Дөр-дөр сәскә

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Дөр-дөр сәскә
Paeonia anomala riu orkhon.jpg
Общий вид цветущего растения
Фәнни классификация
Халыҡ-ара фәнни исеме

Paeonia anomala L.

Синонимдар
Төрсәләре
Тексты ҡара
Wikispecies-logo.svg
Викитөркөмдә
Систематика
Commons-logo.svg
Викиһаҡлағыста
рәсемдәр
GRIN  t:26307

Дөр-дөр сәскә (Пио́н уклоня́ющийся, Пион необыча́йный, Пион непра́вильный[1], Ма́рьин ко́рень, Пион Марьин-корень [2], лат. Paeónia anómala) — Пион ырыуынан күп йыллыҡ үлән үҫемлек. Ҡатнаш яҡты урмандарҙа, урман ситтәрендә, туғайҙарҙа, йылға үҙәндәрендә үҫә. Уңдырышлы тупраҡлы, ҡояшлы урындарҙы ярата.

Баҡсаларҙа декоратив үҫемлек итеп үҫтерелә. Культурала 1788 йылда[3] күренә башлай.

Исеме[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Владимир Далдең аңлатмалы һүҙлегендә һәм Анненковтың Ботаника һүҙлегендә дөр- дөр үҫемлегенең бер нисә исеме телгә алына — марьина трава, сердечные ягоды[4], шегня[5] (Tschegna). Һуңғы атама монгол сығышлы булыуы бар. Шулай уҡ Себер татарҙарында ошо исем таралған.

Gmelin - Flora Sibirica - Paeonia anomala L.jpg
И. Г. Гмелин китабынан ботаник иллюстрация «Flora Sibirica».

Йәшәгән мөхит һәм таралышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Рәсәйҙең Себер өлөшөндә, Ҡаҙағстанда, Монголияла, Ҡытайҙа киң таралған төр булып тора. Рәсәйҙең европа өлөшөндә Пермь крайында, Коми Республикаһында (Вычегда, Айюв, Ухта, Печора Пижмаһы, Печора, Илыча йылғаларының үрге ағымында; Печора һәм Мезенская-Вычегодская уйһыулыҡтарындағы йылға үҙәндәрендә)[6] һәм Турья ярымутрауында осрай.

Ылыҫлы һәм ваҡ япраҡлы урмандарҙа, урман ҡырҙарында, аҡландарҙа үҫә. Тауҙарҙа субальп бүлкәттәргә тиклем осрай. Уртаса һаҙыматлы бай тупраҡҡа өҫтөнлөк бирә. Көтөү йөрөгән ерҙәрҙә юҡҡа сыға. Урыны менән бик ҡеүәтле булып үҫә. Тамырындағы бүлбеләренең, тамырһабағының уңышы 5-10 ц/га етә[7].

Пион һирәк осраған үҫемлектәр төрөнә инә. Ҡайһы бер төбәктәрҙә юҡҡа сыға барыусы үҫемлектәр иҫәбендә.

Пион Ҡаҙағстан Республиканыңүҫемлек һәм хайуандарының Ҡыҙыл китабына индерелгән[8][9], Рәсәйҙә Башҡортостан Республикаһының, Коми Республикаһының Ҡыҙыл китаптарының исемлегендә тора (1998 һәм 2009 йылдарҙағы баҫма).

Ботаник тасуирлама[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һабаҡтары ҡырлы. Бейеклеге яҡынса 1 м тирәһе. Тамырһабаҡтары ҡеүәтле, горизонталь урынлашҡан. Һоро төҫтәге тамырҙары орсоҡ формаһында, тарбаҡлы. Киҫеме аҡ төҫтә. Тәме татлыраҡ. Тамырын һындырғанда көслө еҫе сыға.

Япраҡтары ҡатмарлы. Йәймәһе ҙур һәм ныҡ телгеләнгән. Ике тапҡыр өсәрле өлөшкә айырылған. Улары һәр береһе тағын да оҙонсай (ланцетные) өлөштәргә ҡыйғасланып телгеләнгән.

Сәскәләре алһыу һәм ҡуйы ҡыҙыл төҫтә. Яңғыҙ сәскә (одиночный). Диаметры 10 сантиметр тирәһе. Сәскә эргәлеге ике ҡатлы (двойной). Май-июнь айҙарында сәскә ата.

Химик составы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Дарыу әһәмиәтендәге матдәләре башлыса үҫемлектең тамырҙарында тупланған: эфир майҙары, салицил һәм бензойный кислоталары, метилсалицилат, микроэлементтар, флавоноидтар, сапонин, дубиль матдәләр . Яҡынса 1,5 % эфир майы, алкалоидтар, глюкозид (салицин) барлығы асыҡланған.

Хужалыҡтағы әһәмиәте һәм ҡулланылышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Дауа маҡсатында үләнен (лат. Anomalae Paeoniae Herba), тамырһабағын һәм тамырҙарын (radix Rhizoma anomalae Paeoniae et) ҡулланалар. Үлән өлөшөн сәскә атҡан мәлдә алалар. Тамырһабағын һәм тамырҙарын теләгән ваҡытта алырға була. Әммә үләне менән бергә алыу отошлораҡ. Кулланыу өсөн спиртлы төнәтмәһен эшләйҙәр. Невроз һәм йоҡоһоҙлоҡ осрағында тынысландырыусы (седатив) сара итеп ҡулланалар.

Үҫемлек күп дозала ағыулы. Шуға ла, сама белеп ҡулланырға кәрәк. Халыҡ медицинаһында киң ҡулланыла. Ашҡаҙан сирҙәрен, эпилепсияны, һәр төрлө шештәрҙе дауалағанда, йүткергәндә ҡулланыла.

Себерҙә тамырҙары ит өсөн тәмләткес итеп ҡулланыла. Бик декоратив.

Таксономия[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Төрсәләре
Яҡын төрҙәр

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Блинова К. Ф. и др. Ботанико-фармакогностический словарь : Справ. пособие / Под ред. К. Ф. Блиновой, Г. П. Яковлева — М.: Высш. шк., 1990. — Б. 223. — ISBN 5-06-000085-0.
  2. Андреева и др., 1984
  3. Paeonia anomala in Ornamental Plants From Russia And Adjacent States Of The Former Soviet Union @ efloras.org
  4. См. ссылку на Викитеку в разделе «Ссылки»
  5. Шегня // Толковый словарь живого великорусского языка : в 4 т. / авт.-сост. В. И. Даль. — 2-е изд.. — СПб. : Типография М. О. Вольфа, 1880—1882.
  6. Растительная флора Республики Коми: Марьин корень «Марья-моль»
  7. Губанов И. А. и др. Дикорастущие полезные растения СССР / отв. ред. Т. А. Работнов — М.: Мысль, 1976. — Б. 123—124. — (Справочники-определители географа и путешественника).
  8. Постановление Правительства Республики Казахстан от 31 октября 2006 года N 1034 «Об утверждении Перечней редких и находящихся под угрозой исчезновения видов животных и растений»
  9. Красная Книга РК. Пион уклоняющийся, марьин корень
  10. subsp. veitchii: сведения о названии таксона на сайте The Plant List (version 1.1, 2013). (инг.)

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Викикитапхана логотибы
Ошо темаға Викикитапханала текстар бар
Paeonia anomala

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Дөр-дөр сәскә: таксон тураһында «Плантариум» проектында мәғлүмәт.