Муса Йәлил (симфония-поэма)

Муса Йәлил
Нигеҙләү датаһы	1971
Атамаһы	Musa Jalil
Сәнғәт формаһы	Симфония
Нәшер ителеү ваҡыты	1973
Композитор	Монасипов Алмаз Закир улы
Инструментовка	симфонический оркестр[d]
Сәнғәт әҫәренең бүлектәре һаны	1 партия

Рәзил Вәлиев Алмаз Монасипов менән

Симфония №2 «Муса Йәлил» — татар композиторы Алмаз Монасиповтың бер киҫәктән торған симфония-поэмаһы. Әҫәр 1971 йылда яҙылған һәм татар шағиры, Советтар Союзы Геройы Муса Йәлилдең тормошона һәм батырлығына бағышланған. Симфония-поэма композитор ижадындағы иң әһәмиәтле әҫәрҙәрҙең береһе тип һанала.

Тарихы

Әҫәр Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында фашист әсирлегендә һәләк булған Муса Йәлил образына бағышлана. Симфонияның драматургик нигеҙен шағирҙың «Моабит дәфтәре» циклы һәм уның батырлыҡ рухы тәшкил итә. Композитор әҫәрҙә Йәлилдең эске донъяһын, көрәшен һәм рухи ныҡлығын музыкаль образдар аша асырға ынтыла.

1971 йылда әлеге симфония музыкаһына балетмейстер Дина Арипова Татар дәүләт опера һәм балет театрында «Үлемһеҙ йыр» («Бессмертная песня») исемле бер бүлектән торған балет ҡуйған.

1973 йылда симфония-поэма «Советтар композиторы» (Советский композитор) нәшриәтендә баҫылып сыға.

Музыкаль үҙенсәлектәре

Әҫәрҙең драматургияһы сәхнә әҫәрендәге кеүек үҫә. Симфонияла ике төп образ сфераһы ҡаршы ҡуйыла: беренсеһе — һуғыш һәм фашизмды һүрәтләүсе киҫкен, марш характерындағы темалар; икенсеһе — Муса Йәлил образы менән бәйле лирик һәм фәлсәфи темалар.

Композитор татар халыҡ музыкаһына хас интонацияларҙы, биш тауышлы (пентатоник) боролоштарҙы, үҙгәреүсән модустарҙы һәм ҡатмарлы биҙәктәргә бай көйҙәрҙе киң ҡуллана. Әҫәрҙә татар йырҙарына хас яңғыраштар ҙа ишетелә. Йәлил образын сағылдырған темалар айырыуса йылы һәм тәрән моңлолоҡ менән айырылып тора.

Симфонияның юғары үҫеш мәлендә геройҙың рухи бөйөклөгө һәм үлемһеҙлеге идеяһы алғы планға сыға. Әҫәрҙең һәр музыкаль образы шағир тормошоноң айырым бер сәхифәһен хәтерләтә; музыкала көрәш, батырлыҡ һәм кеше рухының еңелмәҫлеге кәүҙәләнә.

Оркестр составы

Симфония түбәндәге составтағы ҙур симфоник оркестр өсөн яҙылған:

• ағас тынлы музыка ҡоралдары:
  • пикколо (= Өсөнсө флейта)
  • 2 флейта (II = Икенсе пикколо)
  • 2 гобой, инглиз бырғысы
  • 2 кларнет (A һәм B-ға көйләнгән)
  • бас-кларнет (B-ға көйләнгән) (= Өсөнсө кларнет)
  • 2 фагот
  • контрафагот;
• баҡыр тынлы музыка ҡоралдары:
  • 4 валторна (F-ҡа көйләнгән)
  • 3 торба (B-ға көйләнгән)
  • 3 тромбон
  • туба;
• һуҡма музыка ҡоралдары:
  • литавралар
  • ағас (леньо)
  • тамбурин
  • ҙур барабан
  • тәлинкәләр
  • кесе барабан
  • там-там;

• арфа;

• ҡыллы музыка ҡоралдары.

Шулай уҡ ҡарағыҙ

• Симфония №1
• Симфония №3
• Симфония №4 «Дастан»

Әҙәбиәт

• Мейлер Т. Алмаз Монасиповтың «Муса Йәлил» симфония-поэмаһы тураһында мәҡәлә.

• Монасипов, Алмаз. Симфония №2 “Муса Йәлил”. Мәскәүː «Совет композиторы» нәшриәте, 1973.