Эстәлеккә күсергә

Йылан сағыуы

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
(Йылан тешләүе битенән йүнәлтелде)
Йылан сағыуы
Рәсем
Медицина тармағы неотложная медицинская помощь[d]
 Йылан сағыуы Викимилектә
Йыландарҙың яҡынса глобаль таралыуын күрһәткән карта

Йылан тешләүе — йылан тешләүе (шул иҫәптән ағыулыһы ла) арҡаһында барлыҡҡа килгән тишекле яра. Ағыулы йылан осрағында тешләү мәлендә ҡорбандың тәненә ағыу бик тиҙ ҡыуыш йәки йыйырсыҡлы тештәр ярҙамында индерелә (тәүгеһе струялы инъекция өсөн, икенсеһе тамсылап инъекция өсөн). Ҡайһы бер ағыулы йыландарҙа тештәр насар үҫешкән йәки тамаҡ тәрәнлегендә урынлашҡан, шуға күрә улар кеше өсөн бер аҙ хәүефһеҙерәк.

Йылан тешләү билдәһе булып хайуандың тештәренән кеше тәнендә ике тишелгән яра булыуы тора. Ағыулы йылан тешләү һәм ағыу индереү билдәләре: тешләгән урында шунда уҡ көслө ауыртыу; яранан оҙаҡ ҡан ағыуы; ҡыҙарыу, шешеү һәм тешләү урыны тирәһендә ҡыуыҡтар[1][2]. Ағыулы тешләү шулай уҡ ҡоҫоу, күреүҙең тоноҡланыуы, тын алыу һәм йөрәк тибеше ауырлашыуы тыуҙырыуы ихтимал; тәндең зарарланған өлөшөндә ойоу йәки сәнсеү; тирләү күҙәтелә[1][3]. Тешләнгәндән һуң көсһөҙлөк, битарафлыҡ, ҡурҡыу билдәләре барлыҡҡа килергә мөмкин[3]. Ағыу эске ҡан китеүгә, бөйөр етешһеҙлегенә, ҡаты аллергик реакция һәм тешләү урыны тирәһендәге туҡыма үлеменә килтерергә мөмкин[3]. Йылан тешләүе аяҡ-ҡулдарҙы юғалтыуға йәки башҡа кире ҡайтарылмаҫлыҡ эҙемтәләргә, хатта үлемгә килтерергә мөмкинх[1][2]. Тешләү һөҙөмтәһе йыландың төрөнә, ағыу индереү күләменә, ҡорбандың тәнендә тешләү урынына, тән ауырлығына һәм тешләнгән кешенең дөйөм һаулығына бәйле[2]. Балаларҙа, бәләкәйерәк булғанлыҡтан, проблемалар йыш ҡына ололарға ҡарағанда ауырыраҡ була[4][2][5][6].

Күпселек тешләүҙәр ҡул йәки аяҡтарҙа була. Иң ҡурҡыныс тешләүҙәр муйынға, башҡа һәм ҡан тамырҙарына[3].

Йылан тешләүҙәре кешеләрҙең уларға һунар итеү һөҙөмтәһе лә, уларҙың кешеләрҙән һаҡланыу сараһы ла булып тора[7]. Тешләү өсөн хәүеф факторҙарына асыҡ һауала һаҡланмаған ҡулдар менән эшләү, мәҫәлән, ауыл хужалығында, урман хужалығында һәм төҙөлөштә, шулай уҡ кешеләрҙең үҙ эшендә йәки ял итеү урындарында йылан тешләү хәүефе барлығын аңламауы инә[1][2].

Ерҙәге йылан төрҙәренең күбеһе ағыулы түгел, ҡорбанын ҡыҫып йәки тереләй йотоп үлтерә. Кеше өсөн тешләүе хәүефле булған ағыулы йыландарға түбәндәге ғаиләгә ҡараған йыландар инә:

  • Аспидтар (кобралар, крайттар, мамбалар, тайпандар, диңгеҙ йылан-амфибиялары, диңгеҙ йыландары һ.б.);
  • Ҡара йылан кеүектәр (ҡара йыландар, баҡыр башлы йыландар, шыңғырауыҡ йыландар, эфалар һ.б.);
  • Оҙонса йыландар;
  • Туҙбаш йылан кеүектәр (бумсланг, йөҙөм йыланы, юлбарыҫ йылан һ.б.).

Ағыулы йыландарҙы Антарктиданан башҡа һәр ҡитғала ла осратырға мөмкин[3]. Бөтә донъяла тешләүҙәре иң етди клиник проблемалар тыуҙырған йыландар — ҡара йыландар, кобралар һәм крайттар. Йыш ҡына ябай кеше тешләгән йыландың төрөн билдәләй алмай[8].

Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы йылан тешләүе «күп тропик һәм субтропик илдәрҙә йәмәғәт һаулығының иғтибарһыҙ ҡалдырылған проблемаһы» тип белдерә[6]. Йылан тешләүҙәрен булдырмау үҙ эсенә һаҡланыу аяҡ кейемен кейеүҙе, йыландар йәшәгән урындарҙан ҡасыуҙы һәм йыландар менән иғтибарһыҙ эш итеүҙе булдырмауҙы ала[1]. Тешләүҙәрҙе дауалау күп осраҡта йыландың төрөнә бәйле[1]. Яраны һабынлы һыу менән йыуырға һәм аяҡ-ҡулды тыныс тоторға кәңәш ителә[1][8]. Яраны бысаҡ менән ҡырҡыу йәки жгут ҡулланыу кәңәш ителмәй[1]. Ҡайһы берҙә кешенең тын алыуын махсус һәм оҙайлы ваҡытҡа тотоп торорға кәрәк[8]. Тиҙ арала квалификациялы табипҡа мөрәжәғәт итергә кәңәш ителә.

Ағыулы йылан тешләгәндә интоксикацияны дауалау өсөн махсус сара булып махсус ағыу ҡайтарғыс, йәки йыланға ҡаршы сыворотка тора. Антидот тешләүҙән юғары токсиклыҡ хәүефе булғанда ғына тәҡдим ителә (үлемде булдырмау өсөн), сөнки антидоттар үҙҙәре йыш ҡына ян-яҡ эффекттарға эйә һәм кеше өсөн хәүефле булыуы мөмкин[2] Кәрәкле антидоттың төрө йыландың төрөнә бәйле[8]. Йыландың төрө билдәһеҙ булғанда, йыш ҡына был ерҙә билдәле төрҙәргә ҡарап антидот бирелә[8]. Донъяның ҡайһы бер төбәктәрендә антидоттың дөрөҫ төрөн алыу ҡыйын, был улар ҡайһы саҡта эшләмәүенә өлөшләтә булышлыҡ итә[2]. Өҫтәмә проблема булып был дарыуҙар хаҡы һәм һаҡлау ауырлығы тора[2]. Антидот тешләнгән урындың үҙенә лә аҙ йоғонто яһай, шуға күрә инфекция хәүефен кәметеүгә һәм яраларҙы уңалтыуға булышлыҡ итеү өсөн өҫтәмә саралар талап ителә[8].

Йыл һайын донъяла ағыулы йылан тешләүҙәре биш миллионға тиклем етеүе ихтимал[2]. Улар яҡынса 2,5 миллион ағыуланыу һәм 20 меңдән 125 меңгә тиклем үлемгә килтерә[2][7]. Тешләүҙәр йышлығы һәм ауырлығы донъяның төрлө ерҙәрендә ныҡ айырыла[7]. Улар Африкала, Азияла һәм Латин Америкаһында иң таралған[2], өҫтәүенә ауыл райондары күберәк зыян күрә[2][6]. Австралияла, Европала һәм Төньяҡ Америкала үлем кимәле сағыштырмаса түбәнерәк[2][6]. Мәҫәлән, АҠШ-та йылына ете-һигеҙ мең кешене ағыулы йылан тешләй (40 мең кешенең берәүһе), биш кеше үлә (65 миллион кешенең берәүһе)[1].

Бөтә йылан тешләүҙәренең иң таралған билдәһе — ныҡ ҡурҡыу, был башҡа симптомдар үҫешенә булышлыҡ итә, шул иҫәптән күңел болғаныу һәм ҡоҫоу, эс китеү, баш әйләнеүҙе, иҫ юғалтыуҙы, йөрәк тиҙ һуғыуы һәм тиренең һалҡын, йәбешкәк булыуы кеүек, барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ итә[3][9]. Телевидение, әҙәбиәт һәм фольклор йылан тешләүҙәре тирәләй шау-шыу тыуҙырыу өсөн яуаплы, һәм кешеләрҙә ҡотолғоһоҙ үлем тураһында нигеҙһеҙ уйҙар барлыҡҡа килеүе ихтимал.

Үҫешеүсе илдәрҙә йылан тешләүе күпселек осраҡта өйҙән ситтә эшләгән кешеләрҙә, мәҫәлән, фермерҙарҙа, һунарсыларҙа, балыҡсыларҙа осрай. Йыш ҡына кеше йыланға баҫҡанда йәки уға бик яҡынлашҡанда тешләнә. АҠШ-та һәм Европала йыландарҙы йорт хайуаны итеп тотҡандар араһында йылан тешләү йыш осрай[10].

