Эстәлеккә күсергә

Инглиз теле

Һылтанмаларҙы төҙәтергә
Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Инглиз теле
Телдең үҙатамаһы

ингл. English, the English language

Был телдә һөйләшеүселәр һаны

Тыуған тел (L1): ~380 млн (2021)
Икенсе тел (L2): ~1,077 млрд (2021)
Дөйөм һаны: ~1,457 млрд

Телде белеүселәр

1-2

Классификация
Категория

Евразия телдәре

Һинд-Европа телдәре
-> Герман телдәре
-> Көнбайыш герман телдәре
-> Анлофриз тармағы
-> Ангел телдәре

Әлифба

английский алфавит[d], Unified English Braille[d], Дезеретский алфавит[d] һәм алфавит Шоу[d]

Тел коды
ГОСТ 7.75–97

анг 045

ISO 639-1

en

ISO 639-2

eng

ISO 639-3

eng

Был телдә Википедия
Шаблон:

Ингли́з теле, ингл. (the) English (language) — Британияла, АҠШ-та, Австралияла һәм ҡайһы бер башҡа илдәрҙә рәсми тел, БМО-ның алты рәсми теленең береһе.

380 миллион кеше өсөн инглиз теле туған тел булып тора, ә 1,077 миллион кеше өсөн икенсе тел булып тора.[1]

Инглиз теленең тарихы

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Инглиз теленең үҫеш тарихы герман ҡәбиләләренән башлана һәм дүрт осорға бүленә[2]:

  • Кельт осоро: Герман ҡәбиләләре килгәнгә тиклем Британияла кельттар йәшәгән. Телдә уларҙан географик атамалар ҡалған Лондон (ингл. London) (Lowonidonjon, Londinion, Lynn din), Темза (ингл. Thames) (Tamesas)[3].
  • Боронғо инглиз осоро (V–XI бб.): англдар, сакстар һәм юттар күсенгәс, боронғо инглиз теле барлыҡҡа килә. Христианлыҡ аша латин һүҙҙәре (school), викингтар яуҙары аша скандинав һүҙҙәре (sky, they) инә[2]. Иң билдәле ҡомартҡыһы — «Беовульф» эпосы.
  • Урта инглиз осоро (XI–XV бб.): 1066 йылда нормандар яулап алғас, хакимиәт теле француз теле була. Инглиз теленең грамматикаһы ябайлаша (ялғауҙар бөтә) һәм уға меңдәрсә француз һүҙҙәре (beef) инә[2]. Был осорҙоң төп яҙыусыһы — Джеффри Чосер.
  • Яңы инглиз осоро (XVI быуаттан): «Бөйөк һуҙынҡылар күсеше» һөҙөмтәһендә һүҙҙәрҙең әйтелеше ныҡ үҙгәрә, был уҡыу ҡағиҙәләрен ҡатмарлаштыра. Уильям Шекспир телде яңы һүҙҙәр менән байыта[4]. Британ империяһы колониялары аша тел донъяла тарала һәм глобаль статус ала.

Диалекттар

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Инглиз теле бөтә донъяға таралыу сәбәпле, уның күп һанлы милли варианттары һәм диалекттары барлыҡҡа килә. Хәҙерге лингвистикала уларҙы ике ҙур төркөмгә бүләләр[5]:

Бөйөк Британия һәм Ирландия утрауҙарында таралған инглиз теле диалекттары картаһы.
  • Британ инглиз теле (ингл. British English, BrE): Бөйөк Британия һәм Ирландия утрауҙарында таралған тарихи ҡалып. Уның нигеҙендә мәғариф һәм медиа өлкәһендә ҡулланылған короллек стандарты — Received Pronunciation (RP) ята. Иң билдәле диалекттары: Кокни (ингл. Cockney), Шотланд һәм Уэльс һөйләштәре[6].
  • Америка инглиз теле (ингл. American English, AmE): АҠШ һәм Канада биләмәләрендә вариант. Иҡтисади, мәҙәни һәм сәйәси йоғонто арҡаһында хәҙерге донъяла иң киң таралған тел өлгөһө булып тора. Уның төп стандарты — General American (GA).

Бынан тыш, Австралия (ингл. AuE), Яңы Зеландия, Һиндостан (ингл. IndE) һәм Африка илдәрендә үҙенсәлекле милли диалекттар һәм пиджиндар үҫешкән[6].

