Еникале

Еникале
	Ҡәлғә
	Еникале
	; Один из полубастионов Еникале
Ил	Рәсәй
Ҡала	Керчь
Координаталар	45/21/3.24/N/36/36/11.3/E
Архитектор	Голоппо
Төҙөлә	1699—1706 йылдар
	Төп ваҡиғалар:; 21 июнь 1771 йыл — 1771 йылдың 21 июнендә ҡәлғә рус армияһына һуғышһыҙ бирелә; 1774 йыл — Керчь һәм Еникале Рәсәйгә тапшырыла; 1835 йыл — Еникалела хәрби госпиталь урынлаша; 1880 йыл — Госпиталь бөтөрөлә, ҡәлғә ташландыҡ хәлдә ҡала;
	Рәсәйҙең мәҙәни мираҫ объекты федераль әһәмиәтендәге; рег. № 911510358960006 (ЕГРОКН); объект № 8230440000 (БД Викигида)
Бөгөнгө хәле	Емереклектәр
	Еникале Викимилектә

1706

Еникале́, Ени́-Кале́ (укр. Єнікале, ҡырымтат. Yeñi Qale, Енъи Къале) — XVIII быуат башында төрөктәр тарафынан Ҡырымда Керчь боғаҙы ярында төҙөлгән һәм юҡҡа сыҡҡан ҡәлғә.

Исеме төрөк^[2] һәм ҡырым татарҙары теленән тәржемә иткәндә «яңы ҡәлғә» (yeni — яңы, qale — ҡәлғә) тигәнде аңлата. Әлеге ваҡытта Еникале Керчь ҡалаһы эсендә урынлашҡан. Борон Еникале ҡәлғәһе урынында, ҡайһы бер археологтар фаразлауынса, грек ҡаласығы (торағы^[3]) Парфенион^[2], ә уның ҡаршыһында, боғаҙҙың көнсығыш ярында — Ахиллесҡа бағышланған ғибәҙәтханаһы булған икенсе бәләкәй ҡала, Ахиллеон урынлашҡан^[4].

Төҙөлөшө

Боронғо заманда «яңы ҡәлғә» урынында грек ҡаласығы Парфенион урынлаша. Урта быуаттарҙа (XIII быуаттан) бында XV быуат аҙағында Ғосман империяһы биләмәһенә күскән Генуя колонияһы була^[2].

Ҡәлғә 1699—1706 йылдарҙа төҙөлә^[4]. Төҙөлөш менән ислам динен ҡабул иткән итальянлы Голоппо етәкселек итә. Шулай уҡ эштәрҙә бер нисә француз инженеры ҡатнаша^[5].

Еникале Ғосман империяһы өсөн мөһим стратегик әһәмиәткә эйә була: керчь боғаҙының иң тар өлөшөндә урынлашҡан һәм ҡеүәтле пушкалар менән ҡоралланған ҡәлғә Аҙау һәм Ҡара диңгеҙҙәр араһында Рәсәй караптарының үтеүенә ҡамасаулай.

Еникале яҡынса 2,5 гектар майҙанды биләй.Ҡәлғә дөрөҫ булмаған бишмөйөш формаһында була һәм текә битләүҙә бер нисә кимәлдә урынлаша. Мөйөштәрендә оҙайлы ҡамауға һәм ҡеүәтле артиллерия утына ҡаршы тора алырлыҡ биш ярымбастион урынлашҡан. Ҡәлғә өс яҡтан соҡор менән уратып алынған (яр буйы яғынан башҡа).

Ҡәлғә территорияһында ике дары келәте, арсенал, торлаҡ йорттар, һыу резервуары, мунса, мәсет урынлашҡан. Ҡәлғәнең гарнизонынында 800-гә яҡын ғосман һәм 300 ҡырым татар һалдаты була. Ул төрөк пашаһының резиденцияһы булып хеҙмәт итә.

Етди проблема булып сөсө һыу етешмәүе тора — ҡәлғәләге берҙән-бер ҡоҙоҡ уның бөтә халҡын һыу менән тәьмин итә алмай. Шуға күрә һыу биреү өсөн төҙөүселәр ер аҫтынан керамик һыу үткәргес һала, Ул ҡәлғәнән бер нисә километр алыҫлыҡта урынлашҡан сығанаҡ менән тоташтыра (хәҙерге Глазовка ҡасабаһы территорияһы).

Ғосман осоронда

Ғосмандар ваҡытында Еникале ҡәлғәһендә ҡолдар баҙары эшләй. Һуңынан ҡолдар менән сауҙа итеү кәмей^[6].

