Дербент ханлығы

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Дербент ханлығы
Ханлыҡ
Nadir Shah Flag.svg
1747 — 1806


Flag of Russia.svg
Azerbaijani khanates in the 18th-19th centuries.png
Кавказ аръяғы һәм Иран Әзербайжаны ханлыҡтары, XVIII — XIX быуат башы.[1]
Баш ҡала Дербент
Тел(дәр) фарсы (рәсми[2][3]), азербайджанский, лезгинский[4] и другие.
Дин Ислам (башлыса шиғыйсылыҡ, өлөшләтә сөннилек)
Аҡса берәмеге аббаси, фулюс
Халҡы әзербайжандар[5][6], лезгиндар[7][4], тау йәһүдтәре һ.б.
Идара итеү формаһы Монархия (ханлыҡ)
Династия Ибрагимгули (Курчи)

Дербент ханлығы — тарихи төньяҡ Ширван территорияһында урынлашҡан ханлыҡ, хәҙерге Дағстандың көньяҡ өлөшө. Боронғо Кавказ Албанияһының тарихи төньяҡ сиге. Ханлыҡтың баш ҡалаһы — Дербент.

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

XVIII быуат башында Дербент Сәфәүиҙәр дәүләте составында була. Был осорҙа Көнсығыш Кавказда шаһ хакимлығына ҡаршы ҙур ихтилалдар булған. Сәфәүиҙәр дәүләтендәге көрсөк менән Рәсәй һәм Ғосман империялары файҙалана. 1722 йылда император Пётр I етәкселегендәге рус армияһы фарсыларҙың Каспий диңгеҙе буйы биләмәләренә яу менән бара. Пётр I Дербентты биләгәндә, ҡаланың наибы Имам Кули хан була[8]. Ул Рәсәй императорына ҡала ҡапҡаларынан асҡыс тапшыра. Пётр I Сенатҡа ошолай яҙа: «ошо ҡаланың наибы беҙҙе ҡаршы алды һәм ҡапҡаларҙан асҡыс алып килде. Был кешеләр беҙҙе ихлас ҡабул иттеләр һәм үҙҙебеҙҙекеләрҙе ҡамауҙан азат иткәндәй беҙгә шул тиклем ҡыуандылар»[9]. Император Имам Кулиға Дербент ханы титулын бирә һәм, уға генерал-майор чины менән бергә төбәк ғәскәре түрәһе итеп тәғәйенләй[8].

1723 йылдың сентябрендә Рәсәй һәм Фарсия араһында Петербург тыныслыҡ килешеүе төҙөлә, уға ярашлы фарсы шаһы Дербент һәм Баҡы ҡалалары менән бергә уға яҡын булған ерҙәрҙең Рәсәй империяһы составына инеүен таный[10]. 1735 йылдың мартында Рәсәй һәм Фарсия араһында Гәнжә килешеүе төҙөлә, уға ярашлы Дербент һәм Баҡы провинциялары менән бергә Фарсияға ҡайтарыла[11].

1747 йылда Надир шаһ вафат булғас, фарсыларҙың дәүләте тарҡалыуға дусар була — уның элекке провинцияларында (бәклербейлектәрҙә) ике тиҫтәнән ашыу ярым бойондороҡло ханлыҡтар һәм солтанлыҡтар, шул иҫәптән йәнә Дербент ханлығы барлыҡҡа килә. 1747 йылдан Дербентта хан титулы менән Имам Кулиның улы — Мөхәмәт-Хәсән (Мөхәмәт-Хөсәйен) хакимлыҡ итә[8][12].

1765 йылда Куба ханы Фатали хан Дербентты яулап ала һәм Дербент ханлығын үҙенең биләмәләренә ҡуша[13]. Мөхәмәт-Хөсәйен хан Дербендиҙы һуҡырайталар һәм башта Куба ҡалаһында бикләп тотола, аҙаҡ Баҡыға күсерелә һәм бында үлә[14].

Фатали-хан вафат булғас, ул төҙөгән дәүләт тарҡала, уның улы Әхмәт хан ике йыл хакимлыҡ итә һәм 1791 йылдың мартында үлә. Унан һуң ҡустыһы Шәйех Али хан Куба ханы тип иғлан ителә. Яңы хандың сәйәсәте менән ризаһыҙлыҡ белдереп, Дербент йәнә үҙ-аллы ханлыҡ булып китә, 1799 йылдың майында Фатали хандың кесе улы — Хәсән-аға Дербент ханы тип иғлан ителә[15].

1802 йылда Хәсән хан вафат булғас Шәйех Әли хан йәнә Дербент биләмәләрен Куба ханлығына ҡуша[15].

1806 йылда ханлыҡ рус ғәскәрҙәре тарафынан яулап алына. 1813 йылғы Гөлистан тыныслыҡ килешеүенә ярашлы Иран элекке Дербент ханлығы биләмәләренең Рәсәй империяһы составына инеүен таный. Дербент ханлығынан тыш, Рәсәйгә Баҡы, Ҡарабах, Гәнжә, Ширван, Шәке, Куби, һәм шулай уҡ Талыш ханлыҡтары ҡушыла.

