Ассирия — версиялар араһындағы айырма

Перейти к навигации Перейти к поиску
365 байт алынған ,  3 года назад
=== Яңы Ассирия осоро ===
[[Файл:Map_of_Assyria.png|мини|Ассирия 9-7 бб.]]
Ассирия тарихында яңы осор арамейҙарҙың баҫып инеүенән иҫенһуң йыйғанданаяҡҡа һуңбаҫҡас башланғанбашлана. Ассирияның иң юғарыҡеүәтле осоро үҫеш нөктәһе — б.э.т. VIII—VII быуат. Яңы Ассирия империяһы (б.э.т. 750—620 й.) кешелек тарихындағы беренсе империя булғанбула.
* Адад-Нирари II (б.э.т. 911—891 йй.) — илде көрсөктән сығарғансығара, артабанғы хакимдар — нигеҙҙә баҫҡынсылар.
* Адад-Нирари III (б.э.т. 810—783 йй.) — тәүҙәрәк әсәһе Шаммурамат ҡурсыуы арҡаһында идара иткәнитә.
* Б.э.т. VIII б. тәүге яртыһы — Урарту һөжүмдәре арҡаһында биләмәләрен юғалтыуюғалта.
* Тиглатпаласар III (б.э.т. 745—727 йй.) — Ассирияның яңынан күтәрелеүе, разгром Урартуны тар-мар итеү.
* Салманасар V (яҡынса б.э.т. 727—722 йй.) — Израиль батшалығын яулап алыу.
* Б.э.т. 671 й. — Ассархаддон (б.э.т. 680—669 йй.) — [[Боронғо Мысыр|ЕгиптаЕгиптты]]ҙың яулап алыуыалыу.
* Ашшурбанапал (б.э.т. 668—627 йй.) — Ассирия власының Лидияға, Фригияға, Мидияға таралыуы, ФивыныФиваны ҡыйратыу.
* Б.э.т. 630 йй. — быға тиклем союзда торған мидийлыларҙың һөжүме.
* Б.э.т. 609 й. — һуңғы территория — Үрге Месопотамияның көнбайышындағы Харран — Вавилония тарафынан яулап алынғаналына.
 
== Ассирия ғәскәре ==
Тиглатпаласар III (б.э.т. 745—727 йй.) идаралығы осоронда элек ер биләмәләре булған яугирҙарҙан торған ассирий ғәскәре үҙгәртеп ҡоролғанҡорола. Шул осорҙан армияның нигеҙен дәүләт иҫәбенә ҡоралланған ярлы ер биләүселәр тәшкил иткәнитә. Шулай, әсирҙәр ҙә ҡушылған, «батша отряды» тип аталған даими ғәскәр барлыҡҡа килгәнкилә. Шулай уҡ батшаны һаҡлаған махсус яугирҙар отряды ла булғанбула. Даими армия һаны шул саҡлы үҫкәнүҫә, Тиглатпаласар III ҡайһы бер походтарын ҡәбилә {{comment|ярҙамсы армия|ополчениеһы}}нһын ылыҡтырмайынса ойошторғанойоштора.
 
Ассирий ғәскәрендәғәскәренә бер төрлө ҡорал ҡабулҡоралланыу ителгәниндерелә. Һалдаттар металл башаҡлы уҡ һәм йәйә, {{comment|һиртмәктәр-боронғо таш атыу ҡоралы|пращтар}}, осо бронзанан яһалған һөңгөләр, ҡылыстар, хәнйәрҙәр, тимер {{comment|суҡмар|палица}}ҙар менән ҡоралланғанҡораллана. ҺаҡлағысҺаҡланыу ҡоралланыусаралары ҙала камиллаштырылғанкамиллаштырыла: торҡаның баштың соңҡаһын һәм яңаҡ өлөштәрен ҡаплаусы аҫылмалары булғанбула; ҡамауҙа ҡатнашҡан һуғышсылар оҙонса бронза пластинкалар һырып тегелгән сүстән эшләнгән оҙон тотош {{comment|хәрби күлдәк|панцирь}} кейгәндәркейә. Ассирий яугирҙарының ҡалҡандары формаһы һәм материалы буйынса ла, тәғәйенләнеше буйынса ла төрлө — еңел түңәрәк һәм дүрткелдәрҙән алып бейек япмалы тура мөйөшлө — булғанбула. Яугирҙың юлдар һалғанда, оборона ҡоролмалары төҙөгәндә, яулап алынған ҡәлғәләрҙе емергәндә (ғәҙәттә улар нигеҙенә саҡлы емерелгән) ҡулланылған оҙон ағас һаплы бронза кәйләһе, шулай уҡ тимер балтаһы булғанбула. Ҡорал һәм кәрәк-яраҡ, ҡорамалдар запастары батша арсеналдарында һаҡланғанһаҡлана.
 
Кисир төп ғәскәр булып иҫәпләнгәниҫәпләнә. Кисир тиҫтәләрҙән торған иллеләргә бүленгәнбүленә. Бер нисә кисир эмука (көс) барлыҡҡа килтергәнкилтерә.
 