Рәсәй империяһында

1771 йылдың йәйендә Рус-төрөк һуғышы (1768—1774 йй.) барышында Рәсәй армияһы Ҡырымға инә. 21 июндә Еникалеҙы генерал-майор Н. В. Борзовтың Икенсе армияһы һуғышһыҙ ала. Төрөк гарнизоны ҡәлғәне ҡалдыра, ә комендант^[7] Кафу аша Синопҡа ҡаса. 1774 йылда Кючук-Кайнарджий килешеүе буйынса Керчь Һәм Еникале Рәсәйгә тапшырыла һәм 1821 йылда Таврия губернаһының Керчь-Еникале ҡала хакимиәте ойошторола^[8]. 1818 йылғы ведомость буйынса, ҡәлғә ҡоралланыуында 52 пушка, 10 мортира була, казармаларҙа 770 кеше урынлаша^[2].

XIX быуат башына Еникале хәрби әһәмиәтен юғалта, һәм 1835 йылда уның территорияһында хәрби госпиталь төҙөлә, ул 1880 йылға тиклем эшләй. Хәрби госпиталь бөтөрөлгәндән һуң, Еникале тулыһынса ташландыҡ хәлгә килә.

Хәҙерге торошо

Хәҙерге ваҡытта Еникале Керчь һәм Ҡырымдың иҫтәлекле урындарының береһе булып тора. Ҡәлғәгә дәүләт тарафынан һаҡланған архитектура ҡомартҡыһы статусы бирелә.

XX быуаттың икенсе яртыһында Еникалела бер нисә тапҡыр реставрация эштәре үткәрелһә лә, бөтә ҡәлғә тиерлек емерек хәлдә. Ҡапҡалар, ҡәлғә диуарҙары фрагменттары һәм яр буйы яғынан ярымбастионы яҡшыраҡ һаҡланған.

Ҡәлғә территорияһы буйлап Керчь менән Керчь паром кисеүен тоташтырыусы бер юллы тимер юл тармағы үтә. Ҡырым күперен сафҡа индереү, уға тимер юл ағымын күсереү һәм ҡәлғә аша үткән тармаҡты ябыу тарихи объектты һаҡлап ҡалырға мөмкинлек бирәсәк.

Еникалеҙың көнсығыш ҡапҡалары.
Ҡәлғәнең яры буйы.
Еникалеға поезд, 2007 йыл.

Иҫкәрмәләр

↑ Елагин С. И., «История русского флота. Период азовский». — СПб., 1864
1 2 3 4 Еникале // Военная энциклопедия : в 18 т. / под ред. В. Ф. Новицкого и др.. — СПб. : Товарищество И. Д. Сытина, 1911—1915.
↑ Еникале // Малый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 4 томах. — СПб., 1907—1909.
1 2 Еникале // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том). — СПб., 1890—1907. (рус.)
↑ Крепость Еникале (билдәһеҙ). «Керчь» — это мой город. Дата обращения: 10 сентябрь 2008. Архивировано 27 сентябрь 2011 года.
↑ Торговля невольницами на черноморском побережье Северо-Западного Кавказа (урыҫ). Российский Кавказ. Дата обращения: 20 ғинуар 2021. Архивировано 27 ғинуар 2021 года.
↑ Абаза-Мухаммед // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том). — СПб., 1890—1907. (рус.)
↑ Крепость Еникале (билдәһеҙ). www.someplaces.spb.ru. Дата обращения: 10 сентябрь 2008. Архивировано из оригинала 19 март 2012 года.

Һылтанмалар

Еникале // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том). — СПб., 1890—1907. (рус.)
Панорама на 360 градусов с юго-западного бастиона Еникале на сайте «Виртуальный тур по Крыму» 2014 йыл 12 июль архивланған..

[1] Елагин С. И., «История русского флота. Период азовский». — СПб., 1864

[автоссылка2-2] 1 2 3 4 Еникале // Военная энциклопедия : в 18 т. / под ред. В. Ф. Новицкого и др.. — СПб. : Товарищество И. Д. Сытина, 1911—1915.

[3] Еникале // Малый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 4 томах. — СПб., 1907—1909.

[автоссылка1-4] 1 2 Еникале // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том). — СПб., 1890—1907. (рус.)

[5] Крепость Еникале (билдәһеҙ). «Керчь» — это мой город. Дата обращения: 10 сентябрь 2008. Архивировано 27 сентябрь 2011 года.

[6] Торговля невольницами на черноморском побережье Северо-Западного Кавказа (урыҫ). Российский Кавказ. Дата обращения: 20 ғинуар 2021. Архивировано 27 ғинуар 2021 года.

[7] Абаза-Мухаммед // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том). — СПб., 1890—1907. (рус.)

[8] Крепость Еникале (билдәһеҙ). www.someplaces.spb.ru. Дата обращения: 10 сентябрь 2008. Архивировано из оригинала 19 март 2012 года.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]