Ҡылым

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Инглиз телендә ҡылымдар түбәндәгесә бүленә:

  • Төҙөлөшө буйынса — ябай, яһалма һәм ҡушма ҡылымдарға. Ябай ҡылымдар префикстарһыҙ һәм суффикстарһыҙ була. Яһалма ҡылымдар ябай ҡылымдарға префикстар (мәҫәлән: un-, re-, dis-) йәки суффикстар (мәҫәлән: -ize, -ify, -en) ҡушыу юлы менән яһала. Ҡушма ҡылымдар иһә ике йәки унан күберәк нигеҙҙең берләшеүенән төҙөлә.
  • Тура тултырыусы ҡабул итеү һәләте буйынса — күсемле (transitive) һәм күсемһеҙ (intransitive) ҡылымдарға.
  • Үҙенең II һәм III формаларын төҙөү ысулы буйынса — дөрөҫ (regular) һәм дөрөҫ булмаған (irregular) ҡылымдарға.
Ҡылым формаларының миҫалдары
InfinitivePast SimpleP IIP IТәржемәһе
come
[kʌm]		came
[keɪm]		come
[kʌm]		coming
[ˈkʌm.ɪŋ]		килергә
go
[ɡəʊ]		went
[went]		gone
[ɡɒn]		going
[ˈɡəʊ.ɪŋ]		йөрөргә
speak
[spiːk]		spoke
[spəʊk]		spoken
[ˈspəʊkən]		speaking
—		һөйләргә
know
[nəʊ]		knew
[njuː]		known
[nəʊn]		knowing
—		белергә
feel
[fiːl]		felt
[felt]		felt
[felt]		feeling
—		һиҙеү, тойоу
hear
[hɪər]		heard
[hɜː(r)d]		heard
[hɜː(r)d]		hearing
—		тыңларға
see
[siː]		saw
[sɔː]		seen
[siːn]		seeing
—		күрергә

