тарафынан хөкөм ителгән һәм христиандар тарафынан ботарланған университет лекторы. Китаптың яҙмышы ла шундай булыр, моғайын»[194]. Гипатияның үлемен ҡайһы бер тарихсылар ҙа символ итеп ҡарай. Мәҫәлән, Кэтлин Уидер Гипатияның үлтерелеүе классик антиклыҡтың тамамланыуын билдәләй, тип фаразлай[195], ә яҙыусы Стивен Гринблатт уның үлтерелеүе «фактик рәүештә Александрияның интеллектуаль тормошоноң ҡолауын билдәләй», ти[196]. Икенсе яҡтан, Кристиан Уайлдберг билдәләүенсә, эллин философияһы V һәм VI быуаттарҙа, Бөйөк Юстиниан дәүеренә тиклем, сәскә атыуын дауам иткән[197][198].

{{{Содержание}}}

Егерменсе быуаттың башынан аҙағына тиклем Гипатия тураһындағы уйҙырмалар таралыуы дауам иткән[189]. Хаббард уйлап сығарған биография балаларға тәғәйенләнгән булһа ла[199], Линн М. Осен, 1974 йылда Гипатия тураһында йоғонтоло мәҡәләһен яҙғанда ла, шул уҡ йылда сығарған «Женщины в математике» китабында ла уға төп сығанаҡ һымаҡ таянған[189]. Фордем университеты Хаббардтың биографияһын Урта быуаттар тарихы курсында Гипатия тураһында мәғлүмәттең төп сығанағы итеп ҡуллана[188][189]. 1980 йылда Карл Саган PBSта «Космос: персональное путешествие» («Космос: персональ сәйәхәт») документаль сериалында Гипатияның үлеме тураһында, һуғышсан христиандарҙың Александрия китапханаһын яндырыуы менән бәйле үлтерелеүе тураһында уйлап сығарылған хикәйә килтерә[143]. Ул «Космос» китабында Гипатияның Александрия китапханаһының тар-мар ителеүе менән бәйле һәләк булыу тарихына ентекле туҡтала[200]. Ысынлап та, беҙҙең эраның 391 йылында Феофил етәкселегендә христиандар Александрия Серапеумын емерә, ә китапхана тураһында һуңғы тапҡыр VII быуатта телгә алына[201].

Гипатия хәҙерге заман ҡатын-ҡыҙ философтары өсөн өлгө булып тора, шулай уҡ уның хөрмәтенә ике феминист: Афинала 1984 йылда сыҡҡан «Гипатия: феминистские исследования» грек журналы һәм 1986 йылдан Ҡушма Штаттарҙа сыҡҡан «Гипатия: журнал Феминистской философии» журналдары атала[191]. Бөйөк Британияла «Гипатия» фонды ҡатын-ҡыҙҙар әҙәби, художестволы һәм фәнни хеҙмәттәренең китапханаһын һәм архивын үҙ эсенә ала Һәм Вашингтонда «Ипатия-в-лесу» ҡатын-ҡыҙҙар ретритына спонсорлыҡ итә[194].

«Гипатия». Рәссам А. Зейферт. 1901 й.

«Званый ужин» («Саҡырыулы киске аш») —америка йәһүд рәссамы Джудит Сильвия Коэндың феминист псевдо-сәнғәт әҫәре Гипатияны куверт менән бүләкләй[202][20]. Коэн өҫтәлдә Гипатияның үлеменә ҡайғырып илаған грек алиһәһәләрен һүрәтләй[192]. Коэн, Гипатияны үлтереүгә килтергән социаль сыуалыштар патриархат һәм ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата рәхимһеҙ мөғәмәлә һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән, һәм уны матриархат урынлаштырыу юлы менән генә туҡтатырға мөмкин, тип белдерә[203]. Ул Гипатияның хеҙмәттәре Александрия китапханаһы менән бергә христиандар тарафынан юҡ ителгән, тип белдерә[192].

Гипатияға һылтанмалар XX быуат әҙәбиәте әҫәрҙәрендә[204], шул иҫәптән Марселя Прустың «Мадам Сван дома» һәм «В цветущей роще» хикәйәләрендә «В поисках потерянного времени» һәм Йен Пирстың «Сне Сципиона» романдарында бар[205]. Олдос Хаксли «Контрапункт» романында Гипатия менән сағыштырыуҙы ҡуллана: «Бик һөйкөмлө, әммә Гипатия түгел». Гипатия (Ипатия) — украин яҙыусыһы Олесь Бердниктың «Прометей» повесының төп персонаждарының береһе (1970—1971 йй.).

