Эстәлеккә күсергә

Линза формаһындағы галактика

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Линза формаһындағы галактика
Алдағы спираль галактика
Тәртип буйынса һуңыраҡ килеүсе Эллиптик галактика
 Линза формаһындағы галактика Викимилектә
Орсоҡ галактикаһы (NGC 5866), Аждаһа йондоҙлоғондағы линза формаһындағы галактика.

Линза формаһындағы галактика — Хаббл классификацияһында эллиптик һәм спираль галактикалар араһында урынлашҡан галактика төрө. Линза формаһындағы галактикалар — йондоҙ-ара газын сарыф иткән йәки юғалтҡан дисклы галактикалар (спираль галактикалар кеүек), шуға күрә йондоҙҙар барлыҡҡа килтереүҙең тиҙлеге кәмегән[1]. Улар дисктарында һаман да ҙур күләмдә саң һаҡлап ҡалыуы ихтимал. Һөҙөмтәлә улар тәү сиратта боронғо йондоҙҙарҙан тора. Галактика күҙәтеүсегә йәйенке яғы менән ҡарағанда, линза формаһындағы галактиканың спираль тармаҡтары асыҡ булмау сәбәпле, йыш ҡына линза формаһындағы һәм эллипс формаһындағы галактикаларҙы асыҡ айырыуы ауыр була. Хаббл классификацияһы буйынса линза формаһындағы галактикалар S0 класына ҡарай.

Морфологияһы һәм төҙөлөшө

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]
NGC 1460 — яҡты барлы линза формаһындағы галактика.
Билдәле бер күсәр нисбәте булған ике типтағы галактикалар өлөшөнөң күсәр нисбәтенә бәйлелеге графигы[2].

Линза формаһындағы галактикаларҙа диск компоненты ла, балдж (ҡабарынҡылыҡ) та асыҡланған. Спираль галактикалар менән сағыштырғанда, линза формаһындағы галактикаларҙа балдждар көслөрәк сағыла, ә тармаҡтары, киреһенсә, юҡ, әммә бар булыуы мөмкин[2].

Ҡабарынҡылыҡтың сағылыш үлсәмен галактиканың күренгән дискыһының ҙур һәм бәләкәй күсәренең нисбәте тип баһаларға мөмкин. Был параметр өсөн линза рәүешендәге галактикалар таралыуы 0,25-тән 0,85-кә тиклем диапазонда арта, ә спираль галактикаларының таралыуы үҙгәрешһеҙ ҡала[3]. Был параметр һәр ваҡыт галактиканың ысын формаһы менән бәйле булмаһа ла (мәҫәлән, әгәр галактиканы йәйенке яғы менән күҙәтһәләр, нисбәт һәр ваҡыт 1-гә яҡын буласаҡ), дөйөм тенденция асыҡ.

Линза формаһындағы галактикалар спираль формаһындағы һәм эллиптик галактикалар менән оҡшашлыҡтарға эйә булһалар ҙа, уларға эллиптик һәм спираль галактикалар классификациялары ҡағылмай. Айырым классификациялау системаһы ҡулланыла: дисктағы туҙан күләменә ҡарап, галактика S0 1, S0 2 йәки S0 3 тип классификациялана[2].

Барлы галактикаларҙа шулай уҡ төрлө күләмдә саң булыуы мөмкин һәм улар барҙың сағыулығы буйынса классификациялана: линза формаһындағы галактикалар кластары SB0 1, SB0 2 һәм SB0 3 тип тамғалана[2]. Ҡайһы бер галактикаларҙа, мәҫәлән, NGC 1375, ике киҫешкән бар күҙәтелә, бының сәбәптәре билдәһеҙ.

Линза рәүешендәге галактикаларҙың өҫкө яҡтылығы Серсик законы менән яҡшы һүрәтләнә, әгәр ул айырым диск компонентына, ҡабарынҡылыҡҡа һәм, әгәр бар икән, барға ҡулланылһа[4]. Галактикалар яҡтылығы профилдәрен өйрәнеү эллиптик галактикаларҙы линза формаһындағыларынан айырырға мөмкинлек бирә[5].

Йондоҙ составы буйынса линза рәүешендәге галактикалар эллиптик галактикаларға оҡшаш — ике төр ҙә башлыса боронғораҡ, ҡыҙыл йондоҙҙарҙан тора, шулай уҡ уларҙа оҡшаш параметрлы спираль галактикаларға ҡарағанда шар рәүешендәге йондоҙ өйөмдәре күберәк. Уларҙа газ, киреһенсә, аҙ ҡалған, был нейтраль водород һыҙығын күҙәтеүҙәр менән дәлилләнә. Әммә эллиптик галактикаларҙан айырмалы рәүештә, линза рәүешендәге галактикаларҙа ҙур күләмдә саң булыуы мөмкин[2].

Кинематика

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]
Спираль (ҡара) һәм линза формаһындағы (күк) галактикалар өсөн Талли-Фишер бәйлелеге.

Линза рәүешендәге галактикалар спираль һәм эллиптик галактикаларға оҡшаш кинематик үҙенсәлектәргә эйә[6]. Балдж әйләнмәһә лә, эллиптик галактика кеүек тиҙлек дисперсияһы арҡаһында формаһын һаҡлап ҡала ала, ә диск спираль галактикалағы кеүек мотлаҡ әйләнә. Был шулай уҡ эллиптик галактикаларҙы линза формаһындағыларҙан айырырға ярҙам итә: ғәҙәттә галактиканың әйләнеү тиҙлеге һәм тиҙлек дисперсияһы нисбәтенә (v/σ) һәм ялпаҡлыҡҡа (ε) ҡарайҙар. Мәҫәлән, ε = 0,3 өсөн v/σ < 0,5 булһа, галактика эллипс формаһында тип иҫәпләнә. Ялпаҡлыҡтар тигеҙ булғанда, линза формаһындағы галактикаларҙа барыбер әйләнеүсе диск буласаҡ, һәм, шулай итеп, v/σ нисбәте эллиптик галактикаларға ҡарағанда уртаса ҙурыраҡ буласаҡ. Әммә был ысул бик теүәл түгел[6].