Дөрөҫ булмаған ҡылымдар

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]
Дөрөҫ булмаған ҡылымдар (1/3: A–E)
InfinitiveTranscriptionPast SimpleTranscriptionP IITranscriptionТәржемәһе
**awake**[ə'weik]awoke[ə'wəuk]awoken[ə'wəukən]уятыу, уянырға
**be**[bi:]was, were[wɔz], [wз:]been[bi:n]булыу
**bear**[bɛə]bore[bɔ:]born[bɔ:n]тыуырға, килтерергә
**beat**[bi:t]beat[bi:t]beaten['bi:tn]туҡмарға, һуғырға
**become**[bɪ 'kʌm]became[bɪ 'keɪm]become[bɪ 'kʌm]булырға
**begin**[bɪ 'gɪn]began[bɪ 'gæn]begun[bɪ 'gʌn]башланырға
**bend**[bend]bent[bent]bent[bent]бөгөлөргә, бөгөргә
**bind**[baɪnd]bound[baʊnd]bound[baʊnd]бәйләргә
**bite**[baɪt]bit[bɪt]bitten['bɪtn]тешләү, тешләргә
**bleed**[bli:d]bled[bled]bled[bled]ҡан ебәреү, ҡан ағырға
**blow**[blou]blew[blu:]blown[bloun]өрөргә, иҫәргә
**break**[breɪk]broke[brouk]broken['broukən]ватырға, һындырырға
**breed**[bri:d]bred[bred]bred[bred]тәрбиәләү, үрсетергә
**bring**[brɪŋ]brought[brɔ:t]brought[brɔ:t]килтереү, алып килергә
**build**[bɪld]built[bɪlt]built[bɪlt]төҙөү, ҡоророрға
**burn**[bɜ:rn]burnt[bз:nt]burnt[bз:nt]яныу, яндырырға
**burst**[bз:st]burst[bз:st]burst[bз:st]шартлатыу, ярылырға
**buy**[baɪ]bought[bɔ:t]bought[bɔ:t]һатып алыу
**cast**[kɑ:st]cast[kɑ:st]cast[kɑ:st]ҡалдырыу, ташлау
**catch**[kætʃ]caught[kɔ:t]caught[kɔ:t]тоторға, тотоп алырға
**choose**[tʃu:z]chose[tʃouz]chosen['tʃouzən]һайлау, һайлап алыу
**come**[kʌm]came[keɪm]come[kʌm]килергә
**cost**[kɒst]cost[kɒst]cost[kɒst]хаҡы булырға
**cut**[kʌt]cut[kʌt]cut[kʌt]киҫергә
**dig**[dɪg]dug[dʌg]dug[dʌg]ҡаҙырға
**do**[du:]did[dɪd]done[dʌn]эшләргә
**draw**[drɔ:]drew[dru:]drawn[drɔ:n]һүрәт төшөрөү
**dream**[dri:m]dreamt[dremt]dreamt[dremt]төш күреү, хыялланыу
**drink**[drɪŋk]drank[dræŋk]drunk[drʌŋk]эсергә
**drive**[draɪv]drove[drouv]driven['drɪvən]йөрөтөү (автомобиль)
**eat**[i:t]ate[eɪt, et]eaten['i:tn]ашарға
Дөрөҫ булмаған ҡылымдар (2/3: F–R)
InfinitiveTranscriptionPast SimpleTranscriptionP IITranscriptionТәржемәһе
**fall**[fɔ:l]fell[fel]fallen['fɔ:lən]йығылырға
**feed**[fi:d]fed[fed]fed[fed]ашатырға
**feel**[fi:l]felt[felt]felt[felt]хис итеү, тойоу
**fight**[faɪt]fought[fɔ:t]fought[fɔ:t]көрәшергә
**find**[faɪnd]found[faʊnd]found[faʊnd]табыу
**fit**[fit]fit[fit]fit[fit]яҡынлашыу, тап килергә
**fly**[flaɪ]flew[flu:]flown[floun]осоу
**forget**[fər 'get]forgot[fər 'gɒt]forgotten[fər 'gɒtn]онотоу
**forgive**[fər 'gɪv]forgave[fər 'geɪv]forgiven[fər 'gɪvən]кисереү
**freeze**[fri:z]froze[frouz]frozen['frouzən]өшөү
**get**[get]got[gɒt]got[gɒt]алырға
**give**[gɪv]gave[geɪv]given['gɪvən]биреү
**go**[gou]went[went]gone[gɒn]йөрөү, барырға
**grow**[grou]grew[gru:]grown[groun]үҫеү, үҫтерергә
**hang**[hæŋ]hung[hʌŋ]hung[hʌŋ]эленеп тороу
**have**[hæv]had[hæd]had[hæd]эйә булыу, бар
**hear**[hɪər]heard[hɜ:rd]heard[hɜ:rd]ишетеү
**hide**[haɪd]hid[hɪd]hidden['hɪdn]йәшереү
**hit**[hɪt]hit[hɪt]hit[hɪt]тейҙереү, һуғырға
**hold**[hould]held[held]held[held]тотоу
**hurt**[hɜ:rt]hurt[hɜ:rt]hurt[hɜ:rt]яралау, ауыртырға
**keep**[ki:p]kept[kept]kept[kept]һаҡлау
**kneel**[ni:l]knelt[nelt]knelt[nelt]тубыҡланып тороу
**knit**[nɪt]knit[nɪt]knit[nɪt]бәйләргә
**know**[nou]knew[nu:]known[noun]белергә
**lay**[leɪ]laid[leɪd]laid[leɪd]һалырға
**lead**[li:d]led[led]led[led]етәкләү
**lean**[li:n]leant[lent]leant[lent]эйелеү
**learn**[lɜ:rn]learnt[lɜ:rnt]learnt[lɜ:rnt]уҡырға, өйрәнергә
**leave**[li:v]left[left]left[left]ҡалдырыу
**lend**[lend]lent[lent]lent[lent]бурысҡа биреү
**let**[let]let[let]let[let]рөхсәт итеү
