Йәрәхәт

Йәрәхәт
Медицина тармағы	неотложная медицинская помощь[d] һәм травматология[d]
Лекарство, используемое для лечения	оксикодон[d] һәм denosumab[d]
Содержит	injury in animals[d] һәм injury in plants[d]
Обрабатывается, смягчается или управляется	injury prevention[d], беренсе ярҙам[d] һәм реабилитация[d]
ICPC 2	A80
Ҡапма-ҡаршыһы	физик һаулыҡ[d]
Йәрәхәт Викимилектә

Морис Оранж — Һалдат, 1915 йыл.

Йәрәхәт (бор. юнан. τραῦμα " яра ") — тышҡы тәьҫир һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән кеше тәненең туҡымаларының һәм ағзаларының анатомик бөтөнлөгө йәки физиологик функциялары боҙолоуҙы аңлатҡан зарарланыу.

Зыян килтергән фактор төрөнә ҡарап, механик (бәрелгән урын, һыныу, һ.б.), термик (бешеү, туңыу), химик йәрәхәттәр, нурланыш йәрәхәттәре, баротравма (атмосфера баҫымының ҡапыл үҙгәргәненә бәйле), электр йәрәхәттәре, һәм башҡалар, шулай уҡ ҡатнаш йәрәхәттәр төрҙәрен айыралар. Зыян күреү шарттары буйынса көнкүреш, спорт, сәнәғәт, хәрби йәрәхәттәр һәм башҡалар айырыла.

Йәрәхәтләнеү төрҙәре

• Асыҡ — тәндең япмалары зыян күрә.
• Ябыҡ — тире һәм лайлалы тышса бөтөн килеш ҡала.
• Йомшаҡ туҡымаларҙың бәрелеүе — ике ҡаты өҫкө йөҙ араһында туҡымаларҙың киҫкен ҡыҫылыуынан барлыҡҡа килгән йомшаҡ туҡымаларҙың йәрәхәтләнеүе.
• Тарамыш тартылыу — быуындың бәйләүес аппаратының сикләнгән йәрәхәтләнеүе, унда тышҡы көс тәьҫирендә быуындың тарамышы артыҡ һуҙыла, шул уҡ ваҡытта, ғәҙәттә, бәйләүес ептәренең бер өлөшө өҙөлә.
• Быуын сығыу.
• Тарамыш өҙөлөүе
• Һөйәк һыныуы
• Электр йәрәхәте.
• Баш һөйәге-мейе йәрәхәте.
• Арҡа мейеһенең йәрәхәтләнеүе.
• Психологик йәрәхәт.
• Аяҡ-ҡулдарҙы ампутациялау.

Ҡушма һәм күп тапҡырлы йәрәхәт

Ҡушма йәрәхәт (ингл. associated injury) — төрлө анатомик һәм физиологик системаларға ҡараған ике йәки бер нисә ағзаның бер юлы йәрәхәтләнеүе. Мәҫәлән, үпкә һәм бауыр йәрәхәте, мейе контузияһы һәм бөйөр ярылыуы, терәк һәм терәк-хәрәкәт ағзаларының, шулай уҡ төп тамырҙарҙың һәм нервыларҙың берләштерелгән йәрәхәте. Йәрәхәттәрҙең иң киң төркөмө булып эске ағзалар һәм терәк-хәрәкәт системаһы йәрәхәттәре тора.

Күп тапҡыр травма (ингл. multiple injury) — бер ҡыуышлыҡтағы ағзалар зыян күргән (нәҙек һәм йыуан эсәк яралары, бауыр һәм талаҡ ярылыу), терәк-хәрәкәт системаһының ике һәм унан күберәк анатомия-функциональ формалары сиктәрендә йәрәхәттәр (ҡулбаш һәм янбаш һыныуы, ике үксә һөйәге һыныуы), аяҡ-ҡулдың йәки аяҡ-ҡулдарҙың төрлө анатомик сегменттарында ҡан тамырҙарына һәм нервыларына зыян килеү.

Ҡушма йәрәхәт — зыян күреүселә ике йәки бер нисә этиологик яҡтан оҡшаш булмаған йәрәхәттәрҙең бер юлы булыуы: һөйәк һыныуы һәм бешеү, ағза ярылыуы һәм ағыуланыу, механик йәрәхәтләнеү һәм нурланыш ауырыуы һ.б.

Күп һанлы йәрәхәт — күп һанлы, берләштерелгән һәм ҡушма йәрәхәттәрҙе үҙ эсенә алған дөйөм термин. Бындай осраҡтарҙа организмға нығыраҡ зыян килә, йыш ҡына зыян күреүсенең үлеменә килтерә.