АҠШ-та йылан тешләгән кешеләрҙең 40 проценттан ашыуы ҡырағай йыландарҙы тоторға тырышып йәки ҡурҡыныс йорт хайуандары менән һаҡһыҙ эш итеп, аңлы рәүештә үҙҙәрен хәүеф аҫтына ҡуя — уларҙан 40 процентының ҡанында алкоголь кимәле 0,1 процент һәм унан күберәк булған[11].

Шулай уҡ үле кеүек күренгән йыландарҙан ҡасыу мөһим, сөнки ҡайһы бер төрҙәр ысынында арҡаларына тәгәрәп, телдәрен сығарып, потенциаль хәүефте алдаясаҡ.

Үле йылан, хатта ҡырҡылған баш та рефлексив рәүештә эш итә ала һәм тешләүгә һәләтле. Һөҙөмтәлә тешләү тере йылан тешләүе кеүек көслө булыуы мөмкин[3][12]. Әммә үле йыландар үҙҙәре индергән ағыу күләмен көйләй алмай, шуға күрә үле йыландың тешләүе йыш ҡына ағыулыраҡ, шуға күрә кеше өсөн хәүефлерәк булыуы мөмкин[13].

Шулай уҡ ҡарағыҙ

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]
  • Йылан ағыуы .

Иҫкәрмәләр

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]
  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Venomous Snakes. U.S. National Institute for Occupational Safety and Health (24 февраль 2012). Дата обращения: 19 май 2015. Архивировано 29 апрель 2015 года.
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Animal bites: Fact sheet N°373. World Health Organization (февраль 2015). Дата обращения: 19 май 2015. Архивировано 4 май 2015 года.
  3. 1 2 3 4 5 6 7 Gold, Barry S.; Richard C. Dart; Robert A. Barish Bites of venomous snakes (инг.) // The New England Journal of Medicine : journal. — 2002. — Т. 347. — № 5. — С. 347—356. — DOI:10.1056/NEJMra013477 — PMID 12151473.
  4. ↑ Marx, John A. Rosen's emergency medicine : concepts and clinical practice (инг.). — 7. — Philadelphia: Mosby/Elsevier, 2010. — P. 746. — ISBN 9780323054720. Архивировано 14 октябрь 2022 года.
  5. ↑ Peden, M. M. World Report on Child Injury Prevention (инг.). — World Health Organization, 2008. — P. 128. — ISBN 9789241563574. Архивировано 14 октябрь 2022 года.
  6. 1 2 3 4 Snake antivenoms: Fact sheet N°337. World Health Organization (февраль 2015). Дата обращения: 16 май 2017. Архивировано 18 апрель 2017 года.
  7. 1 2 3 Kasturiratne, A.; Wickremasinghe, A. R.; de Silva, N; Gunawardena, NK; Pathmeswaran, A; Premaratna, R; Savioli, L; Lalloo, DG; de Silva, H. J. The global burden of snakebite: a literature analysis and modelling based on regional estimates of envenoming and deaths (инг.) // PLOS Medicine (инг.)баш. : journal. — 2008. — Т. 5. — № 11. — С. e218. — DOI:10.1371/journal.pmed.0050218 — PMID 18986210.
  8. 1 2 3 4 5 6 Neglected tropical diseases: Snakebite. World Health Organization. Дата обращения: 19 май 2015. Архивировано 30 сентябрь 2015 года.
  9. ↑ Kitchens C., Van Mierop L. Envenomation by the Eastern coral snake (Micrurus fulvius fulvius). A study of 39 victims (инг.) // JAMA : journal. — 1987. — Т. 258. — № 12. — С. 1615—1618. — DOI:10.1001/jama.258.12.1615 — PMID 3625968.
  10. ↑ Brutto, edited by Hector H. Garcia, Herbert B. Tanowitz, Oscar H. Del. https://web.archive.org/web/20170908174306/https://books.google.com/books?id=bJx3g30aDhIC&pg=PA351 Neuroparasitology and tropical neurology. — 2013. — С. 351. — ISBN 9780444534996.
  11. ↑ Kurecki B., Brownlee H. Venomous snakebites in the United States // Journal of Family Practice. — 1987. — Т. 25. — № 4. — С. 386—392. — PMID 3655676.
  12. ↑ Gold B., Barish R. Venomous snakebites. Current concepts in diagnosis, treatment, and management (инг.) // Emerg Med Clin North Am : journal. — 1992. — Т. 10. — № 2. — С. 249—267. — PMID 1559468.
  13. ↑ Suchard, JR; LoVecchio F. Envenomations by Rattlesnakes Thought to Be Dead (инг.) // The New England Journal of Medicine : journal. — 1999. — Т. 340. — № 24. — С. 1930. — DOI:10.1056/NEJM199906173402420 — PMID 10375322.
«https://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Йылан_сағыуы&oldid=1297633» битенән алынған