Территорияһы һәм халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Дербент ханлығының территорияһы көньяҡҡа табан кайтаг уцмияның биләмәләренә ҡәҙәр, көнбайышта Бент-Табасаран һырты битләүҙәренә тиклем һәм Куби ханлығының төньяҡ-көнсығыш сиктәренә тиклем һуҙылған[16]. Көнсығышта ярҙарын Каспий диңгеҙенең һыуҙары менән йыуылған. Ханлыҡ составында Дербент ҡалаһы һәм Улус магалы ауылдары булған[17].

Дербент ханлығының халҡы башлыса әзербайжандарҙан[18][19][20], һәм шулай уҡ лезгиндарҙан, башҡа Дағстан халыҡтарынан, йәһүдтәрҙән һ.б. торған[4].

Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Muriel Atkin, Russia and Iran, 1780-1828. 2nd. ed. Minneapolis: University of Minnesota Press Press, 2008, ISBN 0-521-58336-5

  2. Tadeusz Swietochowski «Russian Azerbaijan, 1905-1920: The Shaping of a National Identity in a Muslim Community», Cambridge University Press, 2004, стр. 11

  3. Илья Павлович Петрушевский «Очерки по истории феодальных отношений в Азербайджане и Армении в XVI — начале XIX вв.», издательство Ленинградского гос. университета имени А. А. Жданова, 1949. Стр. 6:

  4. 4,0 4,1 4,2 Большая российская энциклопедия, т. 8, 2007, стр. 555

  5. Дубровин Н. Ф. История войны и владычество русских на Кавказе. Очерк Кавказа и народов его населяющих: Закавказье. — СПб., 1871. — Т. 1, книга 2. — С. 328.
  6. «Историческая география Дагестана, XVII — нач. XIX в: Историческая география Южного Дагестана.» — Махачкала, 2001. — С. 122. Ф. Ф. Симонович писал: «Народ Кубинского владения происходит с дербентским от одних поколений и секты Алиевой, изъемля Юхарибаш и Кубинский Дагестан, причисляющих к дагестанским татарам, исповедующим магометанскую веру секты Алиевой и Сунинской»
  7. Minahan James Encyclopedia of the stateless nations. 3. L - R — Greenwood Publishing Group, 2002. — P. 1086. — ISBN 9780313321115.

  8. 8,0 8,1 8,2 Гаджиева С. Ш. Дагестанские азербайджанцы, XIX — начало XX в.: историко-этнографическое исследование — «Восточная литература» РАН, 1999. — Б. 169.
  9. История народов Северного Кавказа с древнейших времён до конца XVIII в. — М.: Наука, 1988. — Б. 414.
  10. Русско-иранский договор 1723. БСЭ. Тәүге сығанаҡтан архивланған 17 июнь 2012.
  11. Гянджинский трактат 1735. БСЭ. Тәүге сығанаҡтан архивланған 17 июнь 2012.
  12. Г. Б. Абдуллаев. Из истории Северо-Восточного Азербайджана в 60-80-х гг. XVIII в. — Баку: Изд-во АН Азербайджанской ССР, 1958. — Б. 14.
  13. Х. Х. Рамазанов, А. Р. Шихсаидов Очерки истории Южного Дагестана — Махачкала: Дагестанский филиал Академии наук СССР, 1964. — Б. 184.
  14. İnayətullah Rza. «Aran» adı niyə məhv oldu?(недоступная ссылка) (әзерб.)
  15. 15,0 15,1 Дж. М. Мустафаев Северные ханства Азербайджана и Россия: конец XVIII-начало XIX в. — Элм, 1989. — Б. 35.
  16. История Дагестана — М.: Наука, 1967. — Т. 1. — Б. 326.
  17. С.О. Хан-Магомедов «Дербент» Москва, 1958 г.
  18. Дубровин Н. Ф. История войны и владычество русских на Кавказе. Очерк Кавказа и народов его населяющих: Закавказье. — СПб., 1871. — Т. 1, книга 2. — С. 328.
  19. «Историческая география Дагестана, XVII — нач. XIX в: Историческая география Южного Дагестана.» — Махачкала, 2001. — С. 122. Ф. Ф. Симонович писал: «Народ Кубинского владения происходит с дербентским от одних поколений и секты Алиевой, изъемля Юхарибаш и Кубинский Дагестан, причисляющих к дагестанским татарам, исповедующим магометанскую веру секты Алиевой и Сунинской»
  20. «Русский сборник: исследования по истории России ХIХ-ХХ вв»: Махмудова З. У. «Взаимодействие этноконфессиональных общин в городской среде Дербент XIX века». Стр.145.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡалып:Азербайджанские ханства