Ейәнсура районы

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Ейәнсура районы
Флаг[d]
Flag of Zianchurinsky rayon.svgCoat of Arms of Zianchura rayon (Bashkortostan).png
Рәсем
Нигеҙләү датаһы 20 август 1930
Дәүләт Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg Рәсәй
Административ үҙәк Иҫәнғол
Административ-территориаль берәмек Башҡортостан Республикаhы
Халыҡ һаны 27 626 кеше (2010)[1]
Майҙан 3342,35 км²
Рәсми сайт zianchura.ru
Урынлашыу картаһы
Commons-logo.svg Ейәнсура районы Викимилектә

Ейәнсура районы — Башҡортостандың көньяғында урынлашҡан, Ырымбур өлкәһе менән сиктәш. Майҙаны — 3 342 км2. Район үҙәге — Иҫәнғол ауылы, Өфөнән 337 км алыҫлыҡта.

Халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Халыҡ һаны (мең кеше): 1979 — 30,2; 1989 — 27,1; 1995 — 28,1. Халыҡтың уртаса тығыҙлығы — 1 км2-ға 8 кеше. Районда 83 ауыл бар, шуларҙың һәр береһендә уртаса 327 кеше йәшәй. Халҡының күбеһе — башҡорттар (71,5 %)[2]

(аудио)
[[:Рәсем:{{{НАЗВАНИЕ_ФАЙЛА}}}|{{{НАЗВАНИЕ}}}]]
[[Рәсем:{{{НАЗВАНИЕ_ФАЙЛА}}}|noicon]]
Ҡабат тыңлау өсөн ярҙам

Медиа:ensura.ogg

Географик урынлашыуы һәм климаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Район Йылайыр яҫы таулығының көнбайыш өлөшөндә ята, рельефы мередиональ убалар, тауҙар теҙмәһе менән бүленгән. Ер аҫтында нефть, ҡом, эзбизташ, доломит запастары табылған. Климаты континенталь һәм етерлек булмаған дымлы. Оло Эйек, Оло Һүрәм, Кесе Һүрәм, Әселе, Ҡаҫмарт, Ҡороюл, Өҫкәлек йылғалары аға. Тупрағы, ер өҫтө төҙөлөшө формаһына ҡарап, төрлөсә: һелтеһеҙләнгән һәм көлһыу-ҡара, ҡара-һоро урман һәм йоҡа ҡаты. Үҫемлектәр донъяһы урман-дала яғына оҡшаш. Урмандар (йүкә, имән, cаған, ҡайын, уҫаҡ) район майзанының 35 % самаһын биләй.

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1930 йылдың 20 авгусында Йылайыр кантонынан бүленеү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән.

Исеме[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Булат Аҡмановтың «Ейәнсурамы, әллә Йәнсурамы?» тигән мәҡәләһенә («Башҡортостан», 24.01.2014) туҡталып үтмәксемен. Автор «беҙҙең районатамаһының башҡортса дөрөҫ әйтелеше һәм яҙылышы Йәнсура булырға тейештер» тигән фекерҙә. Быға дәлил итеп Бөйөк Ватан һуғышына тиклем район Йәнсура тип йөрөтөлә ине, заманында был атама урыҫсанан башҡортсаға яңылыш тәржемә ителгән, сөнки урыҫтарға йән ћүҙен әйтеүе ауырыраҡ, тимәксе. Шуға өҫтәп «сура» һүҙенә бары тик йән һүҙе генә ҡушылған исемдәр яһалыр булған тип, ошо фекерҙе раҫлаусы күп кенә миҫалдар килтерә. Бер ҡарағанда, хөрмәтле Булат ағай хаҡлы ла кеүек. Ләкин уның ейән ћүҙе менән исемдәр яһалыу мөмкинлеген инҡар итеүе менән бер ҙә килешеп булмай. Башҡортта уның Йәнсураһы ла, Ейәнсураһы ла, Йәнбайы ла, Ейәнбайы ла булған тип раҫлай алам. Бына минең «Заманалар ҡиссаһы» тигән тарихи хеҙмәтемдең геройы — Әлшәй Мәргәндең, бишенсе быуын тыуаһы буламы икән, үҙе хаҡында: «1908 йылдың 2 мартында Сурайға ҡунаҡҡа барған ваҡытта тыуғанмын. Шуның өсөн Ейәнбай тип ҡушҡандар исемде. Атаның йортонда мин — ейән. Ә паспортта Янбай тип яҙылған», — тип таныштырғайны. (Ҡарағыҙ: Быуаттар аманаты. Өфө: Китап. 2002. 353-сө бит). Тарихи документтарҙа (урыҫ телендә) Зьянгул, Джианбек, Зианбай, Джианбай, Джианчура, Дзианчура, Зианчура, Зьянчура, Зиянгул тигән («Материалы по истории БАССР», III том) әллә күпме кеше исеме теркәлгән. Хәҙер ҙә ана Иршат Зианбердин тигән бер тикшеренеүсебеҙ бар. Уның фамилияһын да мин башҡортса Ейәнбирҙин булырға тейеш тип иҫәпләйем. Шунан сығып ҡарағанда, әлеге райондың (Ырымбур губернаһының Орск өйәҙендәге элек Ейәнсура тигән ауыл да булған) исеме урыҫ телендә нәҡ ана шул Ейәнсура тигәндән Зианчурино, Зианчуринский тип алынған булыуы шик тыуҙырмай. Һәр хәлдә, «Йәнсура» булғандыр ул тигән версияны раҫлар өсөн дәлилдәр етерлек түгел[3].