Егерме беренсе быуат

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Гипатия образы донъяның күп илдәре авторҙары тарафынан файҙаланылыуын дауам итә[206]. Умберто Эконың «Баудолино» (2002) романында геройҙың мөхәббәт ҡыҙыҡһыныуы — яртылаш сатир, яртылаш ҡатын-ҡыҙ, Ипатия исеме аҫтында билдәле булған ҡатын-ҡыҙҙарҙан ғына торған Гипатия уҡыусылары берләшмәһенең тоҡомо[207]. Шарлотта Крамерҙың «Святое убийство: смерть Гипатии Александрийской» («Изге үлтереү: Александрия Гипатияһының үлеме») (2006) романында Кирилл классик архетипик яуыз итеп һүрәтләнә, Ә Гипатия «сағыу, барыһы ла яратҡан Һәм Изге Яҙманы Кириллға ҡарағанда яҡшыраҡ белгән» итеп һүрәтләнә[208]. Ки Лонгфелло үҙенең «Теки, как серебро» (2009) романында Гипатияның ни өсөн тәүге тапҡыр уҡыта башлауының ҡатмарлы тарихын уйлап таба[209]. Зәйдан Йософтоң «Азазил» (2012) романында Гипатияны үлтереүҙе шаһит күҙҙәре менән һүрәтләй[210]. Брюс Макленнандың «Мудрость Гипатии» (2013) китабы Гипатияны хәҙерге тормош өсөн неоплатоник философия буйынса гид итеп күрһәтә[211]. Пол Левинсондың «Заговор, чтобы спасти Сократа» (2006) һәм уның дауамында Гипатия — XXI быуат АҠШ-нан ваҡыт сәйәхәтсеһе[212][213][214]. «В лучшем мире» комедия сериалында Гипатия — ҡоллоҡто яҡламағанлыҡтан, күккә сығырға лайыҡлы булған бик аҙ боронғо философтарҙың береһе[215].

Чили режиссёры Алехандро Аменабарҙың төп ролдә Рейчел Вайс уйнаған «Агора» (2009) фильмы Гипатияның һуңғы йылдарын ныҡ беллетризациялаған сәхнәләәштереү (инсценировка) булып тора[201][216][217]. Христианлыҡты тәнҡитләүгә йүнәлтелгән Фильм[218], Гипатияға хәҙерге ҡараштарға көслө йоғонто яһай[216]. Тарихи яҡтан ул ышаныслы түгел[201][219][220], айырыуса Гипатияның астрономик һәм механик тикшеренеүҙәрен күрһәтеү йәһәтенән: уны «Коперникҡа ҡарағанда Платондан әҙерәк» итеп һүрәтләй[216]. Шулай уҡ ул Гипатияны уның мәсих ҡоло көсләү эпизодын да үҙ эсенә ала[219], христиан сиркәүенең ҡатын-ҡыҙҙарға һалған сикләүҙәрен ныҡ һыҙыҡ өҫтөнә ала[221], шул иҫәптән Кирилл 1Тим. 2:8 уҡыған мәлде лә, изге яҙманы ҡатын-ҡыҙҙарға уҡытыуҙы тыйыу тип аңлатып[219][222]. Бынан тыш, фильм Гипатияның фәнни ҡаҙаныштарын бик арттырып күрһәтә[143][220] һәм уны Ерҙең Ҡояш тирәләй әйләнеүен беренсе булып асыусы итеп дөрөҫ һүрәтләмәй, Гипатия был мәсьәләне өйрәнгәнен раҫлаусы ниндәй ҙә тарихи дәлилдәр юҡ[143].

Фильмда шулай уҡ Карл Сагандың «Космос: шәхси сәйәхәт» сериалына нигеҙләнгән күренеш бар, унда христиандар Серапеумға һөжүм итә һәм унда һаҡланған бөтә төргәктәрҙе яндыра, бина үҙе зыян күрмәй ҡалдыра. Әммә ысынбарлыҡта христиандар бинаны емерә, Серапеумда китапхана булмай[201]. Ниһайәт, фильм гипатияның атеист булыуын күрһәтә, был уның боронғо грек динен тотоусы мәжүси итеп һүрәтләнгән һаҡланып ҡалған сығанаҡтарға ҡаршы килә[⇨].

2015 йылда америкалы Роберт Макклангтың Тelergy проекты «Гипатия (Hypatia)» альбомын сығара, ул Александрия Гипатияһының фажиғәле яҙмышы тураһында һөйләй[223].