**lie**[laɪ]lay[leɪ]lain[leɪn]ятыу
**light**[lait]lit[lit]lit[lit]яҡтыртыу, яндырыу
**lose**[lu:z]lost[lɒst]lost[lɒst]юғалтыу
**make**[meɪk]made[meɪd]made[meɪd]эшләү
**mean**[mi:n]meant[ment]meant[ment]аңлатыу
**meet**[mi:t]met[met]met[met]осратыу, ҡаршы алыу
**mistake**[mis'teik]mistook[mis'tuk]mistaken[mis'teik(e)n]хаталаныу
**pay**[peɪ]paid[peɪd]paid[peɪd]түләү
**put**[pʊt]put[pʊt]put[pʊt]ҡуйырға
**read**[ri:d]read[red]read[red]уҡырға
**ride**[raɪd]rode[roud]ridden['rɪdn]атҡа атланып йөрөү
**ring**[rɪŋ]rang[ræŋ]rung[rʌŋ]шылтыратыу
**rise**[raɪz]rose[rouz]risen['rɪzən]күтәрелеү
**run**[rʌn]ran[ræn]run[rʌn]йүгереү
Дөрөҫ булмаған ҡылымдар (3/3: S–W)
InfinitiveTranscriptionPast SimpleTranscriptionP IITranscriptionТәржемәһе
**say**[seɪ]said[sed]said[sed]һөйләү, әйтергә
**see**[si:]saw[sɔ:]seen[si:n]күреү
**seek**[si:k]sought[sɔ:t]sought[sɔ:t]эҙләү
**sell**[sel]sold[sould]sold[sould]һатыу
**send**[send]sent[sent]sent[sent]ебәреү
**set**[set]set[set]set[set]ҡуйырға
**shake**[ʃeɪk]shook[ʃʊk]shaken['ʃeɪkən]һелкетеү
**shine**[ʃaɪn]shone[ʃoun, ʃɒn]shone[ʃoun, ʃɒn]яҡтыртыу, балҡыу
**shoot**[ʃu:t]shot[ʃɒt]shot[ʃɒt]атырға
**show**[ʃou]showed[ʃoud]shown[ʃoun]күрһәтеү
**shrink**[ʃriŋk]shrank[ʃræŋk]shrunk[ʃrʌŋk]ҡыҫҡартыу, йыйылырға
**shut**[ʃʌt]shut[ʃʌt]shut[ʃʌt]ябырға
**sing**[sɪŋ]sang[sæŋ]sung[sʌŋ]йырлау
**sink**[sɪŋk]sank[sæŋk]sunk[sʌŋk]батыу
**sit**[sɪt]sat[sæt]sat[sæt]ултырыу
**sleep**[sli:p]slept[slept]slept[slept]йоҡлау
**slide**[slaid]slid[slid]slid[slid]шыуыу
**sow**[sou]sowed[soud]sown[soun]сәсеү
**smell**[smel]smelled[smeld]smelled[smeld]еҫкәү, еҫ сығырға
**speak**[spi:k]spoke[spouk]spoken['spoukən]һөйләшеү, әйтеү
**spell**[spel]spelt[spelt]spelt[spelt]хәрефләп әйтергә (яҙырға)
**spend**[spend]spent[spent]spent[spent]тотонорға (аҡса), үткәрергә (ваҡыт)
**spill**[spɪl]spilt[spɪlt]spilt[spɪlt]түгергә, ҡойорға (сыйыҡлыҡты)
**spit**[spɪt]spat[spæt]spat[spæt]төкөрөргә
**split**[splɪt]split[splɪt]split[splɪt]ярырға, бүлергә
**spoil**[spoɪl]spoilt[spoɪlt]spoilt[spoɪlt]боҙорға, боҙолорға
**spread**[spred]spread[spred]spread[spred]таратырға, таралырға
**stand**[stænd]stood[stʊd]stood[stʊd]торорға (аяҡта)
**steal**[sti:l]stole[stoul]stolen['stoulən]урларға
**stick**[stik]stuck[stʌk]stuck[stʌk]йәбештерергә, ҡаҙалырға
**sting**[stiŋ]stung[stʌŋ]stung[stʌŋ]сaғырға (бөжәк)
**strike**[straɪk]struck[strʌk]struck[strʌk]һуғырға, эш ташларға
**strive**[straɪv]strove[strəuv]striven['strɪvn]тырышырға, ынтылырға
**swear**[sweə]swore[swɔ:]sworn[swɔ:n]ант итергә, ҡарғарға
**sweep**[swi:p]swept[slept]swept[slept]һептерергә, һепергә
**swim**[swɪm]swam[swæm]swum[swʌm]йөҙөргә
**take**[teɪk]took[tʊk]taken['teɪkən]алырға
**teach**[ti:tʃ]taught[tɔ:t]taught[tɔ:t]уҡытырға, өйрәтергә
**tear**[teər]tore[tɔr]torn[tɔrn]йыртырға
**tell**[tel]told[tould]told[tould]һөйләргә, әйтергә
**think**[θɪŋk]thought[θɔ:t]thought[θɔ:t]уйларға
**throw**[θrou]threw[θru:]thrown[groun]ташларға, ырғытырға
**understand**[ʌndər 'stænd]understood[ʌndər 'stʊd]understood[ʌndər 'stʊd]аңларға
**upset**[ʌp'set]upset[ʌp'set]upset[ʌp'set]ауҙарырға, пландарҙы боҙорға
**wake**[weɪk]woke[wouk]woken['woukən]уянырға, уятырға
**wear**[weər]wore[wɔr]worn[wɔrn]кейергә, кейеп йөрөргә
**weep**[wi:p]wept[wept]wept[wept]иларға, күҙ йәше түгергә
**wet**[wet]wet[wet]wet[wet]сылатырға, еүекләргә
**win**[wɪn]won[wʌn]won[wʌn]еңергә, отоп алырға
**wind**[waind]wound[waund]wound[waund]борғаланырға, урарға, сәғәт борорға
**write**[raɪt]wrote[rout]written['rɪtn]яҙырға