Билдәле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Хәрбиҙәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Cәйәсмәндәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Спортсылар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ғалимдәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Дин эшмәкәрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Хужалыҡ эшмәкәрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт әһелдәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Артистар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Композиторҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Йырсылар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Шағирҙар һәм яҙыусылар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Журналистар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Административ төҙөлөшө[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

2008 йылдың ноябренә ҡарата 15 ауыл биләмәһе бар:

  1. Абҙан ауыл советы — Абҙан ауылы
  2. Әбүләис ауыл советы — Малиновка ауылы
  3. Байыш ауыл советы — Байыш ауылы
  4. Байдәүләт ауыл советы — Сирғол ауылы
  5. Бикбау ауыл советы — Бикбау ауылы
  6. Иҫәнғол ауыл советы — Иҫәнғол ауылы
  7. Ҡаҙанболаҡ ауыл советы — Иҙелбәк ауылы
  8. Муйнаҡ ауыл советы — Үрге Муйнаҡ ауылы
  9. Яңы Петровка ауыл советы — Яңы Петровка ауылы
  10. Яңы Себенле ауыл советы — Ишемғол ауылы
  11. Һаҡмар ауыл советы — Һаҡмар ауылы
  12. Һүрәм ауыл советы — Күгәрсен ауылы
  13. Таҙлар ауыл советы — Таҙлар ауылы
  14. Үтәғол ауыл советы — Үтәғол ауылы
  15. Яңыбай ауыл советы — Яңыбай ауылы

Иҡтисад[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Район иҡтисадының төп тармағы — ауыл хужалығы, ул мөгөҙлө эре мал үрсетеүгә һәм һарыҡсылыҡҡа махсуслашҡан. Иген һәм мал аҙығы культуралары, көнбағыш үҫтерелә.Районда һөт, кирбес, асфальт заводтары, юл һалыу-ремонтлау төҙөлөш идаралығы, механизацияланған күсмә колонна, урман хужалығы, «Агропромхимия», район электр селтәре берекмәләре эшләй. Ауыл хужлығы техникалары Иҫәнғол, Таҙлар һәм Абҙан ауылдарында ремонтлана.

Транспорт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ырымбур өлкәһендә урынлашҡан Һарыҡташ тимер юл станцияһы аша район Көньяҡ Урал тимер юл магистраленә сыға. Автомобиль юлдары Өфө, Стәрлетамаҡ, Күмертау, Баймаҡ, Сибай ҡалалары менән тоташтыра.

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Всероссийская перепись населения (2010)
  2. Население Башкортостана: XIX—XXI века: статистический сборник/ Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан.- Уфа: Китап, 2008.- 448 с.:ил.
  3. Рәшит Шәкүр. Һәр атама ҡомартҡы. «Башҡортостан» гәзите, 2014 йыл, 21 февраль
  4. Башҡорт энциклопедияһы — Ҡадиров Урал Ғаян улы (Тикшерелгән 8 март 2018)
  5. Башҡорт энциклопедияһы — Рәхмәтуллин Ибраһим Ғәйзулла улы (Тикшерелгән 18 февраль 2018)
  6. Башҡорт энциклопедияһы — Сафин Вадим Фәтхи улы (Тикшерелгән 1 апрель 2018)
  7. Башҡорт энциклопедияһы — Ҡыуатова Әлмира Шәриф ҡыҙы (Тикшерелгән 15 октябрь 2017)

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]