Камалетдинов Морат Абдулхаҡ улы

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Камалетдинов Морат Абдулхаҡ улы
Рәсем
Заты ир-ат
Гражданлығы Flag of the Soviet Union.svg СССР
Flag of Russia.svg Рәсәй
Тыуған көнө 18 июль 1928({{padleft:1928|4|0}}-{{padleft:7|2|0}}-{{padleft:18|2|0}})
Тыуған урыны СССР, РСФСР, Себер крайы[d], Томск округы[d], Томск
Вафат булыу көнө 1 июль 2013({{padleft:2013|4|0}}-{{padleft:7|2|0}}-{{padleft:1|2|0}}) (84 йәш)
Вафат булған урыны Рәсәй, Башҡортостан Республикаhы, Өфө
Һөнәр төрө petroleum geologist, геолог
Эшмәкәрлек төрө Геология
Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре
Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
Уҡыу йорто Ҡазан университеты[d]
Ғилми дәрәжә геология-минералогия фәндәре докторы[d]
Commons-logo.svg Камалетдинов Морат Абдулхаҡ улы Викимилектә

Камалетдинов Морат Абдулхаҡ улы (18 июль 1928 йыл — 1 июль 2013 йыл) — нефтсе геолог, геология-минералогия фәндәре докторы (1972), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (1991), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1976), Рәсәй тәбиғәт фәндәре академияһының почётлы ағзаһы, Рәсәй Экология академияһы һәм Урал Геология академияһы академигы.

Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Морат Абдулхаҡ улы Камалетдинов 1928 йылдың 18 июлендә Томскиҙа тыуа.

1953 йылда Ҡазан дәүләт  университетын тамамлай һәм  Башҡорт АССР-ы Стәрлетамаҡ ҡалаһында геология-эҙләнеү контораһының геология экспедицияһы прорабы булып эш башлай.  1955 йылда Морат Абдулхаҡ улы геология партияһы начальнигы, унан һуң геология экспедицияһы начальнигы, Стәрлетамаҡ геология-эҙләнеү контораһының баш геологы итеп тәғәйенләнә.

1969 йылдан ул СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы Геология институтында эшләй, башта өлкән ғилми хеҙмәткәр була, 1974 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһы Урал фәнни үҙәге Геология институтының тектоника  лабораторияһы етәксеһе,  ә 1976 йылдан 1991 йылға тиклем Морат Абдулхаҡ улы — Рәсәй Фәндәр академияһы Урал фәнни үҙәге Геология институтының директоры.

1974—1997 йылдарҙа М. А. Камалетдинов Башҡорт дәүләт университетында лекциялар уҡый, ошо уҡ осорҙа Башҡортостан Фәндәр академияһы академигы, Рәсәй Тәбиғәт фәндәре академияһының почетлы ағзаһы (1997), СССР Фәндәр академияһының тектоник комитеты ағзаһы  (1976–1991) була, уға Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре тигән маҡтаулы исем бирелә.

Морат Камалетдинов Уралдағы шарьяж тектоникаһын аса. 1954 йылда, совет  геологияһында шарьяждар ҡырҡа кире ҡағылған саҡта,  ул тәүләп Көньяҡ Уралдың көнбайыш битләүендә ҙур күләмле Ҡаратау шарьяжы барлығын иҫбатлай. Артабан Көньяҡ һәм Урта Уралда уға тиклем яңылыш антиклиналь ҡалҡыулыҡтар тип һаналған башҡа күп тектоник япмаларҙы һәм күп һанлы аллохтон ҡалдыҡ ҡаяларын аса. 

Ғалим шулай уҡ ТабынРомадановка, Воскресенское, ШәбағышЕрмолаевкаТорғаҫ, Тәйрүк һәм башҡа Урал алды нефть ятҡылыҡтарын асыуҙа ҡатнаша һәм уларҙы эҙләүҙең яңы һөҙөмтәле методикаһын эшләй. 

