Диуану лөғәт әт-төрк

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Диуану лөғәт әт-төрк
Автор Мәхмүд Ҡашғари
Әҫәрҙең теле Ғәрәп теле
Нәшер ителеү ваҡыты 1075
Статус авторского права общественное достояние[d] һәм общественное достояние[d]

«Диуану лөғәт әт-төрк» (рус. Дива́н луга́т ат-турк, ғәр. ديوان لغات الترك‎ — лексикограф һәм филолог Мәхмүд Әл-Ҡашғари тарафынан эшләнгән тәүге төрки энциклопедик һүҙлек (йыйынтыҡ) ( 1101 йәки 1126 йылда вафат)

Алтарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

"Диуану лөғәт әт-төрк" китабы яҙылған осорҙан алда төрки ҡәбиләләр мосолман донъяһында шуғаса булмағанса хәрби-сәйәси уңыштарға өлгәшкәндәр. X быуат аҙағында ҡараханиҙар сәмәниҙәрҙе еңәләр һәм Урта Азияла үҙ хакимиәтен урынлаштыралар. XI быуатта сәлжүктәр Хөрәсәндән алып Урта диңгеҙгә тиклем ерҙәрҙе буйһондоралар һәм Кесе Азияла хакимлыҡ урынлаштыралар, византияларҙы еңәләр.

Ҡулъяҙманы ижад итеү һәм уның хужалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡашғари «Диуан»ды 1074 йылда ([һижрә буйынса 466 йыл]]) яҙып бөтөрә, ҡулъяҙманың беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған берҙән-бер күсермә нөсхәһе 1266 йылда уҡ эшләнгән булған (һижрә буйынса 664 йыл). Хеҙмәт ғәббәсиҙәрҙең Бағдадтағы хәлифәһе әл-Муктадиға арналған, ул 1258 йылдан һуң, моғайын,мәмлүктәргә барып эләккәндер. Күрәһең, яңы хужалар төрки телде өйрәнеү мөһимлеген аңлап, кәтиб Мөхәммәт ибн Әбү Бәкер ибн Әбү-л-Фәтх әс-Сәүигә төп нөсхәнең күсермәһен эшләргә йөкмәтелгән. Кәтибтең һүҙҙәре буйынса, эште «664 йылдың 27 шәүүәлендә аҙнаның беренсе көнөндә» тамамлағандар (1 август, 1266 йыл).

Титул битендәге яҙмаға ҡарағанда, 1400—1401 йылдарҙа яҙманың хужаһы Ҡаһирәлә йәшәгән Әхмәт Хатиб Дәрәййә булған, ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә ул Мөхәммәт ибн Әхмәт ибн Сөләймән әл-Ансари әд Димәшкә-Дәрани үҙе булған(1344—1407)[1].

1422 йылда Бәҙретдин әл-Айни үҙенең «Иҡд әл-джуман фи тарих әһл әз-заман» китабының беренсе томында «Диуан»дың фрагменттарын ҡулланған булған. Был фрагменттар һаҡланып ҡалған ҡулъяҙмаға тулыһынса тап килеүе асыҡлана.

Стамбулға «Диуану лөғәт әт-төрк» 1517 йылда мәмлүктәр дәүләте тар-мар ителгәндән һуң килеп юлыҡҡандыр. Ҡайһы бер иҫкәрмәләр һәм төҙәтмәләр китапҡа ғосманлылар осоронда индерелгән. 1650 йылда Кәтиб Челеби «Диуан» тураһында «Кәшф әз-Зүнун» библиографик хеҙмәтендә телгә алған. XX быуатҡа тиклем китап тураһында башҡа мәғлүмәттәр күренмәгән.

XX быуат башында «Диуан» Вани Оғулларынан (хәҙерге Төркиә) Нәзиф Паша ҡулында булған, ул китапты үҙенең ҡыҙ туғанына бүләк иткән. 1917 йылда китап Стамбулдағы китап баҙарында билдәле библиофил Али Әмиригә һатылған. Һуңғараҡ Әмириҙең китап коллекцияһы «Диуан» менән бергә Стамбулдағы Миллет Генел китапханаһына тапшырыла, ул әле лә шунда һаҡлана.

Донъяла танылыуы һәм тәүге баҫмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1915—1917 йылдарҙа К. Рифат тәүге тапҡыр «Диуану лөғәт әт-төрк»тө Стамбулда баҫтырып сығарғас, һүҙлек донъяға таныла һәм фәнни даирәләрҙә ҙур ҡыҙыҡһыныу уята. 1928 йылда Карл Броккельман уның нигеҙендә «Урта төрки тел һүҙлеге»н яҙа[2]. 1939—1941 йылдарҙа Бесим Аталай «Диуан»ды төрөк теленә тәржемә итә, 1941 йылда ҡулъяҙманың факсимилеһын баҫып сығара, 1943 йылда уның индексланған версияһын нәшер итә.

1960-сы йылдарҙа хеҙмәт өйрәнелеп, үзбәк теленә Муталлибов Сәлих тарафынан тәржемә ителгән. Ғалим уға уға индекс-һүҙлек, грамматик очерк һәм урыҫсаға тәржемә өҫтәй[3]

1994 йылда Ҡашғариҙың хеҙмәтен ҡаҙаҡ теленә яҙыусы Асҡар Егеүбай тәржемә итә.

2004 йылда иһә «Диуан»ды урыҫ теленә шәрҡиәтсе-ғәрәп теле белгесе Зифа-Алуа Әуәзова тәржемә итә[4]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Kilisli Rifat Diwan Luğat at-Turktin başindaki makale // Türkiyat Mecmuasi — Б. 355—360.
  2. Brockelmann C. Mitteitürkischer Wortschatz nach Mahmud al-Kashgaris Divan Lugat at-Turk — Будапешт — Лейпциг, 1928.
  3. Кошгарий, Махмуд. Туркий сўзлар девони (Девону-лугот ит-турк) / Таржимон ва нашрга тайёрловчи С.М.Муталлибов. 3 томлик. Тошкент: Фан, 1960 – 1963. Т. 1-3
  4. Памятник Махмуда Кашгари «Диван лугат ат-тюрк»

Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Махмуд ал-Кашгари Диван Лугат ат-Турк / З-А. М. Ауэзова — Алматы: Дайк-Пресс, 2005. — 1288 б. — ISBN 9965-699-74-7.