Астрономик объекттар

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Шулай уҡ ҡарағыҙ

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Комментарийҙар

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Иҫкәрмәләр

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]
  1. ↑ Dictionary of African Biography (ингл.) / E. K. Akyeampong, Henry Louis Gates, Jr. — NYC: OUP, 2012.
  2. 1 2 City and School in Late Antique Athens and Alexandria — University of California Press, 2006. — Б. 197–198.
  3. ↑ Krebs. Groundbreaking Scientific Experiments, Inventions, and Discoveries // The Cambridge Dictionary of Philosophy. — 2nd edition. — Cambridge University Press, 1999.
  4. ↑ О’Коннор, Джон Дж.; Эдмунд Ф. Робертсон. Пандрозия Александрийская. Архив истории математики Мактьютор. Сент-Эндрюсский университет. Дата обращения: 25 декабрь 2021. eb.archive.org/web/20211217020539/https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Pandrosion/ Архивировано 17 декабрь 2021 года.
  5. ↑ Deakin, 2012
  6. ↑ Edward Jay Watts. City and School in Late Antique Athens and Alexandria. «Hypatia and pagan philosophical culture in the later fourth century». — University of California Press, 2006. — С. 197—198..
  7. ↑ Deakin, 1994, p. 147
  8. ↑ Damascius. The Pholosophical History / Ed. P. Athanassiadi. — Apameia, 1999. — 404 с.
  9. 1 2 3 Deakin, 2007, p. 107
  10. 1 2 3 Bradley, 2006, p. 60
  11. 1 2 3 4 5 Booth, 2017, p. 112
  12. ↑ Penella, 1984, pp. 126128
  13. 1 2 3 Penella, 1984, pp. 126–128
  14. ↑ Hoche, 1860, pp. 435–474
  15. ↑ Dzielska, 1996, p. 68
  16. ↑ J. C. Wensdorf (1747—1748) and S. Wolf (1879), цит. в Ҡалып:Harvtxt.
  17. ↑ Watts, 2008, p. 192
  18. 1 2 3 4 5 6 7 8 Cameron, 2016, p. 194
  19. 1 2 Cameron, Long, p. 47
  20. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Booth, 2017
  21. ↑ Watts, 2017, p. 21
  22. ↑ Deakin, 2007, p. 52
  23. 1 2 Deakin, 2007, p. 53
  24. ↑ Dzielska, 1996, p. 70
  25. 1 2 3 Castner, 2010, p. 49
  26. ↑ Ed. Michael Gagarin (2010), «The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome», Oxford University Press, сс. 20, ISBN 978-0195170726
  27. ↑ Socrates of Constantinople, «Ecclesiastical History», <http://www.earlychurchtexts.com/public/socrates_the_murder_of_hypatia.htm>. Проверено 25 декабрь 2021.
  28. ↑ Bregman, 1982, p. 55
  29. ↑ Cameron, Long, pp. 49–50
  30. 1 2 Oakes, 2007, p. 364
  31. ↑ Dzielska, 1996, p. 56
  32. ↑ Haas, 1997, p. 311
  33. 1 2 3 Watts, 2008, p. 200
  34. ↑ Watts, 2008, pp. 200–201
  35. ↑ Bregman, 1982, pp. 38–39
  36. ↑ Cameron, Long, pp. 58–59
  37. ↑ Watts, E.J. City and School in Late Antique Athens and Alexandria / The Transformation of the Classical Heritage 41. — Berkeley — Los Angeles, 2006. — 302 с.
  38. 1 2 3 4 5 6 Waithe, 1987, p. 173
  39. 1 2 3 4 Curta, Holt, p. 283
  40. ↑ Dzielska, 1996, p. 28
  41. ↑ Banev, 2015, p. 100
  42. ↑ Watts, 2017, pp. 88–90
  43. 1 2 Bradley, 2006, p. 63
  44. ↑ Dzielska, 1996, p. 53
  45. ↑ Сократ Схоластик. Церковная история, 7, 15. Роберт Этьен Парижда 1544 йылда грек телендә баҫтырған, текст Codex Regius-ҡа (1443 йыл) нигеҙләнгән.
  46. ↑ Booth, 2017, p. 141
  47. ↑ Booth, 2017, p. 117
  48. ↑ Deakin, 2007, p. 62
  49. ↑ Booth, 2017, pp. 116–117
  50. ↑ Booth, 2017, p. 116
  51. ↑ Booth, 2017, pp. 128–130
  52. ↑ Watts, 2017, pp. 74–75