Спорт травмаһы

Спорт менән шөғөлләнеүгә хас физик көсөргәнеш арҡаһында туҡымаларға (ғәҙәттә мускул һәм тоташтырыусы туҡыма) зыян килтереү. Мәҫәлән, спорттың күп төрҙәрендә быуындар һеңерсәһе зарарланыуы йыш осрай.

Клиник медицинала травматология тигән махсус бүлек бар, ул травмаларҙы, уларҙың сәбәптәрен, төрҙәрен, барышын, иҫкәртеү һәм дауалау ысулдарын өйрәнә. Суд-медицина экспертизаһы зыяндың сәбәптәрен һәм күләмен аныҡ билдәләү менән бәйле башҡа мәсьәләләрҙе хәл итә.

Физик тикшереү

Тәүге тикшереү

Тәүге тикшереү пациенттың аң кимәлен, тын юлдарының асыҡлығын һәм Һулыш сифатын билдәләүҙән башланырға тейеш. Травма алған пациенттарҙа табип умыртҡа һөйәгенең муйын бүлегенә зыян килтереү ихтималлығынан сығып эш итергә һәм умыртҡа һөйәгенең муйын бүлеген һаҡлап ҡалыу өсөн һыҙыҡлы иммобилизация тәьмин итергә тейеш. Тын алыу юлдары үтеүсәнлеген тәьмин итеүсе позиция булып аҫҡы яңаҡтың алға сығыуы тора.

Тын алыу юлдарының үткәреүсәнлеген тәьмин итеү өсөн аҫҡы яңаҡты алға этәреү.

Ауыҙ ҡыуышлығы сит есемдәр, ҡан йәки секрет булыу-булмауға тикшерелергә тейеш. Йыш ҡына балаларҙа телдең тығылыуы күҙәтелә, был дөрөҫ позиция менән хәл ителә (юғарыла ҡарағыҙ). Әгәр балаларҙа апноэ, һиҙелерлек тын алыу етешһеҙлеге, башы йәрәхәтләнгән булһа йәки тын юлдарының асыҡлығын башҡа саралар менән һаҡлап булмаһа, тәүге тикшереү ваҡытында артабан тын алыу ярҙамы (үпкәләрҙе яһалма елләтеү өсөн ҡул менән тын алыу аппараты, эндотрахеаль интубация) башҡарыла. Бөтә йәрәхәтләнгән пациенттар башта 100 % концентрациялағы реверсив булмаған (ҡабаттан тын алмаған) битлек аша өҫтәмә кислород менән тәьмин ителергә тейеш. Тын алыуҙың адекватлығы тын алыу йышлығы, уның интенсивлығы, күкрәк ситлегенең хәрәкәте һәм симметрияһы, трахеаль тайпылыштар буйынса баһалана. Шулай уҡ зарарланыуға ҡарап ҡан ағыуҙы бәйләү, асыҡ пневмотораксты герметик бинт менән тығыҙлау, көсөргәнешле пневмотораксты декомпрессиялау өсөн пунктирлау, пневмотеракс йәки гемоторакс ваҡытында үпкә ярыһына дренаж торбаһын ҡуйыу талап ителеүе мөмкин.

Киләһе аҙым ҡан әйләнеше торошон баһалау (шулай уҡ ҡарағыҙ: Шок). Был пациент өсөн рөхсәт ителгән максималь диаметрлы катетерҙы һәр терһәк соҡорона урынлаштырыу зарур. Ғүмер өсөн хәүефле хәлдәрҙә өс тапҡыр уңышһыҙлыҡҡа осраған йәки 90 секунд эсендә бындай инеү мөмкин булмаған осраҡта, һөйәк эсендә инфузия ҡулланырға мөмкин йәки интравеноз инеү менән үҙәк веналар катетерын йәки веналарҙы асыу техникаһын ҡулланырға мөмкин. Ауырыуҙың һәр килограммына 20 миллилитрҙан, физиологик эретмә йәки Рингер лактаты кеүек изотоник эретмәне венаға (йәки һөйәк эсенә) тәүге тапҡыр 5-10 минут эсендә (мәҫәлән, ҙур шприц менән) ебәрергә кәрәк. Был процедураны гиповолемик шокты дауалау өсөн ҡабатларға мөмкин. Ауырыуҙың һәр килограммына 20 миллилитр эретмә күләменә ирешкәндән һуң, һәр килограммына 10 мл эритроцитар масса ҡойоу талап ителә. Ҡан күп аҡҡан яраларҙы баҫымлы бинт менән бәйләргә кәрәк.

