Израиль

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску

Lua хатаһы: not enough memory.

MiddleEast.A2003031.0820.250m.jpg

Изра́иль, рәсми исеме — Израиль Дәүләте, йәһ. מדינת ישראל‎‎, ғәр. دَوْلَةْ إِسْرَائِيل‎‎ — көньяҡ-көнбайыш Азиялағы, Урта диңгеҙҙең көнсығышындағы дәүләт. Төньяҡтан Ливан, төньяҡ-көнсығыштан Сүриә, көнсығыштан Иордания, көньяҡ-көнбайыштан Ғәззә Секторы менән сиктәш.

1948 йылдың 14 майында (5708 йылдың 5 июне) БМО Генераль Ассамблеяһының 1947 йылдың 29 ноябрендә ҡабул ителгән 181-се резолюцияһы нигеҙендә иғлан ителә.

Бойондороҡһоҙлоҡ декларацияһына ярашлы, Израиль — йәһүд дәүләте[5][6]. Шул уҡ ваҡытта Израиль — күп милләтле һәм демократик дәүләт, йәһүдтәр менән бергә башҡа этник төркөмдәр вәкилдәре — мосолман ғәрәптәр, христиан ғәрәптәр, друздар, бәҙүәндәр, самариттәр, черкестар һәм башҡалар — диненә ҡарамай тиң хоҡуҡҡа эйә. Айырым алғанда друз һәм күсмә ғәрәптәр депутаттары, ғәрәп фирҡәһе һәм депутаттары Кнессетта урын алған[7].

Исеме[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һуңғы өс мең йыл буйы "Израиль" һүҙе Израиль ере (Э́рец-Исраэ́ль) һәм йәһүд халҡы тигәнде аңлата. Был һүҙҙең сығанағы Башланмыш Китабында (Книга Бытия), унда нәҫел башлығы Яҡуп (христиан традицияһы буйынса Иаков) Аллаһ менән көрәшкәндән һуң Исраил исемен алыуы тураһында яҙылған. Һүҙҙең мәғәнәһенә төрлө аңлатма бирелә. Берәүҙәр сара һүҙенән килеп сыҡҡан тип, идара итеүсе тигән мәғәнә бирә. Тағы "Аллаһ принцы", "Эль (йәғни Аллаһ) көрәше" тигән аңлатмалар бар. Һүңынан Яҡуптан таралған йәһүд халҡын "Исраил балалары" йәки "исраилдар" тип атайҙар. Исраил һүҙе беренсе тапҡыр Боронғо Мысыр территорияһындағы Мернептах стенаһында (беҙҙең эраға тиклем XIII быуат аҙағы) телгә алынған, бында ил тураһында түгел, халыҡ тураһында яҙылған. Хәҙерге дәүләт «Медина́т Исраэ́ль» (Израиль Дәүләте) тип аталған. Э́рец Исраэ́ль, Сион, Иудея тигән исемдәр ҙә ҡарала, әммә ҡабул ителмәй. Үҙаллылыҡтың беренсе көндәренән үк хөкүмәт граждандарҙы исраэли́м "израиллеләр" тип атай. Был һүҙҙе беренсе тапҡыр Израиль тышҡы эштәр министры Моше Шарет ҡуллана.

Сиктәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

ISmap.svg

Төрлө сәбәптәр менән Израиль үҙ сиктәрен билдәләүҙән баш тарта[8]; Израиль юристары ил сиге мәжбүри дәүләт элементы түгел тип иҫәпләй[9]. Израиль ерҙәре бер нисә төрлө билдәләнә:

  • БМО Генераль ассамблеяһының 1947 йылдын 29 ноябрендә ҡабул ителгән 181-се резолюцияһы йәһүд дәүләтенең сиктәре күрһәтелгән берҙән-бер халыҡ-ара хоҡуҡи документ булып тора. Был резолюцияны ғәрәп илдәре танымай һәм ҡабул итмәй.
  • Бөгөнгө көндә Израиль контроленә Иордан йылғаһының көнбайышындағы 27 799 км² майҙанлы Фәләстин милли администрацияһы ҡарай, ул Алты көнлөк һуғышта баҫып алынған.

Физик-географик тасуирламаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Израиль көньяҡ-көнбайыш Азияла урынлашҡан, көнбайыштан Урта диңгеҙ, көньяҡтан Ҡыҙыл диңгеҙ менән йыуыла, көнсығышында ил сиге Иордан йылғаһы буйлап 1949 йылғы «Йәшел һыҙыҡ» буйлап үтә.

Геология һәм рельеф[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Территорияһы ҙур булмаһа ла, Израилдең рельефы төрлөлөгө менән айырылып тора: көньяғында — Негев сүллеге, төньяғында Галилей, Кармель һәм Голан тау теҙмәләре һуҙылған. Көнсығышында Иордан далаһы урынлашҡан. Үле диңгеҙҙең көньяғында Арава сүллеге, Ҡыҙыл диңгеҙҙең Эйлат ҡултығы урынлашҡан.

Административ-территориаль бүленеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. http://data.uis.unesco.org/Index.aspx?DataSetCode=DEMO_DS
  2. 2,0 2,1 https://onzetaal.nl/taaladvies/advies/iraki-irakis
  3. Central Intelligence Agency The World FactbookCIA, 1997. — ISSN 1553-8133
  4. Закон об Иерусалиме — 1980.
  5. Декларация Независимости Израиля — Ҡыҫҡа йәһүд энциклопедияһынан (рус.)
  6. Israel  (инг.). Country Report. Freedom House (2007). 22 июня 2008 тикшерелгән.
  7. Демократический фронт за мир и равноправие (ХАДАШ). государство Израиль (2008). 1 июля 2008 тикшерелгән.
  8. «Планы раздела Палестины» — Ҡыҫҡа йәһүд энциклопедияһынан (рус.)
  9. Конституционное право зарубежных стран. Под общей редакцией члена-корреспондента РАН, профессора М. В. Баглая, Ю. И. Лейбо и Ф. М. Энтина. М., 2008, стр. 1023.

Lua хатаһы: not enough memory.

Lua хатаһы: not enough memory.