  53. 1 2 3 4 5 Watts, 2008, p. 196
  54. ↑ Wessel, 2004, p. 49
  55. ↑ Watts, 2017, pp. 57–61
  56. 1 2 Deakin, 2007, p. 82
  57. ↑ Watts, 2017, p. 196
  58. ↑ Watts, 2008, pp. 195–196
  59. 1 2 Ҡалып:Мень
  60. ↑ Chapman, John. St. Cyril of Alexandria. // The Catholic Encyclopedia. — New York: Robert Appleton Company, 1908. — Т. 4.
  61. ↑ Гипатия // Энциклопедия «Кругосвет».
  62. 1 2 Dzielska, 1996, p. 95
  63. ↑ Dzielska, 2008, p. 139
  64. ↑ John of Nikiu, 84.92.
  65. 1 2 Дженкинс Ф. Александрийские фараоны // Войны за Иисуса: Как церковь решала, во что верить.. — М.: Эксмо, 2012.
  66. ↑ Socrates Scholasticus, vii.13.6-9
  67. ↑ Wessel, 2004, p. 34
  68. ↑ Socrates Scholasticus, Ecclesiastical History, род. после 380 AD, ум. после 439 AD.
  69. ↑ Seaver James Everett. Persecution of the Jews in the Roman Empire (300-438). — Lawrence, University of Kansas Publications, 1952.. Архивная копия от 2 март 2021 на Wayback Machine
  70. ↑ John of Nikiu: The Life of Hypatia. www.faculty.umb.edu. Дата обращения: 19 июль 2020. Архивировано 4 март 2016 года.
  71. 1 2 3 4 5 Watts, 2008, p. 197
  72. ↑ Wessel, 2004, pp. 36–37
  73. ↑ Haas, 1997, p. 312
  74. ↑ Wessel, 2004, p. 36
  75. 1 2 Wessel, 2004, p. 37
  76. ↑ Haas, 1997, p. 306
  77. ↑ Haas, 1997, pp. 307, 313
  78. ↑ Сократ Схоластик. Церковная история. Кн. VII, гл. 14
  79. ↑ Haas, 1997, p. 307
  80. ↑ Watts, 2008, pp. 197—198
  81. ↑ Novak, 2010, pp. 239—240
  82. 1 2 Watts, 2008, p. 198
  83. ↑ Watts, 2017, A Lenten Murder, p. 2
  84. ↑ Novak, 2010, pp. 239–240
  85. ↑ Haas, 1997, pp. 312–313
  86. ↑ Chronicle 84.87–103. Архивировано из оригинала 31 июль 2010 года.
  87. ↑ Гипатия // Энциклопедия «Религия».
  88. 1 2 3 4 5 6 Novak, 2010, p. 240
  89. ↑ Watts, 2017, pp. 114–115
  90. 1 2 Haas, 1997, p. 313
  91. ↑ Edward Jay Watts. City and School in Late Antique Athens and Alexandria. — University of California Press, 2006. — С. 197—198.
  92. ↑ Dzielska, 1996, p. 93
  93. ↑ Watts, 2017, pp. 115–116
  94. 1 2 Watts, 2008, pp. 198–199
  95. 1 2 3 Watts, 2017, p. 116
  96. ↑ Watts, 2008, p. 199
  97. ↑ Янг, Френсис М. От Никеи до Халкидона: Введение в греческую патристическую литературу и её исторический контекст. — М., 2013. — С. 483.
  98. ↑ Ведешкин М. А. «Люди в чёрном»: христианские монахи в зеркале языческой критики // Вестник древней истории. — 2019. — № 2. — С. 368. — ISSN 0321-0391.
  99. ↑ Cameron, Long, p. 59
  100. ↑ Ecclesiastical History Bk VII: Chap. 15 (miscited as VI:15).
  101. ↑ Watts, 2008, pp. 200, 121
  102. ↑ Watts, 2017
  103. ↑ Watts, 2008, p. 2008
  104. ↑ Novak, 2010, pp. 239240
  105. 1 2 Watts, 2017, p. 117
  106. ↑ Dzielska, 1996, pp. 95–96
  107. ↑ Haas, 1997, p. 436
  108. 1 2 Booth, 2017, pp. 151–152
  109. 1 2 Watts, 2017, pp. 154–155
  110. 1 2 Booth, 2017, p. 151
  111. ↑ Watts, 2017, p. 155
  112. ↑ Watts, 2008, p. 201
  113. ↑ Watts, 2017, pp. 117–119
  114. 1 2 3 4 Өҙөмтә хатаһы: <ref> тамғаһы дөрөҫ түгел; Преображенский төшөрмәләре өсөн текст юҡ
  115. 1 2 3 Суслов Ф. А. Ещё раз о гипотезе профессора П. Ф. Преображенского о тождественности образов Гипатии и Екатерины Александрийской // Кондаковские чтения — VI: Античность — Византия — Древ. Русь: Материалы VI междунар. науч. конф. — Белгород: БелГУ, 2019. — С. 136—141.
  116. ↑ MacDonald, Beverley and Weldon, Andrew. Written in Blood: A Brief History of Civilization. — Allen & Unwin, 2003. — С. 173.