Икенсе тикшереү

Пациенттың хәле тотороҡланғас, икенсел тикшереү үткәрелә. Тән йәрәхәттәрен асыҡлау өсөн ентеклерәк тикшереү үткәрелә, организмдың хәленең төп күрһәткестәре алдағы этаптағы кеүек үк контролдә тотола, шулай уҡ организмдың хәлен контролдә тотоуҙың башҡа ысулдары ла ҡулланыла, мәҫәлән, Фолей катетеры, назогастраль зонд, пульс оксиметрияһы.

Йәрәхәтләнгәндә тетрәнеү этаптарын иҫәпкә алырға кәрәк. Компенсацияланған стадияла организмдың ҡан баҫымын һаҡлау механизмдары һөҙөмтәле эшләй. Ошондай билдәләр булыуы мөмкин: капиллярҙарҙың тулыланыуы кәмеүе, пульс кәмеүе, һалҡын аяҡ — ҡулдар, тахипноэ, әммә ҡан баҫымы нормаль, йөрәк тибеүенең йышайыуы менән оҙатыла. Компенсацияланған шок әгәр саралар күрелмәһә компенсацияланмаған стадияға күсә, уның өсөн аң кимәленең кәмеүе, аҡһыллыҡ, һейҙек сығарыу кәмеүе, ҡан баҫымының түбәнәйеүе, еп һымаҡ пульс, йөрәк тибеүенең йышайыуы кеүек билдәләр хас. Травма менән бәйле шоктың бер нисә сәбәбе булыуы мөмкин, әммә һәр ваҡыт ҡан юғалтыу күҙалланырға тейеш. Шок хәлен баш йәрәхәтенең эҙемтәһе тип кенә ҡарарға ярамай. Баш йәрәхәтендә ҡан баҫымы түбәнәйеү, ҡағиҙә булараҡ, һуңғы стадияла була.

Йәрәхәтләнеү хәүефле һәм үлем осраҡтары юғары булыу сәбәпле, диагностика һәм дауалау бер юлы башҡарылырға тейеш. Организмдың төп торошо күрһәткестәре беренсел тикшереүҙә һәр 5 минут һәм пациенттың торошо тотороҡланғанға тиклем икенсел тикшереүҙә һәр 15 минут тикшерелергә тейеш.

Лаборатор тикшереү

Лаборатория тестарының стандарт исемлегенә ҡан тәнсәләрен тулыһынса дифференциаль иҫәпләү, электролиттарҙы, ҡан мочевинаһы азотын, креатанинды, глюкоза, амилаза, липаза, протромбин ваҡыт, өлөшләтә тромбопластин ваҡытын, бәүелде анализлау, ҡан төркөмөн һәм ҡандың тура килеүен билдәләү инә.

Балаларҙа йәрәхәтләнеүҙәр

Баланың йәрәхәтләнеүенең хәүефен арттырыусы түбәндәге үҙенсәлектәр асыҡланған:

• Анатомик үҙенсәлектәре.
  • Баланың кәүҙәһенең бәләкәйерәк булыуы һөҙөмтәһендә йәрәхәтләнеүгә сәбәпсе көстөң күберәк таралыуы күҙәтелә, шуға күрә күберәк ағзалар зыян күрә,
  • Сығып торған елкә, баштың тәнгә ҡарата пропорцияһы ҙур булыуы, муйын мускулдарының көсһөҙлеге, ауырлыҡ үҙәгенең юғарыраҡ булыуы балаларҙы баш йәрәхәтенә дусар итә.
  • Баш һөйәктәре нескәрәк, мейене миелинлаштырыу аҙыраҡ — был баш йәрәхәттәренең етдилеген арттыра,
  • Скелет һәм бәйләүестәр төҙөлөшө һығылмалыраҡ, һөҙөмтәлә эске ағзаларға көс күберәк тапшырыла,
  • Мускулдарҙың һәм тире аҫты нигеҙенең эске ағзаларға ҡарата һаҡлау функцияһы әҙерәк, был уларҙы нығыраҡ йомшаҡ урын итә.
  • Үҫеш пластинкалары әлегә тоташмаған, был эпифизиолизға һәм һауыҡҡандан һуң һөйәктең аномаль үҫешенә килтерергә мөмкин.
• Физиологик үҙенсәлектәре.
  • Тән өҫтө майҙаны һәм ауырлыҡ нисбәте артыуы балаларҙы гипотермияға һиҙгерерәк итә, был баланың шогын ҡатмарлаштырыуы һәм коагулопатия менән ацидозды көсәйтеүе мөмкин.
  • Гипоксия һәм тын алыу етешһеҙлеге күберәк бала саҡта була.
  • Геморрагик шок тәүҙә йөрәк тибешенең артыуы һәм артериаль систолик баҫымдың һиҙелерлек үҙгәрештәре булмайынса периферик ҡан тамырҙары ҡаршылығының артыуы менән йомшартыла.