Ассирий {{comment|пехота|йәйәүле ғәскәре}}һы ауыр һәм еңелгә бүленгәнбүленә. Ауыр пехота һөңгөләр, ҡылыстар һәм һаҡлағысһаҡланыу саралары ҡорамалдар — панцирҙар, торҡалар һәм ҙур ҡалҡандар менән ҡоралланғанҡораллана. Еңел пехота уҡсыларҙан һәм {{comment|һиртмәкселәрҙән-таш атыусылар|пращниктар}}ҙан торғантора. Хәрби берәмекберәмекте ғәҙәттә ике яугирҙаняугир: уҡсынануҡсы һәм ҡалҡан йөрөтөүсенәнйөрөтөүсе тәшкил торғанитә.
 
ШуныңШул менәнуҡ бергәваҡытта ауыр ҡораллы хәрби берәмектәр булғанбула. Ассирий пехотаһы ҡалҡанлы ауыр пехота ышығында һуғышҡан уҡсыларҙың тығыҙ рәттәрендә хәрәкәт иткәнитә. {{comment|Йәйәүле ғәскәр|пехота}} дошманға уҡтар, {{comment|дротик|ҡыҫҡа һаплы һөңгө}}тар һәм таштар сөйгәнсөйә.
 
Ассирий ғәскәренең мөһим өлөшөн б.э.т. 1100 йылдарҙан файҙаланылған хәрби {{comment|ике тәгәрмәсле хәрби арбалар|колесница}}лар тәшкил иткәнитә. Уларға ике-дүрт ат еккәндәрегелә, ә кузовына уҡтар тултырылған һаҙаҡтар нығытылғаннығытыла. Уның экипажыЭкипажы ике һуғышсынан — һөңгө һәм ҡалҡан менән ҡоралланған уҡсынан һәм күсерҙән торғантора. Ҡайһы берҙә экипаж уҡсы менән күсерҙе ышыҡлаған ике ҡалҡан йөрөтөүсе менән нығытылғаннығытыла. Хәрби {{comment|колесница|ике тәгәрмәсле арба}}лар тигеҙ урында ҡулланылғанҡулланыла һәм регуляр булмаған ғәскәрҙәргә ҡаршы хәрәкәттең ышаныслы сараһы булғанбула.
 
Бынан тыш, ассирий ғәскәрендә бөтөнләй яңы ғәскәр төрҙәре яралғыһы — {{comment|атлы ғәскәр|конница}} һәм «инженер» ғәскәрҙәре — барлыҡҡа килгәнкилә. Күп һанлы һыбайлылар ассирий ғәскәрендә тәүге тапҡыр б.э.т. IX быуатта күренә башлай. Башта һыбайлы атҡа эйәрһеҙ ултырған, ә һуңғараҡ өҙәңгеһеҙ бейек эйәр уйлап сығарыла. Һыбайлылар бер парҙа һуғышҡан: береһе - йәйә, икенсеһе һөңгө һәм ҡалҡан менән ҡораллана. Шулай уҡ ҡылыс һәм {{comment|суҡмар|булава}}ҙары ла була. Әммә ассирийлыларҙың атлылары әлегә регуляр булмай һәм {{comment|хәрби арбалар|колесницалар}}ҙы ҡыҫырыҡламай.
Күп һанлы һыбайлылар ассирий ғәскәрендә тәүге тапҡыр б.э.т. IX быуатта барлыҡҡа килгән. Башта һыбайлы атҡа эйәрһеҙ ултырған, ә һуңғараҡ өҙәңгеһеҙ бейек эйәр уйлап сығарылған. Һыбайлылар бер парҙа һуғышҡандар: береһе йәйә менән, икенсеһе һөңгө һәм ҡалҡан менән ҡоралланған. Һыбайлылар ҡылыс һәм {{comment|суҡмар|булава}} менән ҡоралланған булған. Әммә ассирийлыларҙың атлылары әлегә регуляр булмаған һәм {{comment|хәрби арбалар|колесницалар}}ҙы ҡыҫырыҡламаған.
 
Ассирий ғәскәрҙәрендә ер ҡаҙыу, юл, күпер һәм башҡа төрлө эштәрҙе башҡарыуҙа ҡулланылған инженер ғәскәрҙәре үҫешенә башланғыс һалынғанһалына. Ғәскәрҙәр ҡәлғә диуарҙарын емереүҙә ҡулланылған {{comment|таран|төкөтөп атакалау ҡорамалы}}дар һәм катапульталар, ҡамау башнялары һәм штурмлау баҫҡыстары, шулай уҡ һыу аша сығыу саралары — {{comment|муртайҙар|бурдюки}} (ҡайһы бер һуғышсылар йылға аша ошо бурдюктарҙа сыҡҡандар, уларҙан шулай уҡ һалдар һәм йөҙөүсе күперҙәр ҡорғандар) менән ҡоралланған булғанҡораллана.
 
Финикий оҫталары Ассирия өсөн дошман судноларын таранлаусы галера тибындағы осло моронло хәрби караптар төҙөгәндәртөҙөй. Ишкәкселәр унда ике {{comment|ҡат|ярус}}ҡа урынлашҡандарурынлаша. Караптар Тигрҙа[[Тигр]]<nowiki/>ҙа һәм Евфратта[[Евфрат]]<nowiki/>та төҙөлгәндәртөҙөлә һәм {{comment|Фарсы ҡултығы|Персидский залив}}на төшөрөлгәндәртөшөрөлә.
 
== Дин ==
18 524

үҙгәртеү

Навигация