  117. 1 2 3 4 5 6 7 8 Castner, 2010, p. 50
  118. 1 2 Deakin, 2007, p. 111
  119. 1 2 Cameron, 2016, pp. 194–195
  120. 1 2 Dzielska, 2008, p. 132
  121. ↑ Bradley, 2006, pp. 59–60
  122. ↑ Booth, 2017, p. 106
  123. 1 2 3 Waithe, 1987, pp. 174–175
  124. ↑ Engels, 2009, pp. 97–124
  125. ↑ Dzielska, 1996, pp. 71–2
  126. 1 2 Cameron, 2016, pp. 193–194
  127. ↑ Booth, 2017, pp. 108–111
  128. ↑ Dzielska, 1996
  129. ↑ Cameron, Long, pp. 45–47
  130. 1 2 3 Emmer, 2012, p. 76
  131. ↑ Deakin, 1992, pp. 20–22
  132. 1 2 3 Booth, 2017, p. 109
  133. ↑ Bradley, 2006, p. 61
  134. 1 2 Deakin, 1992, p. 21
  135. 1 2 Booth, 2017, p. 110
  136. 1 2 3 Waithe, 1987, p. 175
  137. ↑ Sir Thomas Little Heath. Diophantus of Alexandria; A Study in the History of Greek Algebra (инг.). — 2nd. — Cambridge University Press, republished 2017, 1910. — P. 14& 18.
  138. ↑ Dzielska, 1996, p. 72
  139. ↑ Deakin, 1994
  140. ↑ Dixon, Don, «COSMOGRAPHICA Space Art and Science Illustration», <http://www.cosmographica.com/cosmo20130812/alexandria/hypatia.html>. Проверено 27 декабрь 2021.
  141. ↑ Knorr, 1989
  142. 1 2 Deakin, 2007, pp. 102–104
  143. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Theodore, 2016, p. 183
  144. ↑ Booth, 2017, pp. 112–113
  145. 1 2 Deakin, 1992, p. 22
  146. 1 2 Booth, 2017, p. 111
  147. ↑ «Biographical Encyclopedia of Astronomers», Springer, 2007, сс. 1134, ISBN 978-0387304007, <https://archive.org/details/biographicalency00hock_878>
  148. ↑ Booth, 2017, pp. 111–112
  149. ↑ Deakin, 2007, pp. 104–105
  150. ↑ Booth, 2017, pp. 113–114
  151. 1 2 Booth, 2017, p. 115
  152. ↑ Bensaude-Vincent, Bernadette (2002), Holmes, Frederic L. & Levere, Trevor H., eds., «Instruments and Experimentation in the History of Chemistry», MIT Press, с. 153
  153. ↑ Ian Spencer Hornsey. A history of beer and brewing. — Royal Society of Chemistry, 2003. — С. 429.
  154. ↑ Jeanne Bendick. Archimedes and the Door of Science. — Literary Licensing, LLC, 2011. — С. 63—64.
  155. ↑ Deakin, 2007, p. 105
  156. ↑ Dzielska, 1996, pp. 1—26
  157. ↑ Watts, 2017, pp. 119–120
  158. ↑ Watts, 2017, p. 120
  159. ↑ Emmer, 2012, p. 74
  160. ↑ Sineseios. Epistulae, 137, 1525 A.
  161. ↑ Eunap. Vit. Soph. 470.
  162. ↑ Vit. Is. Ath. 43E.
  163. 1 2 3 4 5 Dzielska, 1996, p. 2
  164. 1 2 Watts, 2017, pp. 135–136
  165. ↑ Ogilvie, M. B. Women in science: Antiquity through the 19th century. — Cambridge, MA: The MIT Press, 1986.
  166. 1 2 3 Watts, 2017, pp. 136–137
  167. 1 2 3 4 Dzielska, 1996, p. 3
  168. 1 2 3 4 Watts, 2017, p. 139
  169. ↑ Dzielska, 1996, pp. 3–4
  170. 1 2 Dzielska, 1996, p. 4
  171. ↑ Saluzzo Roero, Diodata (1827), «Ipazia ovvero Delle filosofie poema di Diodata Saluzzo Roero.», <https://books.google.com/books?id=3yuDMLnlrWsC&pg=PA24>
  172. ↑ Edwards, 1999, p. 112
  173. ↑ Booth, 2017, pp. 20–21
  174. 1 2 Booth, 2017, pp. 21–22
  175. ↑ Dzielska, 1996, pp. 4–5
  176. ↑ Dzielska, 1996, pp. 5–6
  177. ↑ Dzielska, 1996, p. 8
  178. ↑ Snyder, J.M. (1989), «The woman and the lyre: Women writers in classical Greece and Rome», Carbondale, IL: Southern Illinois University Press
  179. ↑ Dzielska, 1996, p. 9
  180. ↑ Watts, 2017, pp. 141–142
  181. 1 2 3 Dzielska, 1996, p. 11
  182. 1 2 3 Watts, 2017, p. 141
  183. ↑ Macqueen-Pope, 1948, p. 337
