Байрасова Киҫәнбикә

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
(Киҫәнбикә Байрасова битенән йүнәлтелде)
Перейти к навигации Перейти к поиску
Киҫәнбикә Байрасова
Байрасова Киҫәнбикә.jpg
Тыуған көнө:

1679({{padleft:1679|4|0}})

Тыуған урыны:

Дыуан улусы,
Себер даруғаһы

Подданныйлығы:

Рәсәй империяһы Рәсәй империяһы

Вафат булған көнө:

30 апрель 1739({{padleft:1739|4|0}}-{{padleft:4|2|0}}-{{padleft:30|2|0}})

Вафат булған урыны:

Екатеринбург

Киҫәнбикә Байрасова (уның Хөсәнбикә исемле булыуы ла ихтимал) — 1679 йылда Дыуан улусында донъяға килгән[1]. Ҡатай улусына кейәүгә бирелә һәм Һаҡҡол аулында тормош итә.

Уның исеме Свердловск өлкәһенең Дәүләт архивында һаҡланған «Фонд № 24» тип аталған төпләнмәгә ингән рус генералдары фармандары аша бөгөнгө тарих өйрәнеүселәргә мәғлүм булған.[2]

Тормош юлы һәм ҡаһарманлығы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1736 йылда Уралда башҡорт ерҙәре күпләп тартып алыныу сәбәпле башҡорттар баш күтәрә. Каратель отрядтары был сығыштарҙы аяуһыҙ баҫтыра.

Ырымбур, Силәбе, Ҡурған төбәктәрендә башҡорттарҙы көсләп суҡындырыу башланған, суҡындырып, хатта урта хәлле генә кешеләргә лә хеҙмәтселеккә (ҡоллоҡҡа) биргәндәр. 60 йәшлек Киҫәнбикәне лә Екатеринбургҡа килтереп, көсләп суҡындыралар, Катерина тигән исем тағалар һәм Кириак Кондратьевич тигән бер бәндәгә хеҙмәтселеккә бирәләр. Көсләп сиркәүгә йөрөтөүҙәренә түҙмәй, ул тәүге йәйҙә үк ҡасып китә. Уның менән бергә Татищев тигән байға хеҙмәтсе итеп бирелгән бер башҡорт ҡыҙы ла ҡаса. Мәгәр ҡалала уларҙы тиҙ үк тоталар һәм сыбыҡ менән һуҡтыралар.

Әммә ул йәнә Иван Зорин тигән бәндәлә ҡоллоҡтағы икенсе башҡорт ҡатыны менән ҡасып китә. Уларҙы йәнә тоталар һәм хужаларына кире ҡайтаралар. Был юлы сыбыҡлап ҡына ҡалмай, ҡамсылайҙар.

1738 йылдың сентябрендә Киҫәнбикә өсөнсө тапҡыр ҡасып китә. Иҫәт йылғаһын йөҙөп сығып, ул ауылдан-ауылға һуғылып, тыуған ауылы Һаҡауылға ҡайта. Улы Биксәнтәй менән ауылдаштарын хәүефкә дусар итмәҫ өсөн ул Урал тауҙары яғына сығып китә. Ул Манҙар исемле башҡорт старшинаһына килеп ялланып, бер ай самаһы йәшәй. Мәгәр тегеһе уның суҡындырылған икәнен белеп ҡала һәм кире китеп, властарға баш һалырға ҡуша һәм хатта уның артынан оҙатма-хат яҙып ебәрә. Тик ирек һөйөүсән ҡатын был хатты йыртып ташлай һәм Екатеринбургҡа түгел, Дыуан улусына барып, шунда бер туған ағаһы Разге (Ураҙғы?Ураҙғол?) Байрасовта ике төн йоҡлай. Әммә Мәхмүт абыҙ Мәмәдәлин белеп ҡалып, ҡулға алдыра һәм власҡа тоғро кешеләр һағы аҫтында Екатеринбургка оҙата.

Екатеринбургта уны шунда уҡ һаҡ аҫтына алып, Тау заводы кансәләрендә һорау ала башлайҙар.

1649 йылда уҡ әле «Собор Уложениеһы»нда суҡындырылғас Исламға кире ҡайтҡан кешене яндырырға тигән положение ҡабул ителгән булған. 1728 йылдың 12 сентябрендә Императрица шул уҡ Уложениены көсөндә ҡалдыра. Шул документҡа ярашлы, суҡындырылғандан һуң кире Исламға ҡайтҡан ҡатын тураһында Императрицаға хәбәр итәләр һәм ул шунда уҡ үлем язаһы бирергә тигән ҡарар сығара.

Үлем язаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

«По Указу Ее Императорского Величества… оной башкирке за три побега и что она, будучи в бегах, крещенная, обасурманилась, учинить смертную казнь — сожечь», — тип әйтелә 1739 йылдың 8 февралендә сығарылған фарманда. Ә шул уҡ йылдың 14 мартында генерал Самойлов ошондай фарман сығарып, был ваҡиғаға дәһшәтле нөктә ҡуя: «Пойманную татань-башкирку, которая была крещена и дано ей имя Катерина, за три побега и что она, оставя Закон Христианский, обасурманилась, за оное извольте приказать на страх другим казнить смертию — сжечь, дабы впредь, на то смотря, другие казнились».[3] . Бер айҙан саҡ ҡына күберәк үткәс, 1739 йылдың 30 апрелендә Киҫәнбикә Байрасова Екатеринбургтың үҙәк майҙанында тереләй яндырыла[4][5].

Мәҡәләләр һәм нәфис әҫәрҙәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. http://book.uraic.ru/elib/Authors/korepanov/Sait3/111b2.html
  2. ГАСО. Ф.24. Оп.1. Д.818, стр.243-245 А. Н. Старостин. Ислам в Свердловской области. — М.: Логос, 2007. — 144 с.
  3. (ГАСО. Ф.24. Оп.1. Д.818. Стр.243-245)
  4. Ислам на Урале. Энциклопедический словарь. — М.-Н. Новгород: ИД «Медина». — С. 54.
  5. Старостин, 2007, с. 28

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

ГАСО. Ф.24. Оп.1. Д.818, стр.243-245 А. Н. Старостин. Ислам в Свердловской области. — М.: Логос, 2007. — 144 с. — (Ислам в России / Под ред. проф. А. В. Малашенко). — ISBN 978-5-98704-268-2. — С.28.