Ул ер ҡабығының тектоник пластиналарының горизонталь хәрәкәттәренә уның төҙөлөшөндә һәм үҫеш барышында төп урын бирелгән геотектоник фән мәктәбен барлыҡҡа килтерә. Р.А. Камалетдинов менән берлектә ул 1971 йылда тәүләп тау алды бөгөлөштәре континенттар платформалары ситтәренең уларға баҫым яһаған ороген ҡоролмалар ауырлығы аҫтында изостатик батыуы менән бәйле икәнлеген асыҡлай. Ю. В. Казанцев һәм  Т. Т. Казанцева менән бергә  Урал тектоникаһы менән Ҡырым, Кавказ, Памир, Һималай, Аппалач тауҙары, Ҡаялы тауҙар һәм башҡа ороген зоналар араһында сағыштырма анализ яһай, был эштең һөҙөмтәһе тәү башлап донъяның бөтә таулы билбауҙарының шарьяжлы-шыуышыулы төҙөлөшлө булыуы һәм уларҙың континенттарҙағы аллохтон урынлашыуы тураһында һығымта яһау мөмкинлеген бирә. Уларҙа нефть һәм газ булыу-булмау перспективаларын фаразлау яһала. Д. В. Постников менән берлектә ҡарт һәм йәш платформалар: Көнсығыш Европа, Көнбайыш Европа, Себер, Көнбайыш Себер, Төньяҡ Америка, Африка платформаларының фундаменттары өйрәнелә. Уларҙың бөтәһенә лә шарьяжлы-шыуышыулы төҙөлөш хас булыуы асыҡлана. Ҙур күләмле мәғлүмәттәрҙе анализлау аллохтондар менән файҙалы ҡаҙылмалар араһында генетик бәйләнеш булыуын күрһәтә. Ҡояш системаһының Ер төркөмөнә ингән башҡа планеталарҙа ла  шарьяждар барлығы асыҡлана һәм  Юпитер планетаһының эйәрсәне Ионың хәҙерге үҫеше менән Ерҙең боронғо революцион геологик үҫеш осорҙары араһындағы оҡшашлыҡ табыла. 

Был мәғлүмәттәр  М. А. Камалетдиновҡа ул  шарьяжлы-шыуышыулы тип атаған яңы геологик теорияны эшләү мөмкинлеген аса. Был теорияға ярашлы,  шарьяждар планетабыҙҙың таш ҡабығының төп структур элементтары булып тора һәм уларҙың хәрәкәт итеүенә әүәлге һәм хәҙерге төп геологик процестар — тауҙар яһалыу, йыйырсыҡлылыҡ, ултырмалар барлыҡҡа килеү, магматизм, метаморфизм, сейсмиклыҡ, шулай уҡ мөһим файҙалы ҡаҙылмалар  (нефть, газ, металл мәғдәндәре, алмастар һәм башҡа минералдар) формалашыу барышы бәйләнгән. Был теория хәҙерге  геологияның ҙур әһәмиәткә эйә булған фәнни ҡаҙанышы һәм ватан геологтары тарафынан эшләнгән глобаль күләмдәге тәүге универсаль тәғлимәт булып тора.  

М. А. Камалетдинов — 400-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт авторы. Камалетдинов Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһын ойоштороусыларҙың береһе. 2013 йылдың 1 июлендә Өфөлә мәрхүм була.

Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Хеҙмәттәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

400-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт авторы.

  • Покровные структуры Урала. М.: Наука, 1974.
  • Геология и перспективы нефтегазоносности Урала. М.: Наука, 1988 (соавтор).
  • Шарьяжно-надвиговая тектоника литосферы. М.: Наука, 1991 (соавтор).
  • Ученые и время. Уфа: Гилем, 2007.

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Башкортостан: Краткая энциклопедия. Уфа: Башкирская энциклопедия, 1996
  • Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999.
  • Вклад геологов-нефтяников в развитие нефтегазодобывающей промышленности Башкортостана. Уфа: ДООО «Башнипинефть» ОАО АНК «Башнефть», 2003
  • Башкирская энциклопедия: В 7 т. Т. 3: З-К. Уфа: Башкирская энциклопедия, 2007.

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

2011 йылда Морат Абдулхаҡ Камалетдинов тураһында фильм сыға, ул "Беҙҙең заман геройы-2011" социаль әһәмиәтле телепрограммалар халыҡ-ара фестивалендә призлы урын ала.  

https://web.archive.org/web/20141213014955/http://rutube.ru/video/83a5c4d1eb6548774ec9747bd7e8a0c2/

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]