  184. ↑ Archer, 2013, p. 9
  185. 1 2 3 Watts, 2017, p. 142
  186. ↑ Marsh, Jan & Nunn, Pamela Gerrish (1997), «Pre-Raphaelite women artists: Barbara Leigh Smith Bodichon …», Manchester City Art Galleries, ISBN 978-0-901673-55-8, <https://books.google.com/books?id=SlExAQAAIAAJ>. Проверено 30 декабрь 2021.
  187. ↑ Soldan, Wilhelm Gottlieb (1843), «Geschichte der Hexenprozesse: aus dem Qvellen Dargestellt», Cotta, с. 82, <https://archive.org/details/geschichtederhe00soldgoog>
  188. 1 2 Deakin, 2007, p. 163
  189. 1 2 3 4 Cohen, 2008, pp. 47–48
  190. 1 2 3 Cohen, 2008, p. 48
  191. 1 2 Dzielska, 1996, p. 16
  192. 1 2 3 Booth, 2017, p. 25
  193. 1 2 Booth, 2017, pp. 26–27
  194. 1 2 Booth, 2017, p. 27
  195. ↑ Wider, Kathleen (1986), "«Women Philosophers in the Ancient Greek World: Donning the Mantle»", Hypatia Т. 1 (1): 21–62, DOI 10.1111/j.1527-2001.1986.tb00521.x
  196. ↑ Greenblatt, The Swerve: how the world became modern 2011:93.
  197. ↑ Christian Wildberg, in Hypatia of Alexandria — a philosophical martyr 2011 йыл 14 март архивланған., The Philosopher’s Zone, ABC Radio National (4 April 2009)
  198. ↑ Dzielska, 1996, p. 105
  199. ↑ Cohen, 2008, p. 47
  200. ↑ [yanko.lib.ru/books/cosmos/sagan-cosmos-ru.htm Карл Саган. Космос. Эволюция Вселенной, жизни и цивилизации. — СПб.: Амфора, 2005. — С. 481—482.] Дата обращения: 16 июнь 2011. Архивировано 11 февраль 2011 года.
  201. 1 2 3 4 Theodore, 2016, pp. 182–183
  202. ↑ Snyder, Carol (1980–1981), "«Reading the Language of «The Dinner Party»»", Woman's Art Journal Т. 1 (2): 30–34, DOI 10.2307/1358081.
  203. ↑ Booth, 2017, pp. 22–23
  204. ↑ Booth, 2017, pp. 14–30
  205. ↑ Booth, 2017, p. 15
  206. ↑ Booth, 2017, pp. 13–20
  207. ↑ Booth, 2017, p. 16
  208. ↑ Booth, 2017, pp. 16–18
  209. ↑ Booth, 2017, pp. 18–19
  210. ↑ Booth, 2017, pp. 19–20
  211. ↑ Majumdar, Deepa (2015-09), "«Review of The Wisdom of Hypatia»", The International Journal of the Platonic Tradition Т. 9 (2): 261–265, DOI 10.1163/18725473-12341327
  212. ↑ Levinson, Paul (2008-11), "«Unburning Alexandria»", Analog Science Fiction and Fact, <http://www.analogsf.com/0811/issue_11.shtml>. Проверено 26 март 2013.
  213. ↑ Clark, Brian Charles (2006), «The Plot to Save Socrates – book review», Curled Up With A Good Book, <http://www.curledup.com/plotsave.htm>. Проверено 26 март 2013.
  214. ↑ «Inteview [sic with Paul Levinson, Author of Unburning Alexandria»], The Morton Report, 2013, <http://www.themortonreport.com/books/inteview-with-paul-levinson-author-of-unburning-alexandria>. Проверено 3 ноябрь 2013.
  215. ↑ Turchiano, Danielle (2020-01-24), «'The Good Place' Boss on Reaching the Titular Location, Finding It's a 'Bummer'», <https://variety.com/2020/tv/features/the-good-place-finals-season-penultimate-episode-patty-door-choice-death-with-dignity-interview-1203477066/>. Проверено 24 ғинуар 2020.
  216. 1 2 3 Watts, 2017, p. 145
  217. ↑ Booth, 2017, pp. 13–14
  218. ↑ Theodore, 2016, p. 182
  219. 1 2 3 Watts, 2017, p. 146
  220. 1 2 Mark, 2014
  221. ↑ Watts, 2017, pp. 145–146
  222. ↑ Booth, 2017, p. 14
  223. ↑ Hill, G. W. Telergy - Hypatia. Music Street Journal - Music News & Reviews. Дата обращения: 11 декабрь 2015. Архивировано 22 декабрь 2015 года.
  224. ↑ На звездном небе появился Полтергейст, Интернет-издание «Лента.Ру» (16 декабрь 2015).