Әйләнеү тиҙлеген билдәләү шулай уҡ линза формаһындағы галактикаларҙа нейтраль водород болоттары булмауы менән дә ҡатмарлаша, уның һыҙығының күсеүе буйынса Допплер эффекты ярҙамында тиҙлекте үлсәү уңайлы[7]. Шуға күрә йондоҙҙарҙың йотоу һыҙыҡтарын күҙәтеү буйынса тиҙлекте билдәләргә тура килә, был дөйөм алғанда ышанысһыҙ.

Линзалы галактикалар өсөн Талли-Фишер бәйләнеше спираль галактикалар өсөн кеүек үк үтәлә, әммә тигеҙ яҡтыртыусанлыҡ (йәки массалар) булғанда линза формаһындағы галактикалар тиҙерәк әйләнә[7].

формалашыуы

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Линза формаһындағы галактикаларҙың нисек барлыҡҡа килеүе тураһында уларҙың морфологияһы һәм кинематикаһы тураһында белеп фекер йөрөтөргә мөмкин. Төрлө теориялар бар:

  • Формаһы һәм тармаҡтарҙың булмауы уларҙың йондоҙҙар барлыҡҡа килеү тамамланған ҡартайған спираль галактикалар булыуын фаразларға мөмкинлек бирә, был гипотеза файҙаһына спираль галактикалар менән линза формаһындағы галактикалар араһындағы аралыҡ стадияһы кеүек күренгән анемик галактикалар, булыуы дәлилләй[7].
  • Линза формаһындағы галактикалар спираль галактикаларға ҡарағанда сағыуыраҡ та була, һәм йыш ҡына өҫкө йөҙө сағыуыраҡ була шуға күрә элекке теория, кәм тигәндә, тулы түгел. Ҙур һәм яҡты линза рәүешендәге галактикалар галактикалар бәрелешеүе һәм уларҙың берләшеүе арҡаһында барлыҡҡа килеүе мөмкин тип иҫәпләнә — һөҙөмтәлә спираль структураһы булмаған ҙурыраҡ дисклы галактика барлыҡҡа килә[7].
  • Ниһайәт, шулай уҡ ваҡ галактикаларҙың аккрецияһы һәм йотолоуы һөҙөмтәһендә диск барлыҡҡа килергә мөмкин[8].

Шулай уҡ ҡарағыҙ

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]

Иҫкәрмәләр

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]
  1. ↑ DeGraaff, Regina Barber; Blakeslee, John P.; Meurer, Gerhardt R.; Putman, Mary E. A Galaxy in Transition: Structure, Globular Clusters, and Distance of the Star-Forming S0 Galaxy NGC 1533 in Dorado (инг.) // The Astrophysical Journal : journal. — IOP Publishing, 2007. — Т. 671. — № 2. — С. 1624—1639. — DOI:10.1086/523640 — Bibcode: 2007ApJ...671.1624D
  2. 1 2 3 4 5 Binney & Merrifield. Galactic Astronomy. — 1998. — ISBN 0-691-02565-7.
  3. ↑ Lambas, D.G.; S.J.Maddox and J. Loveday On the true shapes of galaxies (инг.) // MNRAS : journal. — 1992. — Т. 258. — № 2. — С. 404—414. — DOI:10.1093/mnras/258.2.404 — Bibcode: 1992MNRAS.258..404L
  4. ↑ Laurikainen, Eija; Salo, Heikki; Buta, Ronald (2005), Multicomponent decompositions for a sample of S0 galaxies 2019 йыл 7 август архивланған.
  5. ↑ Guilia A.D. Savorgnan and Alister W. Graham (2016), Supermassive Black Holes and Their Host Spheroids. I. Disassembling Galaxies
  6. 1 2 Moran, Sean M.; Boon Liang Loh; Richard S. Ellis; Tommaso Treu; Kevin Bundy; Lauren MacArthur The Dynamical Distinction Between Elliptical and Lenticular Galaxies in Distant Clusters: Further Evidence for the Recent Origin of S0 Galaxies (инг.) // The Astrophysical Journal : journal. — IOP Publishing, 2007. — Т. 665. — № 2. — С. 1067—1073. — DOI:10.1086/519550 — Bibcode: 2007ApJ...665.1067M — Ҡалып:Arxiv
  7. 1 2 3 4 Blanton, Michael; John Moustakas Physical Properties and Environments of Nearby Galaxies (инг.) // Annual Review of Astronomy and Astrophysics (инг.)баш. : journal. — 2009. — Т. 47. — № 1. — С. 159—210. — DOI:10.1146/annurev-astro-082708-101734 — Bibcode: 2009ARA&A..47..159B — Ҡалып:Arxiv
  8. ↑ Graham, Alister W.; Dullo, Bililign T.; Savorgnan, Giulia A. D. (2015), Hiding in Plain Sight: An Abundance of Compact Massive Spheroids in the Local Universe

Һылтанмалар

[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]
«https://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Линза_формаһындағы_галактика&oldid=1299203» битенән алынған