Кипр (утрау)

Кипр
грек Κύπρος, төр. Kıbrıs, ингл. Cyprus
Кипрҙың йыһандан фотоһы. Утрауҙың уртаһында ҡара һыҙат күренә. Был Троодос офиолит комплексы, юғалған Тетис океаны ҡабығының фрагменты
Ҡылыҡһырламалар
Майҙаны	9251 км²
Иң бейек нөктәһе	1952 м
Халҡы	1 058 300 кеше (2006)
Урынлашыуы
35°10′00″ т. к. 33°21′00″ кс. о.
Акватория	Урта диңгеҙ
Кипр
Кипр Викимилектә

Кипр (юнан. Κύπρος, төр. Kıbrıs, ингл. Cyprus) — Урта диңгеҙҙең көнсығыш өлөшөндәге утрау, майҙаны һәм халҡы һаны буйынса Урта диңгеҙҙә өсөнсө урынды биләй. Кипр географик яҡтан Азияға ҡарай.

Утрау көнсығыштан көнбайышҡа 240 км һуҙылған, ә киңлеге, төньяҡтан көньяҡҡа, 100 км-ға етә. Майҙаны — 9251 км².

Этимологияһы

Утрау атамаһының аныҡ этимологияһы билдәһеҙ. Түбәндәге фараздар бар:

1. Урта диңгеҙ кипарисын билдәләү өсөн грек һүҙе (лат. Cupressus sempervirens), юнан. κυπάρισσος;

2. ҡына үҫемлегенең грекса атамаһы (лат. Lawsonia alba), юнан. κύπρος;

3. этеокипр телендә баҡырҙы билдәләү өсөн һүҙ. Был һүҙ шумер телендә (баҡыр (zubar) йәки бронза (kubar)) бар тигән фараз йәшәй, сөнки утрауҙа ҙур баҡыр мәғдәне ятҡылыҡтары табылған. Урта диңгеҙ сауҙа юлдарында урынлашҡанлыҡтан, утрау үҙенең исемен классик латин телендә — лат. aes Cyprium — Кипр металы, һуңыраҡ Cuprum тип ҡыҫҡартыла.

Дәүләттәр

Асылда утрау өс дәүләт араһында бүленгән:

Территорияның 57,6 процентын Кипр Республикаһына ҡарай, ул күп кенә халыҡ-ара ойошмаларҙың ағзаһы булып тора, улар араһында:

1. БМО һәм уның махсус учреждениелары;

2. Европа берлеге;

3. Европала именлек һәм хеҙмәттәшлек буйынса ойошма (ЕИХО);

4. Ҡушылмау хәрәкәте;

5. Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы (ВТО);

6. 2004 йылдың 1 майынан Европа берлеге, шулай уҡ 2008 йылдан евро зонаһына инә.

7. 3,7 % — БМО (буфер өлкәһе));

8. 36 % — өлөшләтә танылған Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы дәүләте;

9.2,7 % Бөйөк Британия (утрауҙың төрлө өлөштәрендә Акротири һәм Декелияның ике хәрби базаһы).

Географияһы

Кипр

Утрау көнсығыштан көнбайышҡа табан 240 км-ға һуҙылған, ә киңлеге, төньяҡтан көньяҡҡа табан, 100 км-ға етә. Майҙаны — 9251 км².

Рельефы

Утрауҙың бер өлөшөн тауҙар биләй. Төньяҡ яр буйлап географик киңлек йүнәлешендә Кириния тау сылбыры һуҙыла. Уның көнбайыш өлөшөндә киңлеге — 16 км, көнсығышҡа табан 2530 км тиклем киңәйә. Тау сылбырының көнбайыш өлөшө бейегерәк, айырым түбәләре мең метрҙан ашыу. Һырттың иң бейек нөктәһе — Кипарисовунон тауы (1024 м). Утрауҙың көньяҡ-көнбайыш яртыһын йылға үҙәндәре менән киҫелгән киң Троодос тау массивы биләй. Уның төньяҡ өлөшө бейек, бында Кипрҙың иң бейек нөктәһе — Олимбос тауы (1952 м) урынлашҡан.

Климаты

Кипрҙың климаты - субтропик урта диңгеҙ климаты. Кипрҙа уртаса температура:

Йыл миҙгеле	Көндөҙ уртаса температура	Төндә уртаса температура
ҡыш	+10…+20 °C	+5…+12 °C
яҙ	+20…+30 °C	+15…+20 °C
йәй	+25…+40 °C	+25…+35 °C
көҙ	+15…+30 °C	+10…+20 °C

Хайуандар донъяһы

Кипрҙың хайуандар донъяһы күплеге һәм төрлөлөгө менән айырылмай. Утрауҙың һирәк осраған хайуандары араһында Троодос тауҙарында һәм Пафостың урманлы районында йәшәгән эндемик кипр тау һарығы — муфлон айырыуса ҡыҙыҡлы. Һуңғы йылдарҙа уға һунар итеү хөкүмәт тарафынан тыйыла. Тауҙарҙағы урман бүлкәтендә төлкөләр һәм ҡуяндар йәшәй. Яр буйындағы уйһыулыҡтарҙа һәм тау битләүҙәрендә төрлө кеҫәрткеләр, ташбаҡалар һәм йыландар күп. Айырыуса улар боронғо ҡалалар (Саламина, пафос һ.б.) емереклектәрендә күп. Яр буйындағы урман ҡыуаҡлыҡтарында хамелеон осрай. Кипрҙа ер-һыу хайуандары, бигерәк тә ағас тәлмәрйендәре күп.

Иҫкәрмәләр

Комментарийҙар

Сығанаҡтар

Әҙәбиәт

• Кипр // Кварнер — Конгур. — М. : Советская энциклопедия, 1973. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.]; vol. 1969—1978, вып. 12).

Һылтанмалар

• Official Cyprus Government Web Site (ингл.). www.cyprus.gov.cy. Дата обращения: 8 май 2006. Архивировано 8 май 2006 года.
•  Викисклад: Атлас: Кипр (утрау) 
• Embassy of Greece, USA — Cyprus: Geographical and Historical Background (ингл.). Архивировано из оригинала 17 декабрь 2004 года.