Әҙәбиәт

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]
Сығанаҡтар
  • Дамаский. Философская история (Жизнь Исидора). — Белгород: БелГУ, 2019. — (Мир поздн. античности. Док. и материалы; Вып. 13).
  • Иоанн Малала. Ипатия // Хронография. Кн. XIII—XVIII] / Подгот. Н. Н. Болгов и др. . — Белгород: БелГУ, 2014. — С. 66 (Кн. XIV. § 12).
  • Источники о жизни Гипатии: «Суда» / Пер. с древнегреч.
  • Летописец Еллинский и Римский. — Т. 1: Текст. — СПб.: Дм. Буланин, 1999. — Ипатия (Упатия): С. 340.
  • Никифор Григора. История ромеев. — Т. I: Кн. I—XI. — СПб.: Своё изд-во, 2013. — 'Новая Ипатия': С. 224. — (Seria Byzantina).
  • Паллад // Эпиграммы греческой Антологии / Под ред. М. Гаспарова, Ю. Шульца. — М.: Терра, 1999.
  • Синезий Киренский. Полное собрание творений. — Т. 1: Трактаты и гимны. — СПб.: Своё изд-во, 2012.
  • Синезий Киренский. Полное собрание творений. — Т. 2: Письма. — СПб.: Квадриум, 2014. — Ер. 10, 15, 33, 80, 124, 153.
  • Сократ Схоластик. Церковная история. — М.: РОССПЭН, 1996. — VII 15. [Устар. церк. пер.]
  • Сократ Схоластик. Церковная история: [Отрывок: VII 15] // Виллер Э. Учение о Едином в Античности и Средневековье. — СПб., 2002. — С. 204—205. [Науч. пер.]
  • Феофан (Исповедник). Летопись византийца Феофана от Диоклетиана до царей Михаила и его сына Феофилакта / Пер. с греч.: В. И. Оболенский, Ф. А. Терновский. — М., 1887.
  • Филосторгий. Сокращение «Церковной истории» // Церковные историки IV—V веков. — М.: РОССПЭН, 2007. — VIII 9.
  • Cassiodori-Epiphanii. Historia ecclesiastica tripartita: Historiae ecclesiasticae ex Socrate, Sozomeno et Theodorito in unum collectae et nuper de graeco in latinum translatae libri numero duodecim. — Vindobonae: Hoelder, Pichler, Tempsky, MCMLII (1952). — (Corpus scriptorum ecclesiasticorum latinorum; Vol. LXXI).
  • John, bishop of Nikiu. The Chronicle / Transl. R. H. Charles. — London; Oxford: Oxford University press, 1916. — LXXXIV 84, 87 — 103.
  • Nicephori Callisti Xanthopuli. Ecclesiasticae historiae libri XVIII. — Paris, 1865. — Hypatia: Col. 1105—1106. — (Patrologiae cursus completus… Series graeca; T. 146).
  • Deakin M. A. B. The Primary Sources for the Life and Work of Hypatia of Alexandria. — Clayton, Vic.: Monash U., Dept. of Mathematics, 1995.
  • Tannery P. L’article de Suidas sur Hypatie // Annales de la faculté des lettres de Bordeaux. — 1880. — 2. — P. 197—200.
  • Watts, Edward J. (2017), «Hypatia: The Life and Legend of an Ancient Philosopher», Oxford, England: Oxford University Press, ISBN 978-0190659141, <https://books.google.com/books?id=0KL_DQAAQBAJ&pg=PA119> 
Тикшеренеүҙәр, очерктар
Нәфис әҙәбиәт
  • Зейдан Ю. Азазель: Роман / Юсуф Зейдан; Пер. с араб. и коммент. П. Гулькина. — М.: Астрель, 2013. — 447 с.
  • Жданов (Гельман) Л. Г. Ипатия: Драматич. поэма // [Жданов (Гельман) Л. Г.] Стихотворения / Л. Г. ***. — М.: П. К. Прянишников, 1896.