Бала сәләмәтлегенең төп күрһәткестәре

Йәш	Минутына тын алыу	Пульс	Ҡан баҫымы . (систолик)
Яңы тыуған бала	30—60	100—160	50—70
1-6 аҙна	30—60	100—160	70—95
6 ай	25—40	90—120	80—100
1 йәш	20—40	90—120	80—100
3 йәш	20—30	80—120	80—100
6 йәш	12—25	70—110	80—100
10 йәш	12—20	60—90	90—120

Бала саҡта бергә килгән йәрәхәттәр һирәк осраҡ түгел, ә ғәҙәттәге хәл. Эске зарарланыуҙар, улар асыҡ күренмәһә лә, һәр саҡ иҫәпкә алынырға тейеш. Ололарҙан айырмалы булараҡ, бала организмы 25—30 процент ҡан юғалтҡан осраҡта ла, артериаль систолик ҡан баҫымын тотоп тороуға көслөрәк һәләтле. Был шокты диагностикалау өсөн кәртәләрҙең береһе булып тора. Ҡан юғалтыу менән бергә килгән гиповолемик шок балалар йәрәхәттәре ваҡытында шоктың иң ихтимал сәбәбе. Геморрагик шок ҡан баҫымының абсолют ҡиммәте менән билдәләнмәй. Ваҡыт үтеү менән ҡан баҫымы ҡан күләменең 25-30 процентын юғалтҡандан һуң төшөүгә китә. Үҫмер сағында ҡан баҫымы аҙыраҡ ҡан юғалтҡанда ла түбәнәйә һәм шуға күрә шок тиҙерәк асыҡлана. Йөрәк ритмындағы, ҡан баҫымындағы, пульслы артериаль ҡан баҫымындағы, капиллярҙарҙың тултырылыуындағы әллә ни ҙур булмаған үҙгәрештәр йөрәк-ҡан тамырҙары етешмәүсәнлеген күрһәтә. Орган перфузияһын туҡтатыуҙың өҫтәмә билдәһе булып һөт кислотаһы кимәле хеҙмәт итә ала.

Түбәндәге билдәләр хирургик ҡыҫылыу өсөн нигеҙ булыуы мөмкин: әүҙем реанимация сараларына ҡарамаҫтан гемодинамик тотороҡһоҙлоҡ, ҡан күләменең 50%-тан ашыуын ҡойоу, пневмоперитонеум, бәүел ҡыуығының ҡорһаҡ эсендә ярылыуы, етди вазореналь зарарланыу, эвисцерация, перитонит.

Шулай уҡ ҡарағыҙ

• Травманан һуңғы шок
• Психологик травма
• Спорт травмаһы
• Травматизм

Әҙәбиәт

• Волков В. Н., Датий А. В. Судебная медицина: Учебное пособие для вузов / Под ред. проф. А. Ф. Волынского. — М.: ЮНИТИ-ДАНА, Закон и право, 2000. — 639 с.
• Судебная медицина : Учеб. для студентов мед. вузов / Пиголкин Ю. И., Баринов Е. Х., Богомолов Д. В., Богомолова И. Н.. — М.: ГЭОТАР-МЕД, 2002. — 359 с. — (XXI век). — ISBN 5-9231-0220-X.
• Самищенко, Сергей Степанович. Судебная медицина : учебник для магистров : учебник для студентов высших учебных заведений / С. С. Самищенко. — 2-е изд., перераб. и доп.. — М.: Юрайт, 2013. — 471 с. — (Магистр). — ISBN 978-5-9916-2008-6.
• Тра́вма / Пожариский В. Ф. // Тихоходки — Ульяново. — М. : Советская энциклопедия, 1977. — С. 130. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.]; vol. 1969—1978, вып. 26).

Һылтанмалар

• Травма // Сайт МЧС России
• Спортивная травма 2025 йыл 17 февраль архивланған.
• Сочетанная травма. Диагностика. Лечение.  (билдәһеҙ) Дата обращения: 13 октябрь 2009.
• Оказание первой медицинской помощи при травмах // Кемеровский государственный медицинский университет