Эйәртеүле ҡушма һөйләмдәр

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Инглиз телендә эйәртеүле ҡушма һөйләмдәр баш һөйләмдән (principal clause) һәм бер йәки бер нисә эйәрсән һөйләмдән (subordinate clause) тора. Баш һөйләм менән эйәрсән һөйләм үҙ-ара теркәүестәр (мәҫәлән: that, if, because, when) йәки союздаш һүҙҙәр (мәҫәлән: who, which, what) аша бәйләнә.

Мәҫәлән:

  • He says that they know English well. (Ул уларҙың инглиз телен яҡшы белеүен әйтә).

Инглиз теленең замандары

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]
Инглиз теленең замандары
ЗаманЯбай (Simple)Дәүөм. (Cont.)Тамам. (Perf.)Т.-дәүөм. (P.C.)
ӘҮҘЕМ ЗАЛОГ (ACTIVE VOICE)
PresentV / Vsam/is/are + V-inghave/has + V3have/has been + V-ing
PastV2 / V-edwas/were + V-inghad + V3had been + V-ing
Futurewill + Vwill be + V-ingwill have + V3will have been + V-ing
Fut. i. Pastwould + Vwould be + V-ingwould have + V3would have been + V-ing
ТҮБӘНЛЕК ЗАЛОГ (PASSIVE VOICE)
Presentam/is/are + V3am/is/are being + V3have/has been + V3—
Pastwas/were + V3was/were being + V3had been + V3—
Futurewill be + V3—will have been + V3—
Fut. i. Pastwould be + V3—would have been + V3—

Алфавит

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Инглиз алфавиты латин графикаһына нигеҙләнгән һәм 26 хәрефтән тора.

Уларҙың 6-һы һуҙынҡы өндәрҙе белдерә: A, E, I, O, U, Y.

Ҡалған 20 хәреф тартынҡы өндәрҙе билдәләй: B, C, D, F, G, H, J, K, L, M, N, P, Q, R, S, T, V, W, X, Z.

Диграфтар

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]
Диграфтар һәм төп өн айырымлыҡтары
№ДиграфӘйтелешеМиҫалБашҡортса өн эквиваленты
1**sh**[ʃ]«shine» [ʃaɪn]Башҡортса Ш өнөнә тура килә.
2**zh**[ʒ]«Zhukov» [ˈʒukov]Башҡортса Ж өнөнә тура килә.
3**ch**[tʃ]«China» [ˈtʃaɪnə]Башҡортса Ч өнөнә тура килә.
4**kh**[x]«Kharkov» [ˈxarkof]Башҡортса Х йәки Ҡ өндәренә яҡын.
5**th**[ð]«the» [ðə]Башҡортса яңғырау Ҙ өнөнә тиң.
6**th**[θ]«think» [θɪŋk]Башҡортса һаңғырау Ҫ өнөнә тиң.
7**ph**[f]«photo» [ˈfəʊtəʊ]Башҡортса Ф өнөнә тура килә.
8**ng**[ŋ]«sing» [sɪŋ]Башҡортса урта тел арты Ң өнөнә тура килә.
9**ee**[i:]«see» [si:]Оҙон И өнөн белдерә.
10**oo**[u:] / [ʊ]«too» [tu:]Оҙон У йәки ҡыҫҡа еңел у өнө.
11**ea**[i:] / [e]«meat» [mi:t]Йыш ҡына оҙон И йәки ҡыҫҡа Э өнө.
12**ai**[eɪ]«rain» [reɪn]Дифтонг, башҡортса ЭЙ тип уҡыла.
13**oa**[əʊ]«coat» [kəʊt]Дифтонг, башҡортса ОУ йәки ӨҮ өнө.
14**ou**[aʊ]«house» [haʊs]Дифтонг, башҡортса АУ тип уҡыла.


Иҫкәрмәләр

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]
  1. ↑ List of languages by total number of speakers
  2. 1 2 3 Historical background. Encyclopedia Britannica. Дата обращения: 8 август 2026.
  3. ↑ A Brief History of the English Language. — Scribd, 2024.
  4. ↑ Key Events. ThoughtCo. Дата обращения: 8 август 2026.
  5. ↑ Crystal, David. English as a Global Language. — Cambridge University Press, 2003.
  6. 1 2 Wells, John C. Accents of English. — Cambridge University Press, 1982.
«https://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Инглиз_теле&oldid=1302592» битенән алынған