  • Жданов (Гельман) Л. Г. Исторические поэмы: I. Гипатия: [Ист. трагедия в 4 д. с прологом]. II. Мирра: [Драм. карт. древней Индии в 4 д.] / Лев Жданов. — 2-е изд. — СПб.: Тип. СПб. т-ва печ. изд. дела «Труд», 1914. — 218 с.
  • Жданов (Гельман) Л. Г. Крушение богов: (Житие «святых отцов» Феофила и Кирилла Александрийского): Ист. роман-хроника из перв. веков христ-ва, (389—415 гг.). В 2 ч. / Лев Жданов. — М.: Безбожник, 1929. — 243 с.
  • Жданов (Гельман) Л. Г. Крушение богов: Ист. роман-хроника из перв. веков христ-ва, (389—415 гг.). В 2 ч. // Жданов Л. Г. Собрание сочинений: В 6 т. — Т. 4: Последн. фаворит… В сетях интриги… Крушен. богов… — М.: Терра, 1994. — С. 505—734.
  • Кингсли Ч. Ипатия, или Новые враги под старой личиной: Роман / Чарльс Кингслей; Пер. с англ. Н. Белозерской. — СПб.: А. С. Суворин, 1893. — Т. 1. — [2], 303 с.; Т. 2. — [2], 275 с. — (Нов. б-ка Суворина).
  • Кингсли Ч. Ипатия: [Роман] / Чарльз Кингсли; Пер. с англ. Н. Белодерской; Предисл. П. Ф. Преображенского. — М.: Изд., тип. и цинк. Жургазобъединения, 1936. — 352 с. — (Ист. романы; Вып. 3).
  • Кингсли Ч. Ипатия: [Роман] // Маутнер Ф., Кингсли Ч. Ипатия. — Харьков: Паритет, 1994. — С. 227—509.
  • Кингсли Ч. Ипатия: [Роман] / Чарлз Кингсли; Пер. с англ. Н. Белозерской. — М.: Мир книги, 2009. — 287 с. — (Жен. лики. Символы веков).
  • Кингсли Ч. Ипатия — душа Александрии: [Роман] / Чарльз Кингсли; Пер. с англ. Н. Белозерской. — М.: Вече, 2012. — 413 с. — (Серия ист. романов).
  • Кингсли Ч., Маутнер Ф. Ипатия: [Романы] / Вступ. ст. П. Ф. Преображенского. — Харьков: Паритет, 1994. — 512 с.
  • Конопницкая М. Ю. Гипатия: (Из прошлого): Драматич. сцены, 1879 г. / Мария Конопницкая; Пер. с польск. Д. В. Кириевского // Живопис. обозрение. — 1883. — Т. 1, № 10. — С. 1—3; № 12. — С. 4, 6; № 14. — С. 1—2.
  • Маутнер Ф. Гипатия: Ист. роман / Фриц Маутнер; Пер. с нем. А. М. — СПб.: Типогр. И. Н. Скороходова, 1893. — 284 с. — (В журн.: Мир Божий. 1923. № 1-6)
  • Маутнер Ф. Гипатия: [Роман] / Фриц Маутнер; Пер. А. В. Уитенговен. — М.: Госиздат, 1924. — 301 с. — (Совр. иностр. лит.).
  • Маутнер Ф. Ипатия: [Роман] // Маутнер Ф., Кингсли Ч. Ипатия. — Харьков: Паритет, 1994.
  • Леконт де Лиль Ш. Гипатия: [Из кн. «Антич. стихотворения», 1862] // Леконт де Лиль Ш. Из четырёх книг: Стихи / Пер. с фр. И. Поступальского. — М.: Гослитиздат, 1960. — С. 32 и сл.
  • Леконт де Лиль Ш. Гипатия // Леконт де Лиль Ш. Античные, Варварские, Трагические и Последние стихотворения: В 4 т. — Т. 1: Антич. стихотворения. — М.: Водолей, 2016.
  • Торопова О. А. Гипатия, дочь Теона: Трагедия в пяти действиях / Авт. на обл. О. Сотис. — Можайск: Можайск. полиграф. комбинат, 2011. — 153 с.
  • Ушакова Т. А. Под звёздами Александрии: [Полисфен и Гипатия: Повесть]. — Киев: Содружество «Сердце», 1990. — 40 с.
Әҙәбиәт ғилеме
Кино белеме
Башҡа сит ил сығанаҡтары

Һылтанмалар

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]
Гипатия һәм астролябия (дәлилдәр)

Ҡалып:Неоплатоники Ҡалып:Александрийская школа

«https://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Гипатия&oldid=1296898» битенән алынған